Một khu rừng nhỏ trong trang viên là mảng đất ở vùng xa nhà, trồng dày nhiều loài cây bản địa theo nhiều tầng, chăm kỹ trong hai ba năm đầu rồi để rừng tự phát triển. Rừng nhỏ chắn gió cho khu đất, giữ đất trên sườn dốc, che tầm nhìn từ đường, làm mát không khí, gọi chim và côn trùng có ích về, và cho gia đình một chỗ đi dạo dưới bóng cây mà vườn trồng không có.
Phương pháp trồng rừng dày do nhà thực vật học Nhật Bản Akira Miyawaki phát triển từ những năm 1970 đã được áp dụng ở nhiều nước, kể cả trên những mảnh đất nhỏ. Bài này giải thích ý tưởng chính, những điểm còn tranh luận, và cách làm thực tế cho một khu đất trang viên ở Việt Nam.
Vì sao một trang viên nên có rừng
Trang viên xưa ở nhiều nơi trên thế giới thường có rừng riêng, không chỉ vườn. Ở Anh có những khu rừng gỗ cạnh country house, ở Việt Nam có những nhà vườn Nam Bộ với lũy tre, hàng sao, hàng dầu bao quanh. Rừng là thứ làm nên cảm giác che chở, kín đáo của một khu đất lớn. Với nhà vườn Nam Bộ, lũy tre và hàng cây cao quanh vườn từng là bức tường chắn gió bão, là nguồn vật liệu làm nhà, đan lát, và là ranh giới mà cả xóm nhìn vào là biết đất nhà ai. Trang viên hôm nay không cần rừng để lấy củi hay tre làm nhà, nhưng những chức năng che chắn, giữ đất, giữ nước vẫn nguyên giá trị.
Về mặt thực dụng, một mảng rừng dày đặt đúng hướng gió hại giảm sức gió mạnh mùa khô ở Tây Nguyên hay gió mùa đông bắc ở miền Bắc, làm khu vườn phía sau ít bị gãy cành, ít mất ẩm. Trên đất dốc, rễ nhiều tầng của rừng giữ đất tốt hơn hẳn bãi cỏ hay vườn trồng thưa.
Rừng còn là nơi trú của chim, dơi, ong và các loài thiên địch giúp kiểm soát sâu hại trong vườn cây ăn trái. Một trang viên có rừng thường nghe tiếng chim nhiều hơn rõ rệt sau vài năm.
Rừng còn là chỗ trữ nước ngầm. Lớp lá mục dày dưới tán hút nước mưa như miếng bọt biển, cho nước thấm chậm xuống đất thay vì chảy tràn, nên những khu đất có rừng ở phía trên thường giữ mạch nước giếng tốt hơn mùa khô. Với một trang viên sống nhờ nước giếng và hồ trữ, đây là lợi ích thực dụng không nhỏ.
Cuối cùng là giá trị để lại: cây gỗ bản địa lớn chậm, nhưng một mảng rừng trồng hôm nay sẽ là khu rừng thật cho thế hệ sau. Đây là một trong số ít việc trong trang viên mà kết quả đẹp nhất đến sau người làm.
Phương pháp Miyawaki: ý tưởng chính và điểm còn tranh luận
Trồng rất dày. Phương pháp này trồng cây con dày hơn nhiều so với trồng rừng thông thường, thường được mô tả khoảng ba cây mỗi mét vuông. Cây non che bóng cho nhau, cạnh tranh ánh sáng nên vươn cao nhanh, tán khép sớm làm giảm cỏ dại.
Nhiều loài bản địa. Trồng hỗn hợp nhiều loài cây bản địa của vùng, gồm cả cây tầng cao, tầng giữa và tầng thấp, xếp ngẫu nhiên thay vì theo hàng, bắt chước rừng tự nhiên.
Chuẩn bị đất kỹ. Đất được xới sâu, trộn nhiều chất hữu cơ, phủ dày lớp rơm hoặc lá. Phần đầu tư lớn nhất nằm ở việc chuẩn bị đất và lượng cây giống.
Chăm hai ba năm đầu. Tưới mùa khô, nhổ cỏ, giữ lớp phủ; sau đó rừng được để tự phát triển với rất ít can thiệp.
Điểm còn tranh luận. Một số nhà sinh thái học lưu ý rằng các tuyên bố về tốc độ lớn và mức đa dạng sinh học của rừng Miyawaki chưa được kiểm chứng đầy đủ ở mọi nơi, nhiều cây sẽ tự đào thải do trồng quá dày, và chi phí cây giống cao. Rừng trồng kiểu này không thay được rừng tự nhiên, nhưng là cách tốt để phủ xanh nhanh một mảng đất nhỏ đã thoái hoá.
Chọn loài: một số nhóm cây bản địa thường gặp
Danh sách dưới chỉ mang tính gợi ý theo vùng; nên hỏi vườn ươm cây lâm nghiệp ở địa phương hoặc cán bộ kiểm lâm, khuyến nông về loài hợp đất và có giống tốt.
| Vùng | Tầng cao | Tầng giữa và thấp |
|---|---|---|
| Đông Nam Bộ, Nam Tây Nguyên | Sao đen, dầu rái, gõ đỏ, giáng hương, căm xe | Bằng lăng, lim xẹt, cò ke, mai rừng, các loài cây bụi bản địa |
| Cao nguyên Lâm Đồng | Thông ba lá (có sẵn), dẻ, re, giổi | Các loài cây bụi và dương xỉ chịu lạnh của rừng lá rộng vùng cao |
| Trung Bộ | Sao, dầu, kiền kiền, huỷnh | Trâm, sim, mua, các loài cây bụi ven rừng |
| Bắc Bộ | Lim xanh, sấu, trám, giổi, lát hoa | Ba gạc, mây, các loài cây bụi và tre trúc bản địa |
Tránh trồng các loài ngoại lai có khả năng lấn át mạnh hoặc chỉ một loài cây trồng thuần như keo, bạch đàn nếu mục tiêu là rừng nhiều tầng có đời sống. Những cây này có vai trò riêng trong rừng sản xuất nhưng không làm nên một mảng rừng đa dạng.
Cây ăn trái rừng như trâm, sim, mít rừng ở tầng giữa thu hút chim mạnh. Có thể trộn một ít cây ăn trái bản địa vào rừng để chim và sóc có thức ăn, giảm bớt việc chúng phá vườn cây ăn trái gần nhà.
Trồng một mảng rừng nhỏ từng bước
Ví dụ giả định: một mảng đất chừng vài trăm mét vuông ở góc phía tây bắc khu đất, từng là nương sắn, gia đình muốn thành rừng chắn gió.
- Chọn vị trí ở vùng xa nhà, đón hướng gió hại, không nằm trên đường nước chính và không che nắng vườn cây ăn trái.
- Phát quang cỏ dại lâu năm, xới đất sâu, trộn phân chuồng hoai, trấu, xơ dừa hay lá mục để đất tơi và giữ ẩm.
- Chuẩn bị cây con của nhiều loài bản địa, chia theo tầng; tỉ lệ cây tầng cao, tầng giữa, tầng thấp cân đối.
- Trồng vào đầu mùa mưa, xếp ngẫu nhiên, không để hai cây cùng loài đứng cạnh nhau, khoảng cách dày.
- Phủ kín mặt đất bằng một lớp rơm hoặc lá khô dày, cố định lại để gió không thổi bay.
- Mùa khô năm đầu và năm thứ hai tưới đều; nhổ cỏ lấn; bổ sung cây ở chỗ chết.
- Từ năm thứ ba, giảm dần can thiệp; chỉ làm lối đi hẹp và đường băng cản lửa quanh rừng.
Mảng rừng có thể bắt đầu nhỏ và mở rộng dần mỗi năm một khoảnh, vừa trải chi phí cây giống, vừa học được loài nào hợp đất trước khi trồng rộng.
Phòng cháy: phần không được quên
Ở những vùng có mùa khô dài như Tây Nguyên, Lâm Đồng, Đông Nam Bộ, cháy cỏ và cháy lá khô lan từ đất bên cạnh vào là rủi ro thật cho trang viên có rừng. Rừng thông với lớp lá kim khô dưới gốc đặc biệt dễ bắt lửa.
Đường băng cản lửa là một dải đất được giữ sạch cỏ khô, lá khô quanh mảng rừng và giữa rừng với nhà. Dải này nên được làm sạch trước mỗi mùa khô, có thể trồng cây ít bắt lửa, nhiều nước ở mép. Bề rộng cần thiết tuỳ địa hình và mức nguy cơ; cán bộ kiểm lâm địa phương thường có hướng dẫn cho vùng mình.
Trong rừng, lớp phủ dày giữ ẩm tốt trong mùa mưa nhưng cuối mùa khô lại là vật liệu dễ cháy. Ở vùng nguy cơ cao, nên giữ lớp phủ mỏng hơn ở dải mép rừng, và dọn cành khô gãy rơi tích tụ gần đường băng.
Không đốt rác, đốt cỏ trong và gần rừng mùa khô. Cần có nguồn nước, như hồ trữ hay bể chứa, cùng máy bơm và vòi đủ dài để tiếp cận rừng. Người giữ nhà phải biết cách báo cháy, và nhà có số liên lạc của tổ phòng cháy địa phương.
Rừng nhỏ qua các năm: theo dõi và can thiệp vừa đủ
Năm đầu. Phần lớn cây chết, nếu có, chết trong mùa khô đầu tiên. Đi rừng vài tuần một lần, ghi lại loài nào chết nhiều, chỗ nào đất khô nhanh; trồng dặm vào đầu mùa mưa sau bằng loài đã tỏ ra sống tốt.
Năm thứ hai, thứ ba. Tán bắt đầu khép, cỏ dại giảm dần vì thiếu sáng. Đây là lúc giảm tưới để rễ đi sâu tìm nước, chỉ tưới cứu trong đợt hạn kéo dài. Bổ sung lớp phủ ở chỗ còn hở đất.
Tự đào thải. Trồng dày nghĩa là nhiều cây sẽ bị cây khác lấn và chết. Cây chết đứng để nguyên làm chỗ cho côn trùng, chim gõ kiến, nấm phân huỷ, trừ khi đứng sát lối đi hoặc ranh đất có thể đổ vào người.
Không tỉa như vườn. Rừng không cần tỉa tán đẹp. Chỉ cắt cành gãy treo lơ lửng trên lối đi, dây leo ngoại lai quấn kín ngọn cây, và giữ đường băng cản lửa sạch.
Ghi chép. Một sơ đồ đơn giản đánh dấu vị trí từng nhóm loài, kèm ảnh chụp cùng một góc mỗi năm, cho gia đình thấy rừng lớn lên ra sao và là tư liệu quý cho người kế tiếp chăm trang viên.
Sống cùng rừng: lối đi, góc ngồi và ranh giới
Một rừng nhỏ đẹp nhất khi có một lối đi hẹp, uốn quanh, trải lá hoặc dăm gỗ, dẫn tới một khoảng trống nhỏ có ghế gỗ hay chiếc chõng tre. Không nên làm đường rộng, lát cứng xuyên rừng; rừng nhỏ cần sự kín đáo.
Khoảng trống giữa rừng là chỗ đẹp để đặt một chiếc bàn đá cho bữa trà buổi sáng, hay chỗ cả nhà ngồi nghe tiếng chim lúc chạng vạng. Đặt nó ở chỗ có tán cao, nền khô, không trũng nước, cách xa cây có cành mục. Nếu rừng ở xa nhà, một lối đi có vài cột đèn thấp năng lượng mặt trời giúp quay về an toàn khi trời tối.
Rừng cũng là ranh giới. Nếu rừng nằm sát ranh đất, cây lớn sau này có thể toả bóng và rụng lá sang đất người bên cạnh. Nên chừa một khoảng cách hợp lý với ranh và nói chuyện với hàng xóm trước, đặc biệt khi họ có ruộng hay vườn cần nắng.
Trẻ con thích rừng, nên dạy các cháu nhận biết cây có gai, cây có nhựa gây ngứa, tổ ong vò vẽ, và không vào rừng một mình lúc chạng vạng. Rắn có thể có trong mọi khu rừng ở Việt Nam; đi giày, mang gậy, nhìn chỗ đặt chân và tay là thói quen tốt.
Câu hỏi thường gặp
Diện tích bao nhiêu thì làm được rừng nhỏ?
Phương pháp trồng dày đã được áp dụng cho cả những mảnh đất chỉ vài trăm mét vuông. Với trang viên, một dải rừng rộng vài chục mét dọc ranh đất phía gió hại đã đủ tạo hiệu quả chắn gió và che chắn. Quan trọng hơn diện tích là vị trí và độ dày.
Rừng nhỏ bao lâu thì thành rừng?
Ba năm đầu là giai đoạn cây non lớn và tán khép lại; nhiều mảng rừng trồng dày trông đã ra dáng rừng sau năm đến mười năm. Cây gỗ bản địa lớn như sao, dầu, lim cần nhiều chục năm mới thành cây lớn thật sự, nên đây là việc của nhiều thế hệ.
Có nên trồng cây gỗ quý để sau này khai thác?
Có thể trồng cây gỗ quý bản địa như một phần của rừng, nhưng nếu mục tiêu chính là khai thác gỗ thì cách trồng, khoảng cách và chăm sóc khác hẳn rừng cảnh quan. Việc khai thác cây gỗ sau này cũng có quy định riêng, nên hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương.
Rừng nhỏ có làm khu đất nhiều rắn và muỗi hơn không?
Rừng là nơi trú của nhiều sinh vật, trong đó có rắn, nhưng cũng có cú, chim cắt, chồn ăn chuột và rắn nhỏ. Muỗi sinh sản ở nước đọng chứ không ở cây; giữ rừng không có chậu, lốp, vỏ dừa đọng nước. Đặt rừng ở vùng xa nhà giúp giảm phiền toái ở khu sinh hoạt.
Có cần xin phép khi trồng rừng trên đất nhà mình không?
Trồng cây trên đất vườn, đất nông nghiệp của gia đình thường không cần xin phép riêng, nhưng loại đất và mục đích sử dụng cần phù hợp. Nếu khu đất thuộc đất lâm nghiệp hoặc gần rừng phòng hộ, rừng đặc dụng thì có quy định riêng; hỏi UBND cấp xã để biết rõ.
Chim và sóc ăn hết trái trong vườn thì làm sao?
Một rừng nhỏ có cây ăn trái rừng thường giúp chia bớt áp lực lên vườn cây ăn trái, vì chim có nguồn thức ăn khác. Với vườn trái quý gần nhà, có thể bao trái hay căng lưới tạm vào mùa chín. Đổi lại, chim ăn sâu và côn trùng hại cho cả khu đất.