Từ trang viên các nước, nhà vườn lớn ở Việt Nam mượn được nhiều nhất những thứ giải quyết nắng, gió, mưa và nước: hiên sâu làm phòng sinh hoạt, sân trong lấy gió, nhà chia nhiều khối nối bằng lối có mái, vườn bếp sát nhà, hồ và bể trữ nước, đai cây chắn gió và vành đai chống cháy. Những thứ ít đáng mượn là phần vỏ: mái, cột, màu sơn, kiểu trang trí sinh ra ở xứ lạnh hay xứ khô.
Bài này không lặp lại chuyện từng nước mà đi theo từng bộ phận của khu nhà vườn. Với mỗi bộ phận: nó đến từ đâu, chỉnh thế nào cho khí hậu Việt Nam, cần cẩn thận gì về kết cấu và an toàn. Cuối bài là một thứ tự làm theo giai đoạn, vì hầu hết trang viên trên thế giới không được xây xong một lần mà lớn lên qua nhiều thế hệ.
Bắt đầu từ khí hậu của chính khu đất, không từ bộ sưu tập ảnh
Sai lầm phổ biến khi mê một kiểu trang viên nước ngoài là chọn hình ảnh trước rồi ép khu đất theo. Thứ tự đúng ngược lại: ghi lại khí hậu của khu đất trong ít nhất một năm, hoặc hỏi kỹ người sống lâu ở đó. Nắng mùa khô chiếu gắt nhất từ hướng nào vào buổi chiều; gió mùa mưa thổi từ đâu, có mang mưa tạt không; mưa lớn nhất một trận dồn nước về chỗ nào; mùa khô dài mấy tháng, giếng có cạn không; sương mù, gió lạnh có không.
Khi đã có những câu trả lời ấy, các kiểu trang viên nước ngoài trở thành một kho lời giải để tra. Vùng khô nóng như ven biển Nam Trung Bộ tra ở mas Provence, hacienda và homestead. Vùng cao mát mưa nhiều như Lâm Đồng tra ở nhà vườn Nhật và một phần country house. Vùng đồng bằng nóng ẩm, có lũ tra ở nhà sàn Thái, bahay na bato. Mỗi chi tiết mượn về phải trả lời được: nó chữa vấn đề gì ở quê gốc, và vấn đề đó có ở đây không.
Cách này cũng giúp nói chuyện với kiến trúc sư rõ ràng hơn. Thay vì đưa một bức ảnh và nói "làm giống thế này", nên nói rõ "cần một hiên phía tây che nắng chiều như homestead, một sân giữa lấy gió như nhà Bali, mái chìa sâu như nhà Nhật". Người thiết kế hiểu được mục đích thì sẽ tìm hình thức hợp với vật liệu và thợ ở địa phương.
Tám ý tưởng mượn được và cách chỉnh
Bảng dưới gom các ý tưởng đáng mượn nhất từ những kiểu trang viên đã điểm qua, kèm điều chỉnh cho khí hậu Việt Nam và điểm cần chú ý về kỹ thuật, an toàn.
| Ý tưởng | Gốc ở đâu | Chỉnh cho Việt Nam | Cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Hiên sâu làm phòng sinh hoạt | Lô gia Ý, engawa Nhật, hiên homestead Úc | Sâu nhất ở phía tây và phía mưa tạt | Mái dài cần neo chống gió bão |
| Sân trong | Hacienda, cortijo, nhà Bali | Mở một hai phía đón gió, có cây che | Thoát nước sân, nền nhà cao hơn sân |
| Nhà nhiều khối nối bằng lối có mái | Villa Palladio, nhà Thái, nhà Mã Lai, homestead | Tách bếp, kho, nhà khách khỏi nhà ở | Khoảng cách chống cháy lan |
| Vườn bếp sát nhà | Vườn tường bao Anh, potager Pháp, dacha | Ô luống viền cây gia vị, gần vòi nước | Không trồng cây lớn sát móng |
| Hồ, bể trữ nước | Vườn Ý, vườn Nhật, bồn nước mưa Úc | Gom nước mái, hồ ở chỗ trũng tự nhiên | Kỹ sư thiết kế đập, tràn; rào và nắp cho trẻ em |
| Đai cây chắn gió | Clos-masure Normandie, estancia, hàng bách Provence | Nhiều tầng, loài bản địa | Cách nhà đủ xa khi cây đổ |
| Vành đai chống cháy | Homestead Úc | Dọn trước mùa khô, máng mái sạch | Hỏi kiểm lâm, chính quyền xã |
| Kho kiên cố tách riêng | Kura Nhật, kho lúa trên cột Đông Nam Á | Chống ẩm, chống chuột, chống cháy | Kết cấu tường dày cần kỹ sư |
Tám ý tưởng này không đòi hỏi phong cách kiến trúc nào. Một khu nhà theo lối hiện đại nhiệt đới, Đông Dương hay nhà rường làm mới đều có thể có đủ cả tám.
Hiên và sân trong: hai không gian quyết định nhà có dễ sống không
Ở khí hậu Việt Nam, phần lớn thời gian dễ chịu trong ngày là ở chỗ có mái che mà không có vách: hiên, hành lang, nhà mở. Trang viên các nước vùng nóng đều dành cho không gian ấy một diện tích lớn, lô gia Ý, hiên bao homestead, pendopo Java. Nhà vườn ở ta thì hay làm hiên hẹp chỉ để đi qua, rồi dồn sinh hoạt vào phòng khách kín bật điều hoà, phí mất lợi thế lớn nhất của khu đất rộng.
Một hiên dùng được cần đủ sâu để kê bàn ăn mà người vẫn đi qua, có mái chìa đủ xa để mưa tạt không làm ướt bàn, quay về hướng có gió mát và tránh nắng chiều trực tiếp, nền dễ lau, có ổ điện và đèn. Nếu chỉ làm được một hiên lớn, đặt nó ở phía nhìn ra cảnh đẹp nhất và nối thẳng với bếp, vì đây sẽ là nơi cả nhà ăn uống.
Sân trong bổ sung cho hiên. Nó tạo một túi khí mát giữa các khối nhà, cho các phòng phía trong có cửa sổ mở ra mà không lộ ra đường, cho trẻ con chơi trong tầm mắt người lớn. Khác hacienda khép kín, sân ở ta cần mở một phía về hướng gió và phải thoát nước rất tốt. Một cây tán rộng giữa sân, hoặc giàn leo che một phần, giữ cho sân không thành chảo nắng.
Vườn bếp và hồ trữ nước: hai thứ nên làm sớm nhất
Trong các trang viên các nước, vườn rau gần bếp gần như luôn có mặt, từ walled garden của điền trang Anh tới mảnh rau dacha. Với nhà vườn Việt Nam, vườn bếp là thứ vừa cho ăn vừa giữ người ở gắn với khu đất. Đặt nó trong vòng vài chục bước từ cửa bếp, gần vòi nước, có lối đi lát cứng không lầy khi mưa, có chỗ để dụng cụ. Chia luống thành ô vừa tầm tay với từ hai phía để không phải dẫm lên đất. Viền ô bằng sả, hẹ, húng, tía tô vừa làm cảnh vừa đỡ công cắt tỉa.
Hồ và bể trữ nước nên tính ngay từ đầu, trước cả nhà, vì vị trí hồ phụ thuộc vào chỗ nước tự nhiên dồn về, và vì hồ cần thời gian ổn định. Ở vùng có mùa khô dài, gom nước từ mái và từ mặt đất mùa mưa vào hồ để tưới mùa khô là cách giữ vườn sống bền nhất. Hồ lớn, có bờ đắp hoặc đập, phải do kỹ sư thiết kế với đường tràn xả lũ, chống thấm và ổn định bờ; nếu khu đất ở dưới có nhà người khác thì càng phải cẩn thận.
Hồ, bể, giếng là nơi nguy hiểm với trẻ nhỏ. Bờ hồ chỗ gần nhà nên làm thoải và nông, trồng cây bụi hoặc làm rào thấp; bể và giếng phải có nắp chắc; người lớn nên thống nhất quy tắc trẻ con không ra gần hồ một mình. Thả cá ăn bọ gậy và giữ nước lưu thông giúp hạn chế muỗi.
Nhà nhiều khối và công trình phụ: chia để sống dễ hơn
Tách theo nhịp sống. Nhà ở của chủ, nhà khách, nhà cho người giữ nhà, bếp lớn cho ngày giỗ, kho và xưởng đặt thành các khối riêng. Khách đến không làm xáo trộn chỗ ngủ của gia đình; tiếng máy không vào phòng ngủ.
Tách theo nguy cơ. Bếp củi, lò nướng, nhà sấy, kho xăng dầu, máy phát điện đặt xa nhà gỗ và có lối đi có mái nối về. Khoảng cách và vật liệu nên hỏi người có chuyên môn phòng cháy.
Nối bằng hành lang có mái. Học barchessa của Palladio và lối đi nhà Mã Lai: hành lang che mưa, đủ rộng để đẩy xe, dùng thêm làm chỗ phơi, chỗ ngồi.
Xếp lệch theo địa hình. Như Katsura: khối nhà xếp so le theo đường đồng mức, mỗi khối một góc vườn, ít đào đắp. Móng từng khối trên đất dốc phải có khảo sát địa chất và kỹ sư.
Đóng được từng khối. Khi con cái đi xa, có thể đóng nhà khách, tắt điện nước khu đó, giảm việc chăm. Đây là cách giúp khu đất không thành gánh nặng cho thế hệ sau.
Cây trước nhà, vành đai trước mùa khô
Estancia Argentina trồng rừng trước khi dựng nhà, clos-masure Normandie đắp bờ trồng cây quanh trang trại, mas Provence dựng vách bách chắn mistral. Bài học chung: cây cần nhiều năm mới có tác dụng, nên trồng sớm nhất có thể, ngay khi vừa xác định ranh đất và hướng gió chính. Đai chắn gió nhiều tầng, cây mọc nhanh ở ngoài, cây sống lâu ở trong, loài bản địa hợp đất. Cây lớn đặt cách nhà, đường điện và đường ống đủ xa để khi đổ không đè lên công trình.
Cùng lúc, khu đất ở vùng đồi khô cần nghĩ tới cháy như homestead Úc. Quanh mỗi khối nhà dành một vành đai dọn sạch cỏ khô, lá rụng, cành thấp trước mỗi mùa khô; đống củi và vật liệu dễ cháy để xa; máng mái được làm sạch; có bể nước và vòi đủ dài; đường nội bộ đủ cho xe chữa cháy vào. Hỏi kiểm lâm và chính quyền xã về quy định đốt dọn thực bì và phòng cháy rừng tại địa phương.
Hai việc này nghe có vẻ ngược nhau, vừa trồng nhiều cây vừa dọn sạch quanh nhà, nhưng thực ra bổ sung cho nhau: cây được trồng có chủ đích, ở khoảng cách hợp lý, còn những thứ dễ bắt lửa sát nhà thì được dọn đi.
Thứ tự làm theo giai đoạn
Phần lớn trang viên trên thế giới hình thành qua nhiều thế hệ. Với gia đình Việt có khu đất lớn, một thứ tự hợp lý thường như sau:
- Kiểm pháp lý trước tiên. Phần nào là đất ở, phần nào là đất nông nghiệp, được xây gì ở đâu theo Luật Đất đai 2024 và Luật Xây dựng 2014 (sửa 2020); hỏi UBND cấp xã. Không xây gì trên phần đất chưa được phép.
- Quan sát khí hậu và nước một mùa mưa, một mùa khô. Ghi lại hướng nắng, gió, chỗ nước dồn, chỗ cạn.
- Làm hồ, bể trữ nước và trồng đai cây chắn gió. Có kỹ sư cho hồ, đập; chọn loài cây bản địa.
- Làm đường nội bộ và hạ tầng điện, nước. Đường trên đất dốc cần kỹ sư tính độ dốc, rãnh thoát nước.
- Dựng khối nhà đầu tiên nhỏ, có hiên lớn. Ở thử, hiểu khu đất, rồi mới quyết định vị trí nhà chính.
- Làm vườn bếp và vườn cây ăn trái quanh khối nhà đầu.
- Thêm nhà chính, nhà khách, kho theo nhu cầu và khả năng, nối bằng hành lang có mái, xếp theo địa hình.
Thứ tự này không cố định, nhưng nguyên tắc nước và cây trước, nhà lớn sau giúp tránh phải phá đi làm lại, và cho khu đất thời gian để trở thành một khu vườn thật trước khi có ngôi nhà đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn một phong cách nước ngoài rồi theo trọn vẹn không?
Có thể chọn một tinh thần chủ đạo cho thống nhất, nhưng mỗi chi tiết vẫn phải qua bộ lọc khí hậu Việt Nam. Theo trọn vẹn một phong cách xứ lạnh thường phải sửa sau khi ở. Mượn bố cục và nguyên lý, dùng vật liệu và tỷ lệ địa phương, thường cho kết quả bền hơn.
Khu đất nhỏ vài nghìn mét vuông có áp dụng được không?
Được. Dacha Nga chỉ vài trăm mét vuông vẫn có nhà, vườn rau, nhà kính, kho. Với đất vừa, hiên sâu, sân trong nhỏ, vườn bếp, bể nước mưa và một hai khối nhà phụ là đủ. Quy mô nhỏ thì càng cần bố trí gọn và tính lối đi kỹ.
Hồ trữ nước nên đặt ở đâu trên khu đất dốc?
Thường ở chỗ trũng tự nhiên nơi nước mưa dồn về, nhưng phải cách xa nhà và không nằm ngay phía trên nhà, đường, nhà hàng xóm, để nếu bờ có sự cố thì nước không tràn vào. Kỹ sư sẽ khảo sát địa chất, tính đập, đường tràn và chống thấm.
Hiên sâu có làm nhà tối không?
Có, hiên càng sâu thì phòng bên trong càng ít sáng trực tiếp. Có thể bù bằng cửa sổ cao, ô lấy sáng trên mái, sân trong, vách màu sáng. Nên ưu tiên hiên sâu ở phía tây và phía mưa tạt, hiên mỏng hơn ở phía bắc và phía có cảnh.
Chia nhà nhiều khối có tốn kém hơn một khối lớn không?
Nhiều khối thường tốn thêm mái, tường bao và hành lang nối, nhưng đổi lại thông gió tốt, giảm cháy lan, xây được theo giai đoạn và đóng bớt được khi không dùng. Mỗi trường hợp cần kiến trúc sư so sánh phương án cụ thể trên khu đất.
Có cần xin phép khi đào hồ, làm đường nội bộ không?
Tuỳ quy mô và loại đất. Đào hồ lớn, làm đường, đắp bờ có thể đụng tới quy định về đất đai, xây dựng, tài nguyên nước và an toàn. Nên hỏi UBND cấp xã hoặc cơ quan đất đai cấp tỉnh trước khi làm, nhất là trên đất nông nghiệp.