Nhiều gia đình Việt quay lại với nhà vườn lớn vì bốn lý do chính: phố ngày càng chật và ngột ngạt, công việc cho phép ở xa văn phòng hơn trước, ông bà muốn về gần đất quê, và cha mẹ muốn con lớn lên có cây, có đất, có khoảng trời. Đường xá tốt hơn trong những năm gần đây làm khoảng cách từ phố về quê ngắn lại, biến mong muốn ấy thành điều làm được với nhiều nhà.
Nhưng nhà vườn lớn không phải lời giải cho mọi chuyện. Nó đem lại không gian và nhịp sống chậm, đồng thời đòi hỏi sức chăm, chấp nhận xa dịch vụ và đôi khi là sự cô đơn. Bài này đi qua từng lý do, kể những gì người đã về quê thấy được và thấy thiếu, để gia đình tự soi mình trước khi quyết.
Phố chật hơn, ngôi nhà nhỏ đi
Ở các đô thị lớn, phần lớn gia đình sống trong nhà ống mặt tiền hẹp hoặc căn hộ chung cư. Không gian sống tính bằng từng mét vuông, cây xanh nằm trên ban công, trẻ con chơi trong hành lang. Những ngày không khí ô nhiễm, nhiều nhà đóng kín cửa, bật máy lọc, cho con ở trong nhà. Ở Hà Nội, các đợt bụi mịn mùa đông được báo chí nhắc tới gần như hằng năm.
Trong bối cảnh ấy, hình ảnh ngôi nhà có hiên rộng, có cây mít, cây xoài ông trồng, có sân đất cho trẻ con chạy chân trần trở thành một thứ người ta nhớ. Nhiều người lớn lên ở quê, ra phố học rồi ở lại làm việc, đến tuổi bốn năm mươi bắt đầu tính đường quay về, không phải vì phố tệ, mà vì đã đủ lâu ở phố để biết mình thiếu gì.
Có một điều cần thẳng thắn: phố vẫn có những thứ quê khó có, như bệnh viện tốt, trường học nhiều lựa chọn, việc làm, bạn bè, dịch vụ trong vài phút đi xe. Quay lại với nhà vườn lớn hiếm khi là bỏ hẳn phố. Với phần lớn gia đình, đó là thêm một chỗ ở thứ hai, hoặc là chuyển chỗ ở chính nhưng vẫn giữ một chân ở phố.
Công việc cho phép ở xa văn phòng hơn
Từ đợt dịch COVID-19 năm 2020 – 2021, nhiều công ty và người làm nghề tự do đã quen với họp trực tuyến, làm việc từ xa. Không phải nghề nào cũng làm được như vậy, nhưng với người viết, người thiết kế, kế toán, lập trình, giáo viên dạy trực tuyến, văn phòng có thể là một góc nhà ở quê, miễn có điện ổn định và đường truyền internet tốt.
Điều này đổi cách tính khoảng cách. Trước đây, khu đất cách phố hai giờ xe chỉ dùng được cho cuối tuần. Giờ đây, một gia đình có thể ở quê ba bốn ngày trong tuần, lên phố khi có việc. Nhà vườn lớn khi ấy cần thêm một phòng làm việc yên tĩnh, bàn đặt cạnh cửa sổ nhìn ra vườn, và một phương án dự phòng điện khi lưới điện vùng quê chập chờn.
Người làm việc từ xa ở quê hay nhắc tới hai điều ít ai báo trước. Một là sóng điện thoại và internet ở vùng đồi, vùng sâu có thể yếu hơn quảng cáo, nên cần kiểm tra thực tế tại khu đất vào giờ cao điểm trước khi quyết. Hai là thiếu đồng nghiệp gặp mặt, nhiều người thấy cô lập sau vài tháng, và phải chủ động hẹn lên phố, tham gia sinh hoạt ở xã, kết bạn với hàng xóm để cân bằng.
Ông bà muốn về gần đất quê
Nhiều cụ già sống với con cháu ở phố nhưng vẫn nhớ khu vườn cũ, nhớ hàng xóm, nhớ mộ phần tổ tiên. Ở phố, họ ít bạn, ít việc để làm, ngày dài trong căn hộ. Về quê, họ có vườn để chăm, có người quen để chuyện trò, có nhịp sống quen thuộc. Với nhiều gia đình, ý định làm nhà vườn lớn bắt đầu từ chính mong muốn của ông bà.
Một khu đất đủ rộng cho phép ông bà ở nhà riêng, gần con cháu mà không chung một mái, giữ được nếp riêng. Con cháu về cuối tuần, ở nhà chính; ngày thường ông bà có người giữ nhà hoặc người thân trong làng phụ giúp. Kiểu sắp đặt này gần với tập quán nhiều thế hệ cùng sống trên một mảnh đất mà nông thôn Việt Nam vẫn quen.
Cái khó là chăm sóc sức khoẻ. Người già cần đi khám định kỳ, có thể cần cấp cứu bất ngờ. Khu đất xa bệnh viện, đường vào ngập mỗi mùa mưa là rủi ro thật. Gia đình nên tính thời gian đi tới cơ sở y tế gần nhất, xem có xe vào được tận nhà không, có ai ở gần biết sơ cứu, và nhà ông bà có lối đi bằng phẳng, tay vịn, nhà vệ sinh an toàn hay chưa.
Cha mẹ muốn con lớn lên có cây, có đất
Trẻ em ở phố hiện nay dành nhiều thời gian trong nhà, trước màn hình. Nhiều cha mẹ mong con có những mùa hè leo cây, bắt cá, nhìn gà ấp trứng, biết rau mọc từ đất chứ không từ siêu thị. Một khu nhà vườn để về cuối tuần, về dịp hè, là cách để con có những ký ức ấy mà không phải đổi hẳn trường học, bạn bè.
Không gian rộng cho trẻ con chơi những thứ cần chỗ: chạy, đạp xe, dựng lều, đào đất, trồng cây của riêng mình. Nhiều gia đình dành cho mỗi đứa trẻ một luống rau nhỏ hay một cây ăn trái mang tên con, để con tự tưới và theo dõi qua từng lần về.
Cùng với tự do là rủi ro. Ao, hồ, giếng, mương là nơi nguy hiểm nhất với trẻ nhỏ ở nông thôn. Khu đất có nước cần được rào ở những đoạn gần nhà, giếng phải có nắp chắc, bờ hồ có ít nhất một phía thoải, và trẻ cần được dạy bơi, dạy luật quanh mép nước từ sớm. Ngoài ra còn có rắn, ong, kiến lửa, cây có gai, máy móc nông cụ, tất cả cần được người lớn lường trước.
Một cách nhiều nhà làm là dẫn trẻ đi một vòng khu đất ngay trong lần đầu về, chỉ rõ chỗ được chơi tự do, chỗ phải có người lớn đi cùng, chỗ tuyệt đối không tới. Luật đơn giản, nhắc lại mỗi lần về, kèm hàng rào và nắp đậy thật sự, an toàn hơn nhiều so với chỉ dặn miệng.
Ký ức nhà vườn và nếp nhà muốn giữ
Một lý do ít được nói ra nhưng rất thật là ký ức. Nhiều người lớn lên trong những ngôi nhà có sân gạch, có giàn mướp, có bể nước mưa, có mùi khói bếp rơm buổi chiều. Ở Huế, đó là nhà rường giữa vườn mít, vườn thanh trà; ở Nam Bộ là nhà gỗ bên mương, cây dừa, cây măng cụt; ở Bắc Bộ là nhà ba gian có ao trước, vườn sau, luỹ tre quanh làng. Khi bố mẹ già đi, ngôi nhà cũ xuống cấp hay đã bán, mong muốn dựng lại một nơi như thế trở nên rõ hơn.
Cùng với ký ức là nếp nhà: những ngày giỗ cả họ về ăn cơm dưới hiên, Tết gói bánh chưng hay bánh tét ngoài sân, mùa hè con cháu về chơi cả tháng. Những nếp này cần không gian. Căn hộ trong phố khó chứa ba chục người ngồi cùng một mâm, càng khó cho một nồi bánh luộc qua đêm. Một khu đất rộng là chỗ để nếp nhà có chỗ tiếp tục.
Ký ức cũng có thể đánh lừa. Nhà vườn trong trí nhớ thường là nhà vườn của mùa hè tuổi thơ, không có phần công việc mà ông bà đã gánh. Dựng lại một nơi như vậy hôm nay cần cả người làm những việc ông bà từng làm: quét lá, gánh nước, sửa mái, chăm cây. Nhận ra điều đó sớm giúp gia đình làm một khu đất vừa sức, thay vì một bản sao lớn của ký ức mà không ai chăm nổi.
Đường xá rút ngắn khoảng cách
Trong khoảng mười năm gần đây, nhiều tuyến cao tốc, quốc lộ mở rộng và cầu mới đã làm thời gian đi từ các đô thị lớn ra vùng ven, vùng đồi ngắn lại đáng kể. Những nơi trước đây phải đi nửa ngày, nay có thể tới trong vài giờ. Vùng ven Hà Nội, các vùng đồi quanh TP.HCM, cao nguyên Lâm Đồng, vùng đồi Tây Nguyên đều có thêm nhiều gia đình thành phố tìm đến làm nhà vườn.
Nhưng khoảng cách tính bằng giờ xe chỉ là một phần. Đoạn đường cuối cùng từ quốc lộ vào tới khu đất thường là đường xã, đường đất, có khi qua suối, qua dốc. Đoạn này quyết định xe cấp cứu có vào được không, xe chở vật tư có vào được không, mùa mưa có bị cô lập không. Nên đi thử con đường đó vào một ngày mưa lớn trước khi quyết định mua hay xây.
Đường tốt cũng kéo theo thay đổi. Vùng đang yên tĩnh hôm nay có thể thành vùng đông đúc sau vài năm, với khu dân cư, nhà xưởng, quán xá mọc lên. Hỏi quy hoạch tại Ủy ban nhân dân cấp xã giúp gia đình biết khu đất của mình có nằm gần một tuyến đường, một khu công nghiệp hay một dự án sắp làm hay không.
Những điều nhà vườn lớn không tự giải quyết
Sự cô đơn. Không gian rộng cũng là khoảng cách xa với hàng xóm. Người quen sống phố có thể thấy buồn khi tối xuống, cả khu đất chỉ có tiếng côn trùng. Nhiều người phải mất một hai năm mới có bạn ở quê, và có người không bao giờ quen được.
Công việc chăm đất. Vườn không tự đẹp. Cỏ mọc nhanh trong mùa mưa, cây cần tỉa, hồ cần vớt rác, mái cần sửa sau bão. Người quen thuê dịch vụ ở phố sẽ bất ngờ khi thấy ở quê nhiều việc phải tự làm hoặc tự tìm người làm.
Xung đột trong gia đình. Người chồng muốn về quê, người vợ còn gắn với công việc ở phố; ông bà muốn ở hẳn, con cái chỉ muốn về cuối tuần. Một khu đất chung có thể gắn kết, cũng có thể thành chỗ phát sinh bất đồng nếu không bàn rõ từ đầu.
Chi phí ẩn. Điện kéo xa, nước tự khoan, đường tự làm, người giữ nhà, sửa chữa thường xuyên. Những khoản này không lộ ra trong lúc mua đất, nhưng lặp lại năm này qua năm khác. Nên liệt kê từng hạng mục cần chi trước khi quyết định quy mô.
Kỳ vọng từ ảnh chụp. Hình ảnh nhà vườn trên mạng thường là khoảnh khắc đẹp nhất trong năm. Đời thật có muỗi, có mưa dầm, có những tuần mất điện. Gia đình nên ở thử vài lần trong những mùa khác nhau trước khi quyết định làm lớn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bán nhà phố để về quê làm nhà vườn lớn không?
Với phần lớn gia đình, giữ một chỗ ở trong phố là an toàn hơn, nhất là khi còn con đi học hoặc người già cần khám chữa bệnh thường xuyên. Nên ở thử ở quê một thời gian dài trước khi quyết định bán hẳn chỗ ở trong phố.
Làm việc từ xa ở vùng đồi có ổn không?
Ổn nếu khu đất có điện ổn định và internet tốt ở giờ cao điểm. Cần kiểm tra sóng thực tế tại chỗ, chuẩn bị nguồn điện dự phòng, và có một phòng làm việc yên tĩnh. Người hay họp trực tuyến nên thử làm việc vài ngày ở đó trước.
Ông bà ở nhà vườn một mình có an toàn không?
Phụ thuộc vào sức khoẻ của ông bà, khoảng cách tới cơ sở y tế và người ở gần. Nên có người thân hoặc người giữ nhà ở gần, lối đi bằng phẳng, nhà vệ sinh có tay vịn, và một cách liên lạc nhanh khi cần giúp đỡ.
Trẻ con về quê chơi cần chú ý gì nhất?
Nước là rủi ro lớn nhất: ao, hồ, giếng, mương cần rào, nắp hoặc bờ thoải, và trẻ cần được dạy bơi, dạy luật quanh mép nước. Tiếp theo là côn trùng, rắn, nông cụ và máy móc. Người lớn cần đi một vòng khu đất để lường trước.
Vùng nào hợp làm nhà vườn lớn gần thành phố?
Tuỳ gia đình ở đâu và về bao thường xuyên. Nên chọn nơi có đường đi ổn định quanh năm, cách bệnh viện trong khoảng thời gian chấp nhận được, có điện nước. Khí hậu, độ cao, đất và nguồn nước của vùng quyết định vườn trồng được gì.
Làm sao biết mình hợp với đời sống nhà vườn?
Cách chắc nhất là sống thử: ở vài tuần trong mùa mưa và mùa khô, tự làm những việc chăm vườn cơ bản, để ý cảm giác của mình khi tối xuống. Nếu sau thời gian ấy vẫn muốn quay lại, đó là dấu hiệu tốt hơn mọi bức ảnh.