Cảnh quan một trang viên nên được sắp theo thứ tự: giữ những cây lớn có sẵn trước, xác định đường nước và chỗ trữ nước thứ hai, rồi mới đặt vườn cây ăn trái, vườn bếp, thảm cỏ và lối đi quanh đó. Cây cổ thụ cần hàng chục năm mới có, hồ quyết định nước chảy đi đâu khi mưa lớn, còn vườn và lối đi thì sửa được trong vài mùa. Làm ngược lại, san phẳng rồi trồng mới, là cách nhanh nhất để mất thứ quý nhất của khu đất.
Bài này là bản đồ chung cho cả danh mục: đọc khu đất ra sao, chia vùng chăm sóc từ gần nhà ra xa, đặt hồ và cây lớn ở đâu cho hợp nắng gió, và làm theo giai đoạn để không tốn sức vào những thứ phải đập đi. Các bài sau đi sâu từng phần: vườn nhiều tầng, vườn bếp, hồ trữ nước, hồ cảnh, an toàn cho trẻ, giữ cây khi xây, rừng nhỏ, đường dạo và vườn ít tốn công.
Ba thành phần và thứ tự quyết định
Một trang viên ở Việt Nam, dù là nhà vườn ở Huế, nhà vườn ven sông Nam Bộ hay khu đất đồi ở Lâm Đồng, thường có ba thành phần cảnh quan chính: cây lớn tạo bóng và khung cảnh, nước (ao, hồ, mương, giếng) và vườn trồng (cây ăn trái, rau, hoa, cỏ). Nhà chính và các công trình phụ nằm trong ba lớp đó, không đứng một mình giữa bãi đất trống.
Thứ tự quyết định nên đi từ thứ khó thay nhất đến thứ dễ thay nhất. Cây lớn có sẵn là thứ không mua lại được: một cây sao, cây dầu, cây xoài hay cây mít vài chục năm tuổi là cả một thế hệ chờ đợi. Đường nước là thứ khó cãi: nước mưa luôn chảy theo địa hình, và nếu không chừa lối cho nó, nó sẽ tự mở lối qua nền nhà hoặc khoét mòn sườn đồi. Vườn trồng, thảm cỏ, lối đi là phần mềm nhất, đổi được sau vài mùa.
Vì vậy trước khi vẽ bất cứ bồn hoa nào, gia đình nên đánh dấu trên sơ đồ khu đất ba thứ: những cây đáng giữ, những đường nước chảy khi mưa lớn và những chỗ đất trũng giữ nước lâu. Nhiều khu nhà vườn đẹp nhất mà người ta ngưỡng mộ không do thiết kế khéo, mà do người dựng đã biết chừa lại một hàng cây cũ và một cái ao đã có từ đời ông bà.
Đọc khu đất trước khi trồng một cây nào
Nắng theo mùa. Ở Việt Nam mặt trời mùa hè lên cao và hơi lệch về phía bắc, mùa đông thấp và lệch hẳn về phía nam. Một góc vườn mùa hè nắng gắt có thể bị bóng nhà che gần hết vào mùa đông. Nên ghi lại vệt bóng của nhà và cây lớn vào buổi sáng, trưa và chiều ở hai mùa trước khi chọn chỗ cho vườn rau hay hồ.
Gió mạnh và gió mát. Vùng đồi Tây Nguyên có gió mùa khô thổi mạnh, ven biển miền Trung có gió Lào nóng khô đầu hè, đồng bằng Bắc Bộ có gió mùa đông bắc lạnh. Hàng cây chắn gió đặt vuông góc với hướng gió hại; còn khoảng trống mở ra hướng gió mát mùa hè để luồng gió đi qua sân và hiên.
Nước chảy khi mưa to. Đi một vòng khu đất trong hoặc ngay sau một trận mưa lớn: rãnh tự nhiên ở đâu, chỗ nào đọng nước, chỗ nào đất trôi. Đó là bản đồ quý hơn mọi bản vẽ, vì nó cho biết chỗ đặt hồ, chỗ cần mương thoát và chỗ tuyệt đối không đặt nền nhà.
Đất. Lấy vài mẫu đất ở các góc khác nhau, bóp thử khi ẩm: đất sét dính thành khối, đất cát rời ra, đất thịt ở giữa. Đất đỏ bazan vùng cao thường tơi và thoát nước, đất phù sa ven sông màu mỡ nhưng có chỗ nhiễm phèn. Muốn chắc hơn có thể gửi mẫu cho một phòng phân tích đất nông nghiệp.
Cây và sinh vật có sẵn. Cây bản địa mọc tự nhiên trên đất cho biết đất ẩm hay khô, chua hay không. Tổ chim, hang ếch nhái, đàn ong là dấu hiệu một hệ sinh thái nhỏ đang sống, nên giữ lại một phần thay vì dọn sạch.
Chia vùng chăm sóc: gần nhà chăm kỹ, xa nhà để tự nhiên
Trong thiết kế vườn bền vững (permaculture), Bill Mollison và David Holmgren đề xuất chia khu đất thành các vùng theo tần suất người qua lại: vùng sát nhà là chỗ ngày nào cũng tới, vùng xa nhất gần như để tự nhiên. Ý tưởng này rất hợp với trang viên, nơi diện tích lớn hơn nhiều so với sức chăm của một gia đình.
Vùng sát nhà gồm sân, hiên, vườn bếp, vườn thảo mộc, vài chậu cây và bồn hoa. Đây là chỗ cần tưới hằng ngày, hái hằng bữa, nên đặt gần bếp và vòi nước. Vùng giữa là vườn cây ăn trái, thảm cỏ, hồ cảnh, chòi nghỉ: tuần nào cũng đi qua, tỉa cắt theo mùa. Vùng xa là hồ trữ nước, rừng nhỏ, hàng cây chắn gió, bãi cỏ dại có hoa: vài tháng mới cần chăm một lần.
Sai lầm hay gặp là trải thảm cỏ cắt tỉa và bồn hoa công phu ra khắp khu đất vài hecta. Năm đầu đẹp, năm thứ hai cỏ dại lấn, năm thứ ba gia đình mệt mỏi vì không thuê nổi người cắt cỏ đều đặn. Vườn bền là vườn có độ chăm sóc giảm dần từ nhà ra xa, chỗ nào cũng có lý do để tồn tại.
Cách chia vùng còn giúp đặt các công trình phụ hợp lý: kho dụng cụ nằm giữa vùng sát nhà và vùng giữa, chỗ ủ phân gần vườn bếp nhưng khuất gió so với hiên, lối xe vào kho không cắt ngang thảm cỏ nơi trẻ con chạy chơi.
Nước trong trang viên: hồ, ao, mương và giếng nằm ở đâu
Ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, cái ao gần nhà là một phần của nếp sống: mô hình vườn – ao – chuồng của đồng bằng Bắc Bộ dùng ao để lấy đất đắp nền, nuôi cá, tưới rau và điều hoà vi khí hậu. Trang viên hôm nay thừa hưởng ý đó, nhưng chức năng của nước cần được tách rõ để đặt đúng chỗ.
Hồ trữ nước nên nằm ở chỗ trũng tự nhiên, nơi nước mưa tự chảy về, và ở vị trí cao hơn vườn cần tưới nếu được, để tưới bằng trọng lực. Hồ cảnh lại nên nằm trong tầm nhìn từ hiên hoặc phòng khách, nơi mặt nước phản chiếu bầu trời và cây. Mương và rãnh thoát nước đi theo đường đồng mức trên đất dốc, đưa nước chậm lại thay vì để nó lao xuống.
Giếng khoan hoặc giếng đào cần cách xa chỗ ủ phân, chuồng trại và bể tự hoại; khoảng cách cụ thể nên hỏi người khoan giếng có kinh nghiệm ở vùng đó vì nó phụ thuộc vào đất và mạch nước. Mọi mặt nước sâu hơn mắt cá chân của một đứa trẻ đều phải tính đến chuyện rào chắn ngay từ bản vẽ đầu tiên, không đợi đến khi có cháu nhỏ về chơi.
Hồ có đắp bờ cao, hồ đào sâu trên đất dốc hoặc ngay phía trên nhà ở cần kỹ sư thuỷ lợi hoặc kỹ sư địa kỹ thuật xem trước. Một bờ hồ vỡ trong mùa mưa có thể cuốn cả một góc vườn và gây nguy hiểm cho nhà hàng xóm phía dưới.
Cây lớn: giữ cây có sẵn và chọn cây trồng mới
Cây lớn là bộ khung của trang viên. Bảng dưới gom các nhóm quyết định chính, chi tiết từng việc nằm ở các bài riêng của danh mục.
| Việc | Nguyên tắc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giữ cây có sẵn | Đánh dấu và rào vùng rễ trước khi xe máy vào công trường | Phần lớn rễ hút nằm ở lớp đất mặt, không chỉ quanh gốc |
| Khoảng cách với nhà | Cây tán lớn trồng đủ xa để cành không chạm mái khi trưởng thành | Cây gãy cành giòn (một số loại keo, bạch đàn) không trồng sát nhà |
| Cây bóng mát cho hiên | Ưu tiên phía tây và tây nam để chắn nắng chiều | Cây rụng lá mùa khô cho nắng vào mùa lạnh ở vùng cao |
| Hàng chắn gió | Vuông góc với hướng gió hại, nhiều tầng cao thấp | Một hàng thưa chắn tốt hơn bức tường kín vì không gây xoáy |
| Cây bản địa | Ưu tiên cây đã sống tốt ở vùng đó | Ít sâu bệnh, ít phải tưới khi đã bén rễ |
| Dời cây lớn | Chỉ khi không còn cách khác, làm đúng mùa và có người làm nghề | Tỉ lệ sống phụ thuộc kích thước bầu rễ và chăm sóc sau trồng |
Với vùng cao như Lâm Đồng, một trang viên giữa đồi thông có lợi thế là đã có sẵn tán thông; việc chính là chừa cây, tránh đào sát gốc và phòng cháy lớp lá thông khô. Với nhà vườn đồng bằng, khung cây thường phải trồng mới, nên chọn cây sớm và trồng trước khi xây nhà để khi nhà xong cây đã có vài năm tuổi.
Học từ nhà vườn xưa: Huế, Nam Bộ và vùng đồi
Nhà vườn Huế. Bố cục quen thuộc có cổng, hàng chè tàu cắt xén làm rào, bình phong và bể cạn hoặc non bộ trước nhà, vườn cây ăn trái bao quanh như mít, thanh trà, măng cụt. Bình phong và bể cạn che tầm nhìn thẳng từ cổng vào nhà và giữ một khoảng mát trước hiên; hàng chè tàu là bức rào sống, vừa che vừa cho gió qua.
Nhà vườn Nam Bộ ven sông. Vườn lên liếp: đất đào mương để đắp thành liếp cao trồng cây ăn trái, mương giữ nước ngọt, dẫn nước theo con nước lớn ròng. Cách làm này vừa tránh úng vừa trữ nước mùa khô, một bài học trực tiếp cho vườn trên đất thấp.
Nhà trên đồi vùng cao. Nhà dựa lưng vào sườn, mặt nhìn xuống thung, vườn chia ruộng bậc thang nhỏ theo đường đồng mức. Biệt thự Đà Lạt thời Pháp thường giữ nguyên tán thông quanh nhà, chỉ mở một khoảng sân có thảm cỏ và hàng hoa trước hiên.
Điều chung. Cả ba nếp xưa đều không san phẳng đất, đều dùng cây làm tường và mái, đều coi nước là một phần của vườn. Những nguyên tắc này rẻ hơn mọi giải pháp kỹ thuật, và vẫn đúng với trang viên làm mới.
Làm theo giai đoạn: cái gì trước, cái gì sau
Ít gia đình làm xong cảnh quan trong một năm, và cũng không nên. Một trình tự hợp lý thường như sau:
- Trước khi xây: khảo sát, đánh dấu cây giữ, rào vùng rễ, làm đường tạm cho xe công trình đi vòng tránh cây; trồng ngay hàng chắn gió và cây bóng mát chậm lớn.
- Trong lúc xây: đào hồ và mương chính khi máy còn ở công trường, dùng đất đào để đắp nền hoặc tạo gò thấp; giữ riêng lớp đất mặt màu mỡ thành đống phủ bạt.
- Năm đầu sau khi ở: vườn bếp, vài bồn cây sát nhà, lối đi chính; quan sát nước chảy, nắng gió trong một vòng bốn mùa thật.
- Năm thứ hai, thứ ba: vườn cây ăn trái, hồ cảnh, chòi nghỉ, đường dạo; trồng mảng rừng nhỏ ở vùng xa.
- Từ năm thứ năm: tỉa tạo hình cây lớn, thay những cây chọn sai, mở rộng hoặc thu hẹp vùng chăm theo sức thật của gia đình.
Ghi chép là phần hay bị bỏ qua: một cuốn sổ ghi ngày trồng, loài cây, chỗ trồng, lần bón phân và những trận mưa lớn sẽ cho biết sau năm năm cái gì hợp đất, cái gì không. Trang viên lâu đời ở nhiều nước đều có cuốn sổ vườn như vậy truyền qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Khu đất bao nhiêu thì nên làm hồ?
Không có ngưỡng diện tích cố định. Câu hỏi đúng là khu đất có chỗ trũng tự nhiên, có nguồn nước mưa đổ về và có người trông coi hay không. Một khu đất nhỏ vẫn có thể có một hồ cảnh nhỏ an toàn; một khu đất lớn nhưng dốc và đất cát có thể không hợp với hồ lớn nếu không có kỹ sư thiết kế chống thấm và bờ.
Có nên thuê người thiết kế cảnh quan hay tự làm?
Phần đọc khu đất, ghi nắng gió, đánh dấu cây giữ, gia đình tự làm được và nên tự làm vì mình ở đó lâu nhất. Phần hồ lớn, kè, đường trên đất dốc và thoát nước cho nền nhà nên có kỹ sư. Người thiết kế cảnh quan có ích nhất khi gia đình đã biết mình muốn sống thế nào trong vườn.
Nên trồng cây lớn trước hay xây nhà trước?
Nếu đã chốt được vị trí nhà, nên trồng cây bóng mát và hàng chắn gió trước hoặc cùng lúc khởi công, ở chỗ xe máy không đi qua. Cây trồng sớm hai ba năm sẽ cho bóng ngay khi gia đình dọn về. Những cây gần nhà hơn thì trồng sau khi xây để tránh bị hư khi thi công.
Thảm cỏ rộng có hợp với trang viên ở Việt Nam không?
Một bãi cỏ vừa phải trước hiên hoặc nơi trẻ con chạy chơi là hợp lý. Thảm cỏ cắt tỉa trải khắp khu đất thì tốn nước mùa khô, tốn công cắt mùa mưa và nghèo sinh vật. Phần xa nhà nên để cỏ cao, hoa dại hoặc cây phủ đất, chỉ cắt lối đi.
Đất dốc có làm được cảnh quan đẹp không?
Được, và thường đẹp hơn đất bằng vì có tầm nhìn. Nguyên tắc là đi theo đường đồng mức: bậc thang nhỏ, mương chạy ngang dốc, lối đi uốn theo sườn. Mọi bờ kè cao, taluy đào sâu, đường cho xe trên sườn dốc cần kỹ sư tính, vì sạt lở mùa mưa là rủi ro thật ở vùng đồi.
Muốn giữ cây cổ thụ có sẵn thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc khoanh vùng bảo vệ quanh gốc rộng ít nhất bằng tán cây trước khi bất cứ máy móc nào vào khu đất, không đổ vật liệu, không đổ nước thải xi măng trong vùng đó. Sau đó mời người làm nghề chăm cây đánh giá sức khoẻ cây, xem có cành mục hay thân rỗng cần xử lý không.