Muốn giữ một cây cổ thụ khi xây nhà, phải rào kín vùng rễ của nó trước khi bất kỳ máy móc nào vào khu đất, và giữ rào đó đến ngày dọn công trường: không xe đi qua, không đổ vật liệu, không đào, không lấp thêm đất, không đổ nước rửa xi măng trong vùng rào. Cây thường không chết ngay khi bị tổn thương rễ; nó suy dần và chết sau hai đến năm năm, khi nhà đã xong và không ai còn nhớ chiếc xe ben từng đậu dưới gốc.
Với nhiều khu đất trang viên, cây cổ thụ có sẵn là lý do gia đình chọn mua mảnh đất đó. Bài này giải thích rễ cây thật sự nằm ở đâu, cách tính vùng cần bảo vệ, những việc cấm làm trong vùng đó, cách đào móng và đi ống gần cây khi buộc phải làm, và chăm sóc cây vài năm sau khi xây.
Vì sao cây chết sau khi nhà đã xây xong
Tán cây cổ thụ có vẻ là phần quan trọng nhất, nhưng sức sống của cây nằm ở rễ, và rễ là phần dễ bị phá nhất trên công trường. Bốn kiểu tổn thương hay gặp là: đất bị nén chặt dưới bánh xe và vật liệu, rễ bị cắt khi đào móng, mương ống, đất bị lấp cao quanh gốc, và nước ngầm thay đổi do san nền hay đào hồ.
Đất bị nén mất các khe rỗng chứa không khí và nước. Rễ hút cần ô xy để sống; trong đất nén chặt, rễ nhỏ chết dần, nước mưa chảy tràn thay vì thấm xuống. Một chiếc xe tải nặng đi qua lại vài chục lần trên vùng rễ có thể làm hỏng cấu trúc đất trong nhiều năm.
Lấp đất quanh gốc, dù chỉ vài chục phân để san nền cho bằng, cũng làm rễ nghẹt vì không khí không xuống được. Nhiều cây đứng đẹp sau khi lấp nền sân, rồi vài năm sau ngọn khô dần từ trên xuống. Còn nước rửa máy trộn và vữa xi măng đổ ra đất có tính kiềm mạnh, làm hỏng rễ ở chỗ đổ.
Một nguồn tổn thương ít được để ý là ống nước, cáp điện được đào sau cùng, khi nhà gần xong và ai cũng vội. Rãnh ống thẳng tắp từ đồng hồ nước vào nhà có thể cắt ngang toàn bộ một phía rễ chỉ trong một buổi sáng.
Vì tổn thương rễ không nhìn thấy, và cây có trữ lượng dinh dưỡng đủ sống thêm vài mùa, nên mối liên hệ giữa công trường và cái chết của cây thường bị bỏ qua. Người ta đổ cho sâu bệnh, hạn hán, sét, trong khi gốc rễ của chuyện là chiếc rào không được dựng từ đầu.
Rễ cây thật sự nằm ở đâu
Nông hơn người ta nghĩ. Hình ảnh cây có rễ cọc cắm sâu xuống như tán cây lộn ngược là không đúng với phần lớn cây trưởng thành. Phần lớn rễ hút, những rễ nhỏ lấy nước và dinh dưỡng, nằm trong lớp đất mặt khoảng nửa mét trên cùng, nơi có nhiều không khí và mùn.
Rộng hơn tán. Rễ thường lan rộng ra ngoài mép tán, có khi xa hơn nhiều, nhất là ở đất khô hoặc cây mọc riêng lẻ. Mép tán chỉ là mức tối thiểu để khoanh vùng, không phải giới hạn thật của rễ.
Không đối xứng. Rễ phát triển nhiều về phía có nước, đất tơi, ít về phía có đường bê tông, nền nhà cũ, đá ngầm. Cây gần mương nước có thể có phần lớn rễ ở phía mương.
Rễ chống đỡ gần gốc. Vài mét quanh gốc là các rễ lớn giữ cho cây đứng vững. Cắt những rễ này không chỉ làm cây suy mà còn làm cây dễ đổ trong giông bão, nguy hiểm cho nhà và người.
Tính vùng bảo vệ rễ: một cách làm phổ biến
Tiêu chuẩn Anh BS 5837 về cây xanh và xây dựng dùng một quy ước đơn giản: vùng bảo vệ rễ là hình tròn có bán kính bằng khoảng 12 lần đường kính thân, đo ở độ cao 1,5 mét từ mặt đất. Nhiều nước dùng cách tính tương tự. Bảng dưới là ví dụ giả định tính theo quy ước đó.
| Đường kính thân ở 1,5 m | Bán kính vùng bảo vệ | Ghi chú |
|---|---|---|
| 30 cm | khoảng 3,6 m | Cây trung niên, vẫn đáng giữ nếu khoẻ |
| 60 cm | khoảng 7,2 m | Vùng rào có thể chiếm cả một góc sân |
| 100 cm | khoảng 12 m | Cây cổ thụ lớn; vị trí nhà phải tính quanh cây từ đầu |
| Cây nhiều thân | Tính theo đường kính tương đương | Nhờ người làm nghề cây tính |
Vùng tính ra có thể điều chỉnh hình dạng theo thực tế rễ, ví dụ thu hẹp một phía có đường bê tông cũ và mở rộng phía có đất tốt, miễn tổng diện tích không giảm. Đây là việc nên để người làm nghề chăm cây có kinh nghiệm quyết định.
Con số này thường lớn hơn nhiều so với hình dung của chủ nhà và nhà thầu. Đó chính là lý do vị trí nhà, đường nội bộ, bể tự hoại, hồ phải được đặt sau khi đã vẽ vùng bảo vệ rễ lên sơ đồ khu đất, không phải ngược lại.
Luật công trường quanh cây giữ lại
Những điều sau nên được ghi vào thoả thuận với nhà thầu ngay từ đầu, kèm sơ đồ vị trí rào:
- Dựng rào cứng, chắc, khó dời quanh vùng bảo vệ rễ trước khi máy móc vào khu đất. Rào dây hay băng cảnh báo thường bị gỡ hoặc giẫm lên sau vài ngày.
- Trong vùng rào: không đỗ xe, không chất vật liệu, không trộn vữa, không đổ nước thải, không đốt rác, không đặt lán trại hay nhà vệ sinh tạm.
- Phủ một lớp dăm gỗ hoặc lá dày trên mặt đất trong vùng rào để giữ ẩm và giảm nén khi có người buộc phải bước vào.
- Lối đi tạm cho xe phải vòng qua vùng rào; nếu bắt buộc đi qua vùng rễ, trải tấm phân tải trên lớp dăm gỗ dày để chia bớt sức nặng.
- Mọi việc đào trong vùng rào phải được chủ nhà đồng ý trước, làm thủ công, có người làm nghề cây giám sát.
- Cành thấp vướng máy móc được tỉa đúng kỹ thuật trước khi thi công, không để máy đụng gãy.
Nên giao một người, có thể là chính chủ nhà hoặc người giữ nhà, đi kiểm tra rào mỗi tuần và chụp ảnh. Hầu hết vi phạm xảy ra không vì cố ý, mà vì một đội thợ mới đến không biết luật.
Khi buộc phải đào gần rễ
Có những lúc không tránh được: đường ống nước, cáp điện, móng tường rào phải đi qua vùng rễ. Khi đó, đào bằng tay hoặc dùng vòi khí, vòi nước áp lực để lộ rễ mà không làm đứt, rồi luồn ống dưới rễ thay vì cắt. Với ống dài, khoan ngầm dưới vùng rễ là phương án tốn hơn nhưng giữ được cây.
Nếu phải cắt rễ, cắt gọn bằng cưa sắc, không để máy xúc giật đứt, vì vết giật dập nát lan sâu vào rễ và dễ thối. Rễ đã lộ phải được che ẩm ngay, không để phơi nắng gió nhiều giờ.
Móng nhà gần cây có thể thiết kế đặc biệt: móng cọc nhỏ có dầm treo vắt qua rễ thay vì móng băng đào liền một rãnh dài. Lối đi gần gốc có thể làm sàn gỗ hay tấm lát đặt nổi trên chân đế, để nước và không khí vẫn xuống được đất. Những giải pháp này cần kỹ sư kết cấu thiết kế, không tự làm theo kinh nghiệm thợ.
Thay đổi cao độ là việc phức tạp nhất. Nếu bắt buộc phải nâng nền quanh cây, cách làm truyền thống là để lại quanh gốc một giếng cây có tường giữ đất, giữ nguyên mặt đất cũ trong vùng rễ chính. Hạ nền quanh cây còn nguy hiểm hơn vì cắt mất lớp rễ hút; nên tránh hoàn toàn.
Chăm cây trong vài năm sau khi xây
Tưới sâu mùa khô. Cây vừa trải qua công trường, dù được bảo vệ, vẫn chịu xáo trộn. Hai ba mùa khô đầu, tưới chậm và sâu vùng rễ vài lần mỗi tháng giúp cây hồi phục.
Giữ lớp phủ. Một lớp dăm gỗ hoặc lá phủ trên vùng rễ, không đắp sát thân, giữ ẩm và nuôi lại đời sống đất. Thay thảm cỏ quanh gốc bằng lớp phủ cũng giảm tranh nước.
Không bón phân mạnh ngay. Phân bón đậm đặc khi rễ đang tổn thương có thể làm cây ra nhiều lá non trong khi rễ không kịp nuôi. Nên hỏi người làm nghề cây trước khi bón.
Theo dõi dấu hiệu suy. Lá nhỏ hơn mọi năm, ngọn khô từ trên xuống, chồi mọc tua tủa ở thân, nấm mọc ở gốc, vỏ bong là các dấu hiệu cần mời người làm nghề cây xem.
Kiểm tra an toàn. Cây cổ thụ cạnh nhà ở cần được người có chuyên môn kiểm tra cành mục, thân rỗng, rễ hỏng định kỳ, đặc biệt trước mùa mưa bão. Giữ cây không có nghĩa là để cây nguy hiểm đứng cạnh phòng ngủ.
Khi nào nên chấp nhận không giữ được cây
Không phải cây nào cũng giữ được. Cây đã mục thân, rễ hỏng nặng, nghiêng về phía nhà, hay đứng đúng chỗ duy nhất có thể làm nền nhà an toàn trên đất dốc thì quyết định chặt hay dời có thể là hợp lý. Điều quan trọng là quyết định dựa trên đánh giá của người làm nghề cây, không phải vì cây vướng đường xe tạm hay vì nhà thầu muốn mặt bằng sạch cho dễ làm.
Dời cây lớn là việc khó, tỉ lệ sống phụ thuộc loài, kích thước bầu rễ, mùa dời và chăm sóc sau đó; cần đơn vị có kinh nghiệm và thiết bị. Với cây cổ thụ có giá trị cảnh quan, lịch sử của làng, hoặc nằm trong khu vực có quy định riêng, nên hỏi UBND cấp xã trước khi chặt hay dời.
Cũng cần nhớ rằng cây cổ thụ đứng một mình giữa khu đất vừa được dọn trống chịu gió khác hẳn khi còn được rừng hay hàng cây xung quanh che chắn. Phát quang quá mạnh quanh một cây lớn có thể làm nó dễ đổ trong cơn giông đầu tiên; khi dọn đất, nên giữ lại một vòng cây bụi và cây nhỏ quanh cây giữ.
Nếu đã quyết định chặt, có thể giữ lại gỗ làm bàn, ghế, bậc thềm cho chính trang viên, và trồng ngay vài cây thay thế ở chỗ hợp lý. Một cây cổ thụ mất đi sẽ không có lại trong đời người, nhưng cây trồng hôm nay sẽ là cây cổ thụ của cháu chắt.
Câu hỏi thường gặp
Rễ cây cổ thụ có làm nứt móng nhà không?
Rễ cây hiếm khi tự đẩy nứt một móng được thiết kế đúng. Vấn đề hay gặp hơn là rễ hút nước làm đất sét co ngót mùa khô, gây lún lệch, hoặc rễ len vào ống nước đã rò. Kỹ sư kết cấu cần biết vị trí và loài cây khi thiết kế móng gần cây lớn.
Có thể đổ bê tông sân sát gốc cây không?
Không nên. Bê tông kín chặn nước và không khí xuống rễ, làm cây suy dần. Nếu cần mặt lát gần cây, dùng vật liệu thấm như sỏi, gạch lát có khe hở, sàn gỗ đặt nổi, và giữ một vùng đất trống quanh gốc càng rộng càng tốt.
Cây cổ thụ trong đất nhà mình có được tự ý chặt không?
Còn tuỳ loài cây, vị trí và quy định địa phương. Cây trong khu di tích, cây được công nhận cây di sản, cây thuộc loài quý hiếm hay cây ven đường công cộng có quy định riêng. Cách chắc nhất là hỏi UBND cấp xã trước khi chặt cây lớn.
Có nên đổ thêm đất màu quanh gốc cây cho đẹp không?
Lớp đất mỏng vài phân thì thường không sao, nhưng đắp dày quanh gốc, nhất là sát thân, làm rễ nghẹt và thân dễ thối ở cổ rễ. Muốn trồng hoa dưới gốc nên dùng lớp phủ hữu cơ và trồng cây nhỏ trong những hốc nhỏ, đào bằng tay giữa các rễ.
Làm sao biết cây cổ thụ còn khoẻ trước khi mua đất?
Nhìn tán có dày đều không, có cành khô lớn không, lá có nhỏ và vàng bất thường không, thân có hốc rỗng, vết nứt, nấm mọc ở gốc không. Tốt nhất mời một người làm nghề chăm cây đi cùng khi khảo sát đất, vì cây suy yếu có thể trông vẫn xanh.
Nhà thầu nói rào cây làm chậm tiến độ thì sao?
Rào vùng rễ chiếm diện tích và buộc xe đi vòng, nên nhà thầu ngại là dễ hiểu. Giải pháp là đưa rào vào bản vẽ thi công và thoả thuận từ đầu, trước khi chốt giá và tiến độ, thay vì yêu cầu khi đã khởi công. Khi nhà thầu biết trước, họ bố trí mặt bằng theo đó.