Nhà vườn lớn an toàn cho trẻ khi mọi chỗ nước đều được rà và chặn: hồ và ao có rào kín với cổng tự đóng, giếng có nắp chắc khoá được, lu và bể có nắp nặng, mương sâu được rào hoặc lấp, và có quy tắc rõ rằng trẻ chỉ đến gần nước khi có người lớn trông. Đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam, và trẻ nhỏ có thể chết đuối ở chỗ nước chỉ ngập mũi miệng, trong khoảng thời gian người lớn quay đi nghe một cuộc điện thoại.
Khu đất càng rộng, chỗ nước càng nhiều và càng khuất mắt. Một trang viên đẹp có hồ, có giếng cũ, có bể nước mưa, có mương dẫn nước là một trang viên có nhiều điểm nguy hiểm hơn một căn hộ chung cư. Bài này đi qua từng loại chỗ nước, cách chặn, quy tắc trong nhà, và những việc cần làm khi có trẻ con về chơi đông.
Vì sao trẻ chết đuối im lặng và nhanh
Hình ảnh quen thuộc trong phim là người đuối nước vùng vẫy, la hét. Thực tế ở trẻ nhỏ thường ngược lại: trẻ trượt xuống nước, cơ thể dựng đứng, đầu ngửa ra sau, miệng lúc chìm lúc nổi không đủ để kêu, tay đập xuống mặt nước theo phản xạ chứ không vẫy gọi. Người lớn đứng cách vài mét có thể không nhận ra.
Trẻ dưới năm tuổi có đầu nặng so với thân, khi ngã úp mặt xuống một xô nước hay một vũng sâu có thể không tự nhấc đầu lên được. Vì vậy những chỗ nước nhỏ như xô, chậu, lu, rãnh cũng phải được tính, không chỉ hồ lớn.
Trẻ lớn hơn biết bơi một chút lại có rủi ro khác: tự tin quá mức, rủ nhau ra hồ, ao vắng người, nhảy xuống chỗ không biết sâu cạn, hoặc lao xuống cứu bạn. Các hướng dẫn phòng đuối nước của Tổ chức Y tế Thế giới nhấn mạnh rào chắn kiểm soát lối tiếp cận nước, giám sát trẻ nhỏ, dạy trẻ ở tuổi đi học các kỹ năng an toàn dưới nước và huấn luyện người lớn cách cứu an toàn và sơ cứu.
Rà từng chỗ nước trong khu đất
Đi một vòng khu đất, ghi lại mọi chỗ có nước hoặc có thể đọng nước, kể cả theo mùa. Bảng dưới là danh sách để đối chiếu.
| Chỗ nước | Nguy cơ chính | Cách chặn |
|---|---|---|
| Hồ, ao | Trẻ trượt chân, đi lạc ra bờ; bờ bạt trơn không leo lên được | Rào kín quanh hồ, cổng tự đóng có chốt cao; bờ thoải; phao và sào cạnh hồ |
| Giếng đào cũ | Rơi xuống giếng; ngạt khí khi người xuống giếng | Nắp bê tông hoặc lưới thép chịu lực, khoá; thành giếng cao; không để trẻ ngồi trên thành |
| Lu, vại, bể nước mưa | Trẻ nhoài người lấy đồ, ngã cắm đầu | Nắp nặng hoặc có chốt; bể xây thì nắp kín, cửa thăm có khoá |
| Bể tự hoại, hố ga | Rơi xuống hố; khí độc | Nắp chịu lực, không dùng tấm gỗ mục hay tôn mỏng che tạm |
| Mương, rãnh, suối nhỏ | Nước dâng nhanh sau mưa, dòng chảy mạnh | Rào đoạn gần nhà, cầu có tay vịn; trẻ không chơi ở mương sau mưa lớn |
| Xô, chậu, bồn tắm ngoài trời | Trẻ dưới năm tuổi úp mặt | Đổ hết nước sau khi dùng, úp ngược xô chậu |
Danh sách này nên làm lại mỗi năm, vì trang viên thay đổi: một hố đào móng bỏ dở, một bể vôi xây nhà, một chiếc thuyền nhựa đọng nước mưa đều là chỗ nước mới mà không ai để ý.
Rào hồ đúng cách: những chi tiết hay bị bỏ qua
Rào kín bốn phía. Rào chỉ một phía đối diện nhà, còn phía vườn để trống, là không có tác dụng: trẻ đi vòng qua vườn. Rào phải bao kín hồ, tách hồ khỏi nhà và khỏi sân chơi.
Không trèo được. Chiều cao đủ để trẻ nhỏ không trèo qua, khe song hẹp để không chui lọt đầu, không có thanh ngang ở phía ngoài làm bậc thang. Không đặt ghế, chậu cây, thùng gần rào.
Cổng tự đóng và tự chốt. Cổng có bản lề lò xo tự khép, chốt đặt cao ngoài tầm tay trẻ, mở ra phía ngoài hồ. Cổng phải đóng được kể cả khi người lớn quên.
Rào vẫn đẹp. Rào không nhất thiết là lưới sắt xấu xí. Hàng rào gỗ thanh dọc, rào tre đan dày, hàng rào kính an toàn quanh hồ cảnh gần hiên đều làm được, miễn đáp ứng các tiêu chí trên. Có thể trồng cây leo, cây bụi phía ngoài để rào lẫn vào cảnh.
Rào tạm khi có khách. Hồ lớn ở xa không rào toàn bộ được thì ít nhất rào khu đi lại chính, và dùng rào tạm lúc có trẻ con về chơi đông.
Giếng cũ: nguy hiểm kép, rơi xuống và ngạt khí
Nhiều khu đất vườn cũ ở nông thôn còn giếng đào của đời trước, có khi nằm khuất dưới bụi cây, nắp là vài tấm ván đã mục. Đây là một trong những chỗ nguy hiểm nhất trên khu đất. Việc đầu tiên khi mua hoặc nhận một khu đất cũ là tìm tất cả giếng, kể cả giếng đã lấp một nửa, và che ngay bằng nắp chịu lực.
Nguy hiểm thứ hai ít người biết: đáy giếng sâu, hố ga, bể ngầm lâu không dùng có thể tích tụ khí thiếu ô xy hoặc khí độc do lá cây và chất hữu cơ phân huỷ. Báo chí trong nước nhiều lần đưa tin những vụ nhiều người cùng tử vong khi lần lượt xuống giếng: người thứ nhất ngất, người thứ hai xuống cứu cũng ngất. Tuyệt đối không xuống giếng, hố ga, bể ngầm để nạo vét hay nhặt đồ rơi nếu không có người làm nghề với thiết bị thông khí và dây an toàn; khi có người ngất dưới giếng, gọi cấp cứu và cứu hộ, không tự xuống theo.
Giếng muốn giữ làm cảnh quan, như kiểu giếng cổ ở nhiều làng, thì thành giếng cần đủ cao, có nắp lưới thép chịu lực che bên trong để vẫn nhìn thấy mặt nước mà không ai rơi được. Giếng không dùng nữa và không giữ làm cảnh thì nên hỏi người khoan giếng có kinh nghiệm cách lấp đúng kỹ thuật, tránh để nước bẩn từ mặt đất theo lòng giếng chảy xuống mạch nước ngầm.
Quy tắc trong nhà về nước
Rào và nắp chỉ là lớp bảo vệ đầu. Lớp thứ hai là quy tắc mà cả nhà, cả khách và người giữ nhà cùng biết:
- Trẻ dưới một độ tuổi gia đình tự chọn chỉ ra khu hồ khi có người lớn đi cùng; người lớn đó không dùng điện thoại, không uống rượu trong lúc trông.
- Khi có nhiều người lớn, phân công rõ một người trông nước theo ca, có thể đeo một chiếc vòng hay thẻ để biết ai đang trông; hết ca thì bàn giao bằng lời.
- Khi không thấy trẻ, tìm ở chỗ nước trước tiên: hồ, giếng, bể, mương, rồi mới tìm nơi khác. Vài phút đầu quyết định.
- Trẻ ở tuổi đi học được học bơi và kỹ năng an toàn dưới nước ở nơi có huấn luyện viên; trẻ biết bơi vẫn không ra hồ một mình.
- Dạy trẻ không nhảy xuống cứu bạn, mà hô lớn gọi người lớn và ném vật nổi, đưa sào, đưa cành cây từ trên bờ.
- Người lớn trong nhà, kể cả người giữ nhà, học một khoá sơ cứu có thực hành hồi sức tim phổi, và cách gọi cấp cứu cùng địa chỉ chỉ đường vào trang viên được ghi sẵn.
Ghi quy tắc ở chỗ khách đọc được trong nhà và nhắc lại khi đón khách có con nhỏ là việc đáng làm, dù có thể ngại ngùng. Phần lớn các vụ đuối nước ở nhà người quen xảy ra khi mỗi người lớn đều nghĩ người khác đang trông trẻ.
Thiết kế từ đầu: khi nhà có trẻ hoặc sẽ có cháu
Cách rẻ nhất để có một trang viên an toàn là quyết định chuyện nước ngay trên bản vẽ. Hồ cảnh không nên nằm giữa đường từ nhà ra sân chơi của trẻ; sân chơi đặt ở chỗ nhìn thấy từ bếp và hiên, xa mọi mặt nước. Hồ trữ nước lớn nằm ở vùng xa, có rào và cổng riêng, không cần đi ngang qua khi đi lại hằng ngày.
Với gia đình trẻ, có thể làm hồ theo hai giai đoạn: những năm con còn nhỏ, chỗ dự kiến làm hồ cảnh là một vườn sỏi khô hay vũng cát chơi; khi con đủ lớn mới đào thành hồ. Hoặc làm hồ cảnh rất nông có đáy sỏi, gọi là mặt nước phản chiếu, sâu chỉ vài phân, vẫn có hiệu ứng bầu trời trên mặt nước mà nguy cơ thấp hơn nhiều; dù vậy trẻ sơ sinh tập đi vẫn cần người lớn trông khi ở gần.
Bể chứa nước mưa nên là bể kín có nắp khoá, đặt nổi hoặc ngầm có cửa thăm nhỏ hơn thân người trẻ. Giếng khoan với nắp kín và máy bơm an toàn hơn nhiều so với giếng đào miệng rộng. Mương thoát nước gần nhà có thể làm dạng rãnh đá có lưới phủ hoặc ống ngầm thay vì mương hở sâu. Những quyết định này rẻ khi còn trên giấy, rất tốn khi phải sửa sau khi đã xây.
Khi có đông trẻ con về chơi: giỗ, Tết, tiệc
Khoanh vùng chơi. Chọn một khu sân cỏ hoặc sân trong xa hồ làm chỗ trẻ chơi chính, có bóng mát và đồ chơi, để trẻ không có lý do đi lang thang ra vườn xa.
Rào tạm và khoá cổng. Đóng và khoá mọi cổng ra khu hồ, đậy và chèn nắp lu bể, úp xô chậu từ hôm trước. Đi kiểm tra lại một vòng trước khi khách đến.
Ca trông nước. Phân ca người lớn trông khu nước và khu chơi suốt buổi, đặc biệt lúc người lớn bận ăn uống, nói chuyện, hát hò, là lúc trẻ dễ đi lạc nhất.
Đèn khi trời tối. Tiệc kéo dài đến tối thì lối đi quanh hồ phải sáng, hoặc đóng hẳn khu hồ. Người lớn có rượu bia cũng là đối tượng dễ trượt ngã xuống nước.
Đếm trẻ định kỳ. Người trông ca ghi số trẻ đang có mặt và đếm lại mỗi khi đổi hoạt động, như lúc vào mâm, lúc cắt bánh, lúc tiễn khách. Một đứa trẻ đi lạc thường chỉ bị phát hiện khi có ai đó chủ động đếm.
Nói rõ với phụ huynh khách. Khi đón khách, nhắc nhẹ rằng khu đất có hồ và giếng, cổng ra hồ luôn khoá, và nhờ phụ huynh để ý con mình. Một câu nhắc đầu buổi đỡ hơn nhiều so với lời trách khi có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Hồ chỉ sâu đến đầu gối người lớn có cần rào không?
Có. Trẻ nhỏ có thể đuối nước ở độ sâu nhỏ hơn thế nhiều, vì khi ngã úp mặt, trẻ hoảng sợ và không tự đứng dậy được. Độ sâu nào đủ ngập mũi miệng một đứa trẻ nằm sấp đều cần được tính là nguy hiểm.
Phủ lưới lên mặt hồ có thay được rào không?
Lưới căng chắc trên mặt hồ nhỏ là một lớp bảo vệ thêm, nhưng lưới võng xuống khi có vật nặng và trẻ có thể bị vướng trong lưới ngay mặt nước. Lưới chỉ an toàn khi đủ căng, đủ chịu lực để một người đứng lên không chạm nước. Rào vẫn là lớp chính.
Trẻ đã biết bơi thì có thể cho chơi ở hồ một mình không?
Không nên. Biết bơi trong bể bơi khác với hồ tự nhiên có bùn, rong, nước lạnh bất ngờ và không nhìn thấy đáy. Trẻ biết bơi vẫn có thể bị chuột rút, va đầu khi nhảy hay hoảng sợ khi vướng rong. Người lớn có mặt và chú ý là điều kiện cho mọi buổi chơi nước.
Giếng đã lấp một phần có còn nguy hiểm không?
Có thể còn. Đất lấp lâu ngày lún xuống tạo hố bất ngờ, hoặc lớp lấp chỉ là cành lá phủ đất mỏng. Nên đánh dấu vị trí, rào lại và nhờ người có kinh nghiệm kiểm tra, lấp hoàn chỉnh hoặc làm nắp chịu lực.
Người giữ nhà cần được dặn gì về an toàn nước?
Nên dặn rõ vị trí mọi chỗ nước, việc đóng cổng hồ và đậy nắp sau khi dùng, chỗ để phao và sào, cách gọi cấp cứu và chỉ đường vào trang viên. Nếu người giữ nhà có con nhỏ sống cùng, quy tắc an toàn nước áp dụng cho các cháu như với con cháu trong nhà.
Khi vớt được trẻ đuối nước lên bờ thì làm gì trước?
Gọi người hỗ trợ gọi cấp cứu ngay, kiểm tra trẻ có thở không; nếu không thở, bắt đầu hồi sức tim phổi theo cách đã học. Không dốc ngược trẻ để xốc nước vì làm mất thời gian quý. Cách làm đúng cần được học trực tiếp ở khoá sơ cứu, không chỉ đọc.