Ở Pháp có ba kiểu nhà vườn lớn hay được nhắc: château (nhà lớn có điền trang, từ lâu đài Phục Hưng tới nhà chủ vườn nho), manoir (nhà chủ đất cỡ vừa, hay gặp ở Normandie và Bretagne) và mas (nhà nông bằng đá vùng Provence). Ba kiểu này khác nhau trước hết vì khí hậu: Loire ôn hoà, Normandie ẩm và nhiều gió biển, Provence nắng gắt mùa hè và có gió bấc mistral lạnh buốt.
Chữ "château" ở Pháp dùng rất rộng. Nó có thể chỉ lâu đài Chambord đồ sộ, cũng có thể chỉ một ngôi nhà hai tầng giữa vườn nho vùng Bordeaux, vì ở đó gần như mọi điền trang làm rượu đều được gọi là château. Phần dưới phân biệt từng kiểu, nói về khu vườn Pháp từ cắt tỉa hình học tới vườn rau trang trí, và những gì người làm nhà vườn ở Việt Nam học được từ cách người Provence sống chung với nắng.
Château thung lũng Loire: từ pháo đài sang nhà nghỉ
Thung lũng sông Loire là nơi tập trung nhiều château nổi tiếng nhất, phần lớn xây hoặc sửa lại trong thế kỷ 15 và 16, khi triều đình Pháp hay lưu lại vùng này. Đây là giai đoạn chuyển tiếp: tường dày, tháp tròn, mái nhọn vẫn giữ dáng lâu đài, nhưng cửa sổ mở rộng, cầu thang trang trí, sân trong và vườn cho thấy ngôi nhà đã thành nơi nghỉ ngơi, săn bắn và tiếp khách chứ không còn để phòng thủ.
Chambord, khởi công năm 1519, là ví dụ cực đoan: một công trình khổng lồ giữa khu rừng săn có tường bao, nổi tiếng với cầu thang xoắn kép ở giữa nhà. Chenonceau bắc ngang sông Cher, dãy phòng tiệc dài nằm trên các nhịp cầu. Những ngôi nhà này dùng nước như một phần kiến trúc: hào, kênh, sông đều vừa là cảnh, vừa làm mát, vừa giới hạn lối vào.
Quanh château luôn có một cụm công trình phụ gọi chung là các "communs": chuồng ngựa, nhà xe ngựa, bếp, nhà giặt, kho, nhà ở của người làm, đôi khi cả trang trại kiểu mẫu. Nhiều cụm communs ngày nay được sửa làm nhà khách, phòng triển lãm, quán cà phê. Chi tiết đáng để ý: communs thường được xây cùng vật liệu, cùng màu mái với nhà chính nhưng đơn giản hơn, nên cả khu nhìn thống nhất mà nhà chính vẫn nổi bật.
Château vùng rượu vang: ngôi nhà đứng giữa hàng nho
Ở Bordeaux, chữ château gắn với rượu nhiều hơn với kiến trúc. Một điền trang làm rượu gồm vườn nho, nhà ủ, hầm chứa thùng gỗ và ngôi nhà của chủ. Có nơi ngôi nhà rất bề thế, xây thế kỷ 18–19 theo lối tân cổ điển; có nơi chỉ là nhà nông thôn được chỉnh trang. Tên château in lên nhãn chai là tên điền trang, không hẳn mô tả ngôi nhà.
Bố cục điển hình cho thấy cách nghề chi phối kiến trúc. Nhà ủ (cuvier) đặt gần vườn nho để nho hái xong vào thùng nhanh. Hầm (chai) dài, thấp, tường dày, có khi nửa chìm dưới đất để giữ nhiệt độ ổn định quanh năm. Nhà chủ đặt ở chỗ cao, nhìn xuống hàng nho, vừa để ngắm vừa để quan sát mùa vụ. Ở Burgundy, nhiều nhà làm rượu có hầm đào sâu dưới đá vôi.
Đối với người có đất trồng cây lâu năm ở Việt Nam, như cà phê, sầu riêng hay chè, cách tổ chức này rất gần: nhà sơ chế cạnh vườn, kho khô ráo có tường dày hoặc thông gió tốt, nhà ở trên chỗ cao nhìn ra vườn, đường xe chở hàng không đi qua sân nhà. Khác biệt là khí hậu ẩm khiến kho phải ưu tiên thông gió và chống mối mọt hơn là giữ lạnh.
Manoir Normandie: nhà khung gỗ giữa vườn táo
Kiến trúc khung gỗ lộ. Manoir Normandie hay dùng khung gỗ sồi lộ ra ngoài (colombage), ô giữa các thanh gỗ chèn đất trộn rơm hoặc gạch, quét vôi. Mái dốc lợp ngói hoặc đá đen, có nơi lợp tranh với một hàng cây trồng trên nóc mái để giữ đất.
Vườn táo và chăn bò. Vùng đồng cỏ ẩm này sống bằng bò sữa và táo làm rượu táo. Quanh nhà là vườn táo trồng thưa, bò thả gặm cỏ dưới tán, cùng một lúc cho sữa và cho quả. Mô hình cây và cỏ chung một khoảnh đất này đáng tham khảo cho vườn cây ăn trái có thả gia cầm ở Việt Nam.
Clos-masure vùng Pays de Caux. Ở cao nguyên gần biển Manche, nhiều trang trại được bao bằng một bờ đất cao trồng hàng cây sồi hoặc dẻ cao vút, che cả khu nhà, chuồng và vườn táo khỏi gió biển. Từ xa chỉ thấy những ô cây xanh vuông vức giữa đồng.
Nhiều nhà nhỏ thay vì một nhà lớn. Trong khoảnh đất có tường cây, các công trình đứng riêng: nhà ở, chuồng, kho cỏ, nhà ép táo, chuồng bồ câu, lò bánh. Kiểu bố trí rải rác này giảm nguy cơ cháy lan giữa các nhà khung gỗ.
Điều mượn được. Bờ đất trồng cây chắn gió quanh khu ở là ý tưởng rất hợp với khu đất trên đồi lộng gió ở Tây Nguyên. Bờ đất cao cần tính thoát nước và ổn định; cây chắn gió nên chọn loài bản địa rễ sâu.
Mas và bastide Provence: sống chung với nắng và gió mistral
Mas là nhà nông vùng Provence, xây bằng đá địa phương, tường dày, mái ngói ống dốc thấp. Nhiều mas được nới dần qua nhiều thế hệ, thêm chuồng, thêm kho, thêm phòng, nên khối nhà dài và gãy khúc chứ không vuông vắn. Bastide là nhà nông thôn của người có của hơn, thường vuông, cân đối, hai hoặc ba tầng, đôi khi có hàng tiêu huyền dẫn vào.
Hai yếu tố khí hậu quyết định dáng nhà. Thứ nhất là gió mistral, gió bấc lạnh và khô thổi dọc thung lũng Rhône xuống biển, có đợt kéo dài nhiều ngày. Mas thường quay mặt chính về hướng nam hoặc đông nam, mặt bắc gần như kín, chỉ có vài lỗ nhỏ. Hàng bách hoặc tre được trồng thành vách chắn phía bắc và tây bắc. Thứ hai là nắng hè gắt: tường đá dày giữ trong nhà mát, cửa sổ nhỏ, cửa chớp gỗ đóng ban trưa, mở chiều tối.
Sinh hoạt mùa hè diễn ra ngoài trời, trên sân hiên phía nam có giàn nho hoặc giàn cây leo che, dưới tán một hai cây tiêu huyền lớn. Mái có hàng ngói xếp lớp dưới mép mái (génoise) giúp mái chìa ra mà không cần xà gỗ. Quanh nhà là vườn ô liu trên các bậc thang đá xếp khan, vài luống oải hương, hàng nho, vườn rau nhỏ gần bếp. Bậc thang đá xếp khan giữ đất trên sườn đồi, cho nước thấm chậm, là kỹ thuật rất đáng học cho đất dốc.
Cửa chớp, cửa mái và màu đá: chi tiết làm nên dáng nhà nông thôn Pháp
Ngoài bố cục, nhà nông thôn Pháp dễ nhận ra nhờ vài chi tiết nhỏ lặp lại khắp các vùng. Cửa chớp gỗ (volet) mở ra ngoài, gập sát tường, đóng lại khi trưa nắng, khi gió mạnh, khi chủ đi vắng. Nó là lớp vỏ thứ hai của ngôi nhà: chắn nắng mà vẫn để gió lọt qua các khe, chặn mưa tạt vào kính, thêm một lớp an ninh khi nhà bỏ trống nhiều tuần. Màu cửa chớp thường theo vùng: xanh xám, xanh lơ nhạt ở Provence, đỏ sẫm hay xanh lá ở vùng Basque.
Cửa mái (lucarne) nhô lên khỏi mái dốc cho phép dùng tầng áp mái làm phòng ở hoặc kho cỏ, có cửa đưa bao hàng lên bằng ròng rọc. Ống khói xây to, đặt ở đầu hồi, gom khói của bếp và lò sưởi. Màu tường gần như luôn là màu của đá hoặc đất tại chỗ, vì xưa người ta xây bằng thứ đào được trong vòng vài cây số: đá vôi trắng ở Loire, đá vàng ở Burgundy, đá xám ở Bretagne, đất trộn rơm ở Normandie.
Chính chi tiết cuối cùng là bài học dễ áp dụng nhất. Một khu nhà vườn dùng gạch nung, đá ong, đá bazan hay gỗ của địa phương sẽ hoà vào cảnh quanh mà không cần cố. Cửa chớp gỗ có khe lật cũng rất hợp khí hậu Việt Nam: đóng lại vẫn thông gió, che được mưa xiên và nắng chiều, lại giữ nhà kín khi gia đình về thành phố. Cánh chớp lớn, treo cao, nơi bão mạnh cần bản lề và chốt chắc.
Vườn kiểu Pháp và vườn rau trang trí
Khi nói "vườn Pháp", người ta thường nghĩ tới lối vườn cổ điển thế kỷ 17 của André Le Nôtre ở Vaux-le-Vicomte và Versailles: trục chính kéo dài từ nhà ra chân trời, luống hoa cắt thành hoa văn bằng cây hoàng dương thấp, hồ phản chiếu hình chữ nhật, tượng và đài phun nước. Đây là vườn của quyền lực và trật tự, cần đất bằng rộng mênh mông, hệ thống dẫn nước lớn và rất nhiều người cắt tỉa.
Gần với đời sống gia đình hơn là potager, vườn rau trang trí. Château de Villandry bên sông Loire nổi tiếng nhất với vườn rau được phục dựng đầu thế kỷ 20: các ô rau xếp theo hình hình học, viền bằng hoàng dương, xen hoa và cây ăn trái tỉa hình. Bắp cải tím, tỏi tây, cà rốt được trồng vì màu sắc cũng như để ăn. Ở quy mô nhỏ hơn, gần như mọi mas và manoir đều có một potager cạnh bếp, chia ô bằng lối đi đủ rộng cho xe cút kít.
Với nhà vườn ở Việt Nam, vườn cắt tỉa cổ điển ít khi đáng công: cây nhiệt đới mọc quá nhanh, mưa lớn làm đổ luống. Nhưng potager thì mượn được trọn vẹn. Một khoảnh rau chia ô vuông, lối đi lát gạch hoặc sỏi, viền bằng cây gia vị như sả, hẹ, húng, vài cây ăn trái thấp ở góc, vừa cho rau ăn vừa thành cảnh nhìn từ bếp. Viền bằng cây gia vị còn đỡ công cắt tỉa hơn hàng hoàng dương.
So sánh nhanh ba kiểu nhà
Bảng dưới gom lại những khác biệt chính giữa château, manoir và mas để dễ nhớ khi đọc tài liệu hoặc đi tham quan.
| Tiêu chí | Château | Manoir | Mas |
|---|---|---|---|
| Vùng hay gặp | Loire, Bordeaux, Burgundy, khắp nước | Normandie, Bretagne | Provence, Languedoc |
| Vật liệu | Đá trắng, đá vôi, đá phiến lợp mái | Khung gỗ lộ, đất trộn rơm, ngói hoặc tranh | Đá địa phương, ngói ống |
| Quy mô | Từ vừa tới rất lớn | Vừa | Từ nhỏ tới vừa, nới dần |
| Nghề gắn với nhà | Rượu vang, săn bắn, cho thuê đất | Bò sữa, táo, cỏ | Ô liu, nho, lúa mì, oải hương |
| Cách chống khí hậu | Tường dày, hào nước, hầm | Bờ đất trồng cây chắn gió biển | Mặt bắc kín, hiên nam có giàn, tường đá |
Mas là kiểu gần nhất với nhu cầu nhà vườn ở vùng khô nắng Việt Nam, vì nó được thiết kế để chống nóng mùa hè; nhưng mùa mưa ở Việt Nam lớn hơn nhiều, nên mái cần chìa sâu hơn, rãnh thoát nước quanh nhà cần lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ở Bordeaux nhà nào cũng gọi là château?
Từ thế kỷ 19, các điền trang làm rượu ở Bordeaux dùng chữ château trong tên để gắn sản phẩm với một khu đất cụ thể. Dần dần chữ này thành quen dùng cho cả những điền trang có ngôi nhà khiêm tốn. Vì vậy château ở đây chủ yếu chỉ một điền trang làm rượu, không chỉ một kiểu kiến trúc.
Nhà mas có hợp làm ở vùng Nam Trung Bộ không?
Nguyên lý tường dày, cửa nhỏ, hiên có giàn che phía nắng hợp với vùng khô nóng như Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà. Nhưng cần chỉnh: mái chìa sâu hơn vì mưa bão, thoát nước mạnh hơn, mở thêm cửa đón gió biển. Tường đá dày cần kỹ sư tính móng và kết cấu.
Potager khác vườn rau thường ở điểm nào?
Potager vẫn là vườn rau để ăn, nhưng được bố cục cho đẹp: ô hình học, lối đi rõ, viền cây thấp, xen hoa và cây ăn trái. Nó thường đặt sát nhà, nhìn được từ bếp hoặc phòng ăn. Vườn rau thường chỉ cần luống thẳng tiện chăm, không quan tâm tới cảnh.
Muốn trồng hàng cây chắn gió kiểu Provence thì chọn cây gì ở Việt Nam?
Ở Việt Nam có thể dùng cây bản địa mọc thẳng, chịu gió như phi lao ở vùng ven biển, tre gai hoặc tre tầm vông làm vách dày, thông ở vùng cao. Nên trồng nhiều hàng so le, khác tuổi, để hàng cây không bị trống khi vài cây chết. Không trồng sát móng nhà.
Château ở Pháp ngày nay ai ở?
Rất đa dạng. Một số thuộc nhà nước hoặc tổ chức bảo tồn, mở cửa như bảo tàng. Nhiều nơi vẫn thuộc gia đình, vừa ở vừa mở cửa đón khách hoặc tổ chức sự kiện. Không ít château nhỏ ở nông thôn được mua lại, sửa thành nhà ở bình thường của một gia đình.
Tường đá xếp khan có làm được trên đất đồi ở Lâm Đồng không?
Có thể, nếu có đá phù hợp và thợ có tay nghề. Tường đá xếp khan để giữ bậc thang thấp thường bền và thoát nước tốt. Tường cao hoặc giữ mái dốc lớn, gần nhà, gần đường thì phải có kỹ sư thiết kế tường chắn và thoát nước sau tường.