Hacienda là điền trang lớn ở Tây Ban Nha và các nước Mỹ Latinh, có ngôi nhà chính và các công trình xếp quanh một hay nhiều sân trong, tường dày, hành lang có mái vòm chạy dọc mặt sân. Ở miền nam Tây Ban Nha, kiểu nhà tương tự gọi là cortijo; ở Brazil, điền trang trồng cà phê hay mía gọi là fazenda; ở Argentina, trại chăn nuôi gọi là estancia.
Điểm chung của các kiểu này là cách quay lưng ra ngoài và mở lòng vào trong. Ngoài tường là nắng gắt, bụi, gió nóng; trong sân là bóng râm, tiếng nước và cây xanh. Đây là kiểu trang viên đáng học cho các vùng khô nắng của Việt Nam, và phần cuối bài nói rõ những gì mượn được, những gì phải sửa vì mùa mưa ở ta lớn hơn nhiều.
Gốc gác: nhà sân trong vùng Địa Trung Hải và di sản Andalus
Nhà quay quanh sân trong có mặt ở vùng Địa Trung Hải từ rất sớm: nhà La Mã có atrium và peristyle, nhà vùng Bắc Phi và Trung Đông có sân với bể nước. Ở bán đảo Iberia, gần tám thế kỷ dưới các vương triều Hồi giáo (vùng Al-Andalus) để lại một văn hoá vườn và nước rất đậm. Vườn Generalife cạnh cung điện Alhambra ở Granada có sân dài với kênh nước ở giữa, vòi phun nhỏ hai bên, cây cảnh và hoa thơm, tường bao kín; nó được coi là một trong những vườn kiểu này còn giữ được lâu đời nhất.
Ở chính Granada có loại nhà gọi là carmen: nhà ở trên sườn đồi Albaicín, có tường bao một khu vườn bậc thang trồng nho, cây ăn trái, hoa, kèm bể nước. Từ ngoài phố chỉ thấy bức tường trắng và ngọn cây; vào trong mới thấy cả một khu vườn nhìn sang Alhambra. Đây là phiên bản thu nhỏ, thành thị của trang viên sân trong.
Khi người Tây Ban Nha sang châu Mỹ từ thế kỷ 16, họ mang theo kiểu nhà sân trong, gặp vật liệu và kỹ thuật bản địa như gạch đất phơi (adobe), đá núi lửa, gỗ địa phương, rồi sinh ra hacienda. Mỗi vùng một biến thể, nhưng bộ khung vẫn là sân trong, hành lang, tường dày.
Một biến thể khác của cùng tổ tiên là riad ở Maroc bên kia eo biển Gibraltar: nhà phố có vườn trong chia bốn ô bằng hai lối đi chữ thập, giữa là đài nước, bốn góc trồng cam, chanh, cây có hoa thơm. Ở cả riad, carmen lẫn hacienda, vườn được hiểu là phòng ngoài trời của ngôi nhà, không phải khoảng đất thừa quanh nhà.
Cortijo Andalusia và masía Catalonia: hai kiểu nhà nông Tây Ban Nha
Cortijo: nhà trắng giữa đồng ô liu và lúa mì. Cortijo là điền trang vùng Andalusia, nhà quét vôi trắng, mái ngói, tường dày, quây quanh một sân lớn. Quanh sân là nhà chủ, nhà người quản lý, chuồng ngựa, kho thóc, nhà ép dầu, có khi cả nhà nguyện nhỏ. Vôi trắng phản nắng, giữ tường mát và dễ quét lại mỗi năm.
Sân lớn làm nhiều việc. Sân cortijo vừa là chỗ đập lúa, tập ngựa, vừa là chỗ đứng chờ của xe ngựa. Nó thường có giếng hoặc máng nước cho vật nuôi, một hai cây lớn cho bóng mát.
Masía: nhà đá miền núi ẩm hơn. Ở Catalonia, nhà nông gọi là masía: khối nhà đá vuông vức, hai ba tầng, mái hai dốc, tầng trệt cho vật nuôi và kho, tầng trên để ở, áp mái để phơi hạt. Vùng này mưa nhiều hơn Andalusia nên nhà gom lại thành một khối, mái dốc hơn, ít sân trong.
Một nước, hai lời giải. Cùng một nước nhưng vùng khô nóng thì mở sân trong, vùng ẩm hơn thì gom khối. Đó là minh chứng rõ rằng hình dạng nhà đi theo khí hậu, không theo quốc tịch.
Hacienda Mexico: một thị trấn nhỏ quanh sân
Hacienda ở Mexico phát triển mạnh từ thế kỷ 17 tới đầu thế kỷ 20. Tuỳ vùng, chúng nuôi gia súc ở miền bắc khô, trồng ngô và lúa mì ở cao nguyên, trồng mía ở vùng nóng thấp, làm rượu pulque ở các bang miền trung, và từ cuối thế kỷ 19 trồng cây thùa henequén lấy sợi làm dây thừng ở bán đảo Yucatán.
Phần lõi của một hacienda lớn, gọi là casco, gần như một thị trấn nhỏ. Nhà chủ (casa principal) với sân chính có hành lang vòm, giếng hoặc đài nước giữa sân. Sân thứ hai là sân phục vụ, quanh đó là bếp, kho, xưởng. Thêm vào đó có kho thóc lớn, xưởng ép hoặc xưởng máy, chuồng, nhà nguyện, và khu nhà ở của người làm. Lối vào chính qua một cổng lớn và lối hành lang có mái (zaguán) dẫn vào sân.
Đời sống của người làm trong các hacienda là một đề tài lớn của sử học Mỹ Latinh, với nhiều nghiên cứu về điều kiện lao động ở từng vùng và từng giai đoạn. Ở đây chỉ bàn phần kiến trúc. Sau thế kỷ 20, nhiều hacienda bị bỏ hoang; gần đây không ít nơi ở Yucatán, Hidalgo hay Tlaxcala được phục dựng thành bảo tàng, nhà ở hoặc nơi lưu trú, nhờ đó các xưởng máy, kênh nước và sân trong được giữ lại để xem.
Chi tiết kiến trúc làm hacienda mát
Những chi tiết dưới đây lặp lại ở hầu hết hacienda và cortijo, mỗi chi tiết giải một vấn đề khí hậu hoặc đời sống cụ thể.
| Chi tiết | Làm gì | Ở Việt Nam dùng thế nào |
|---|---|---|
| Tường dày bằng đất, đá | Hấp nhiệt ban ngày, nhả ban đêm, giữ trong nhà mát | Hợp vùng khô; vùng ẩm thì cần chống thấm chân tường và thông gió kỹ |
| Sân trong | Tạo vùng bóng râm, gió đối lưu, không gian riêng | Rất hợp; nên có mái hoặc cây che một phần, thoát nước sân thật tốt |
| Hành lang vòm quanh sân | Đi lại trong bóng mát, che tường khỏi nắng | Hợp; làm hành lang sâu hơn để che mưa tạt |
| Đài nước, giếng giữa sân | Làm ẩm không khí, có nước dùng, tạo tiếng nước | Đài nước nông, có nắp giếng, an toàn cho trẻ em |
| Cửa sổ nhỏ, sâu, có song | Hạn chế nắng, giữ an ninh | Nên mở to hơn để đón gió vì độ ẩm cao |
| Mái bằng hoặc ngói dốc thấp | Ít mưa nên không cần dốc lớn | Cần mái dốc hơn, chìa xa hơn, máng nước lớn |
Cột cuối cho thấy ý tưởng sân trong mượn được gần như trọn vẹn, nhưng phần vỏ nhà phải sửa cho mùa mưa nhiệt đới. Sân trong ở Việt Nam mà thoát nước kém thì mỗi trận mưa lớn sẽ thành một cái ao.
Fazenda cà phê Brazil: sân phơi rộng hơn cả nhà
Ở Brazil, fazenda là điền trang trồng mía, cà phê hoặc chăn nuôi. Vùng thung lũng sông Paraíba giữa Rio de Janeiro và São Paulo vào thế kỷ 19 có nhiều fazenda cà phê lớn, nhiều ngôi nhà chính hai tầng có hàng cửa sổ dài, hiên rộng, đặt trên chỗ cao nhìn xuống đồi cà phê. Lịch sử lao động ở các fazenda này cũng là một chương rất được giới sử học Brazil nghiên cứu.
Chi tiết kiến trúc đáng chú ý nhất là terreiro, những sân phơi lát gạch hoặc đá rộng mênh mông trước nhà, chia thành nhiều ô bậc thang để phơi cà phê quả. Sân có độ dốc nhẹ, có rãnh thoát nước, có chỗ gom cà phê nhanh khi trời đổ mưa. Quanh sân là nhà xay xát, kho, chuồng. Ngôi nhà chủ đặt sao cho từ hiên nhìn thấy toàn bộ sân phơi.
Người trồng cà phê ở Tây Nguyên sẽ thấy rất quen: sân phơi xi măng, nhà kho, máy xát nằm giữa vườn. Bài học từ fazenda là coi sân phơi như một phần của quy hoạch tổng thể ngay từ đầu, không phải đổ bê tông chắp vá sau. Đặt sân phơi đón nắng cả ngày, cách nhà ở đủ xa để bụi và tiếng máy không vào phòng ngủ, nhưng nhìn thấy được từ hiên; tính độ dốc và rãnh để nước mưa thoát nhanh; trồng hàng cây chắn gió phía ngoài sân. Khi không phải mùa phơi, sân ấy là chỗ đỗ xe, chỗ tổ chức tiệc đông người.
Estancia Argentina: trang viên giữa đồng cỏ không có bóng cây
Ở vùng đồng cỏ pampa của Argentina và Uruguay, điền trang chăn nuôi gọi là estancia. Pampa gần như bằng phẳng tới chân trời, ít cây tự nhiên, gió thổi mạnh. Vì thế việc đầu tiên khi lập một estancia là trồng cây: người ta trồng cả một khu rừng nhỏ (monte) bằng bạch đàn, phi lao, dương, thông quanh khu nhà để chắn gió, lấy bóng mát và có củi. Từ xa, mỗi estancia hiện ra như một hòn đảo cây xanh giữa biển cỏ.
Trong vòng cây ấy là nhà chủ, thường một tầng, có hiên dài; nhà của người quản lý; nhà của những người chăn gia súc (peón, gaucho); chuồng ngựa, kho, xưởng sửa yên cương, bãi quây gia súc, cối xay gió bơm nước lên bồn. Đường vào là một con đường thẳng tắp có hàng cây hai bên. Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều estancia lớn xây nhà chính theo lối châu Âu, có nơi như một château Pháp hay một biệt thự Ý giữa đồng cỏ.
Bài học của estancia rất gần với khu đất trống trên đồi trọc hoặc đất bãi ở Việt Nam: cây phải đi trước nhà. Trồng đai cây chắn gió nhiều tầng quanh khu ở từ những năm đầu, chọn loài mọc nhanh làm lớp ngoài và loài sống lâu làm lớp trong, để khi nhà xây xong thì đã có bóng mát và gió đã dịu. Cối xay gió bơm nước giờ có thể thay bằng bơm điện mặt trời, nhưng ý tưởng một bồn nước đặt cao, tự chảy về nhà và chuồng, vẫn nguyên giá trị khi mất điện.
Mượn sân trong cho nhà vườn Việt Nam: làm sao cho đúng
Sân vừa tầm, không quá lớn. Sân trong quá rộng sẽ thành sân nắng, mất hiệu ứng bóng râm. Tỷ lệ chiều rộng sân và chiều cao mái quanh sân càng gần nhau thì sân càng mát. Sân lớn nên có cây tán rộng hoặc giàn che.
Hai sân cho hai nhịp sống. Mượn ý hacienda: sân chính cho gia đình và khách, sân phụ cho bếp, giặt, phơi, kho. Hai sân nối nhau bằng một lối hành lang, giữ cho khu sinh hoạt không lẫn với khu công việc.
Thoát nước trước, cây cảnh sau. Mưa nhiệt đới đổ xuống sân trong từ bốn mái cùng lúc. Cần tính lượng nước, đường ống, hố ga, cao độ nền nhà cao hơn sân. Việc này nên để kỹ sư tính.
Nước trong sân phải an toàn. Đài nước, bể cảnh trong sân nên nông, có viền hoặc nắp, đặt nơi người lớn dễ nhìn thấy. Giếng cũ phải có nắp chắc và khoá.
Mở hướng gió chính. Khác hacienda khép kín bốn phía, sân trong ở Việt Nam nên có một hai mặt mở hoặc khe thoáng đón gió mùa chính, để không khí ẩm không đọng lại.
Câu hỏi thường gặp
Hacienda khác ranch ở Mỹ thế nào?
Ranch là trại chăn nuôi gia súc, phổ biến ở miền tây nước Mỹ, nhà thường một tầng trải dài, không nhất thiết có sân trong. Hacienda là điền trang gốc Tây Ban Nha, có thể chăn nuôi hoặc trồng trọt, tổ chức quanh sân trong. Ở vùng giáp Mexico, hai kiểu ảnh hưởng qua lại khá nhiều.
Tường đất adobe có làm được ở Việt Nam không?
Nhà đất ở Việt Nam có truyền thống lâu đời như nhà trình tường của người Hà Nhì. Tường đất hợp vùng ít mưa hoặc có mái chìa rất sâu và chân tường bằng đá cao. Ở vùng mưa nhiều cần bảo vệ tường khỏi nước. Kết cấu tường đất chịu lực phải có kỹ sư và thợ có kinh nghiệm.
Sân trong có làm nhà nóng hơn không?
Nếu sân không có bóng râm và nền là bê tông sẫm màu, sân sẽ hấp nắng và toả nóng vào nhà. Sân mát khi có cây tán rộng, giàn leo, mái che một phần, nền gạch thoáng hoặc cỏ, và khi gió đi qua được. Kích thước sân so với chiều cao nhà cũng quyết định nhiều.
Fazenda và đồn điền cà phê ở Việt Nam thời Pháp có giống nhau không?
Cả hai đều tổ chức quanh vườn cây, nhà chủ, nhà kho, sân phơi và nhà xưởng, vì cùng một nghề. Khác ở kiến trúc nhà: fazenda Brazil theo lối Bồ Đào Nha thuộc địa, nhà ở các đồn điền Tây Nguyên thường theo lối nhà Pháp vùng nhiệt đới với hiên rộng và mái dốc.
Có nên đặt giếng ở giữa sân như hacienda không?
Giếng giữa sân đẹp và tiện, nhưng ở nhà có trẻ nhỏ thì phải có thành cao, nắp đậy chắc, có khoá. Nên cân nhắc thay giếng bằng bể chứa nước mưa kín, chỉ để lộ một đài nước nông làm cảnh. Vị trí giếng cũng phải xa hố xí tự hoại theo hướng dẫn kỹ thuật.
Hành lang vòm có phù hợp với vật liệu Việt Nam?
Vòm gạch là kỹ thuật cũ, thợ nề Việt Nam làm được, nhưng vòm lớn chịu lực cần tính toán. Có thể giữ tinh thần hành lang có mái liên tục mà dùng khung gỗ, khung thép hay cột gạch với dầm thẳng. Quan trọng là chiều sâu đủ che mưa tạt, không phải hình vòm.