Country house là ngôi nhà chính của một điền trang ở nông thôn nước Anh, nơi một gia đình sở hữu và điều hành cả một vùng đất gồm trang trại cho thuê, rừng, đồng cỏ, làng nhỏ và công viên quanh nhà. Ngôi nhà vừa là chỗ ở, vừa là nơi tiếp khách, vừa là văn phòng quản lý đất đai. Giai đoạn kiểu nhà này được xây nhiều nhất là thế kỷ 17 đến 19.
Thứ người ngoài nhớ nhất về country house lại không phải ngôi nhà mà là khu vườn: đồng cỏ thoai thoải, hồ uốn cong, cụm sồi già, đàn cừu gặm cỏ ngay trước cửa sổ phòng khách. Khu vườn ấy không tự nhiên chút nào. Nó được đào đắp, trồng cây, nắn dòng nước theo một ý đồ, và cách làm ấy vẫn đáng học với người có đất rộng hôm nay.
Điền trang là một nền kinh tế nhỏ
Điền trang Anh truyền thống thường lớn hơn nhiều so với hình dung của người Việt về "nhà vườn". Ngôi nhà chính chỉ chiếm một góc; quanh nó là công viên vài trăm mẫu Anh, xa hơn là các trang trại cho người khác thuê canh tác, rừng trồng lấy gỗ và nuôi chim để săn, đôi khi cả một làng có nhà thờ và quán.
Thu nhập chính của điền trang trong nhiều thế kỷ đến từ tiền thuê đất của các trang trại, bán gỗ, lông cừu và sản phẩm chăn nuôi. Gia đình chủ đất không trực tiếp cày cấy; họ có người quản lý điền trang (land agent) lo hợp đồng thuê, sửa chữa nhà cửa của người thuê, đào mương, dựng hàng rào. Trong ngôi nhà, một bộ máy người làm lo bếp, giặt, chuồng ngựa, vườn rau, nhà kính. Những phòng dành cho công việc nằm ở tầng hầm hoặc cánh nhà phụ, có lối đi riêng.
Cách tổ chức ấy để lại dấu vết rõ trong kiến trúc: sân chuồng ngựa có tháp đồng hồ, nhà giặt, nhà làm bơ sữa, nhà chứa băng (ice house) đào sâu dưới đất để giữ băng từ mùa đông sang hè, kho củi, xưởng mộc. Đi một vòng quanh một country house được bảo tồn tốt, phần thú vị nhất thường là cụm công trình phụ này, vì chúng cho thấy cách cả khu đất tự nuôi mình.
Ngôi nhà chính: từ hội trường trung cổ tới nhà Palladian
Hội trường lớn. Nhà của chủ đất thời trung cổ xoay quanh một hội trường (great hall) cao, có lò sưởi, nơi chủ nhà và người làm cùng ăn. Dần dần chủ nhà rút vào các phòng riêng, hội trường chỉ còn là sảnh đón khách.
Nhà thời Tudor và Elizabeth. Thế kỷ 16, nhiều nhà lớn được xây bằng gạch hoặc đá, có cửa sổ rất lớn nhiều ô kính, hành lang dài (long gallery) ở tầng trên để đi dạo khi trời mưa và treo tranh chân dung.
Nhà Palladian thế kỷ 18. Theo ảnh hưởng của kiến trúc sư người Ý Andrea Palladio, nhiều country house có mặt tiền đối xứng, cổng cột kiểu đền cổ, khối chính ở giữa và hai cánh phụ nối bằng hành lang cong. Bố cục này tách rõ phần ở của chủ với bếp, chuồng ngựa ở hai cánh.
Nhà thời Victoria. Thế kỷ 19 quay lại hình thức Gothic, mái dốc, ống khói cao, nhiều phòng chức năng riêng: phòng bi-a, phòng hút thuốc, phòng đọc sách, phòng giữ súng. Đường sắt mở ra giúp khách từ London tới dễ hơn, nên nhà khách và phòng ngủ khách nhiều lên.
Điểm chung qua mọi thời. Phòng tiếp khách quay ra cảnh đẹp nhất; phòng làm việc quay ra lối vào để thấy ai đến; phòng phục vụ khuất sau. Đây là nguyên tắc dùng được cho mọi nhà vườn lớn.
Vườn phong cảnh Anh: thiên nhiên được dàn dựng
Đầu thế kỷ 18, vườn nhà quý tộc Anh còn theo mẫu Pháp và Hà Lan: luống hoa hình học, hàng rào cắt xén, kênh thẳng. Rồi từ khoảng những năm 1720–1730, giới làm vườn Anh quay sang một lối khác, gọi là vườn phong cảnh. Họ phá bỏ luống thẳng, thay bằng đồng cỏ lượn, hồ có bờ cong, cụm cây đứng rải rác, đền nhỏ hay cây cầu đặt ở điểm nhìn.
Người gắn với lối vườn này nhiều nhất là Lancelot Brown (1716–1783), biệt danh "Capability" vì ông hay nói khu đất nào cũng có "khả năng" thành đẹp. Ông và đội thợ thiết kế lại công viên của hàng trăm điền trang, trong đó có Blenheim và Chatsworth. Họ đắp đập để biến suối thành hồ dài, đào và chuyển hàng chục nghìn mét khối đất để tạo đồi thoai thoải, trồng cây thành cụm (clump) và dải viền (belt) quanh mép công viên để che tầm nhìn ra ngoài.
Một chi tiết hay là con mương ha-ha: rãnh sâu có một bờ dựng thẳng bằng tường, đặt giữa bãi cỏ sát nhà và đồng cỏ chăn thả. Từ trong nhà nhìn ra không thấy hàng rào nào, đồng cỏ như nối liền với thảm cỏ, nhưng cừu và bò không vào được sát nhà. Ý tưởng "ngăn mà không che" này đáng mượn cho nhà vườn có vật nuôi hoặc cần giữ trẻ nhỏ trong khu an toàn mà không muốn dựng rào chắn mắt; rãnh và tường chắn đất cần tính kết cấu và thoát nước kỹ.
Đường vào, cổng và nhà gác cổng: dàn cảnh từ xa
Country house hiếm khi lộ ra ngay từ cổng. Từ con đường làng, khách đi qua một cổng đá có nhà gác cổng (lodge) nhỏ bên cạnh, nơi một gia đình người làm sống và mở cổng. Sau đó là con đường xe (drive) dài, có khi vài cây số, uốn qua công viên. Đường được vẽ để ngôi nhà hiện ra từng phần: thoáng thấy mái sau rặng cây, khuất đi khi xuống dốc, rồi bất ngờ hiện trọn ở một khúc quanh, thường kèm mặt hồ phía trước.
Cách dàn cảnh ấy có mục đích thực tế. Con đường dài cho chủ nhà thời gian chuẩn bị đón khách, giữ ngôi nhà cách xa bụi và tiếng ồn của đường làng, và cho thấy quy mô điền trang mà không cần nói ra. Hàng cây hai bên (avenue) bằng sồi, dẻ hay cây đoạn được trồng từ khi ngôi nhà còn mới, nhiều hàng nay đã vài trăm tuổi; khi một cây chết, người ta trồng cây thay ngay vị trí cũ để giữ nhịp.
Với nhà vườn lớn ở Việt Nam, bài học không phải làm đường dài vài cây số mà là thiết kế trải nghiệm đi vào: cổng không nhìn thẳng vào cửa chính, đường nội bộ uốn theo đường đồng mức thay vì cắt thẳng lên dốc, cây hai bên đủ thưa để thấy cảnh nhưng đủ dày để có bóng. Nhà gác cổng có thể là chỗ ở của người trông nhà, vừa giữ an ninh vừa cho họ không gian riêng. Đường nội bộ trên đất dốc phải có kỹ sư tính độ dốc, rãnh thoát nước và tải trọng xe chữa cháy, xe chở vật liệu.
Vườn rau có tường bao và nhà kính
Trong khi công viên trước nhà là cảnh để ngắm, nhà bếp của điền trang được nuôi bởi một khu vườn khác ít được chụp ảnh hơn: vườn rau có tường bao (walled kitchen garden). Đó là một khoảnh đất hình chữ nhật, quây bằng tường gạch cao hai đến bốn mét, thường nằm cách nhà một quãng đi bộ.
Tường gạch giữ nhiệt ban ngày và nhả ra ban đêm, chắn gió lạnh, nên mặt tường quay hướng nam ấm hơn hẳn bên ngoài. Người làm vườn ép cây đào, lê, mơ dẹt sát vào tường để quả chín được ở xứ lạnh. Một số tường còn có lò đốt và ống dẫn khói bên trong để sưởi. Trong vườn, đất chia thành ô theo luân canh, có nhà kính trồng nho, dứa, cam, có nhà trồng nấm, kho hạt giống, nhà ở của người làm vườn trưởng.
Đến thế kỷ 20, khi số người làm giảm, rất nhiều vườn tường bao bị bỏ hoang hoặc thành bãi cỏ. Gần đây không ít nơi được phục hồi, vừa trồng rau cho nhà hàng của điền trang vừa làm điểm tham quan. Với khí hậu Việt Nam, bức tường giữ nhiệt không cần, nhưng ý tưởng gom vườn rau vào một khoảnh có ranh rõ, gần nguồn nước, có lối đi thẳng tới bếp, có nhà kho dụng cụ ngay bên cạnh thì nguyên giá trị.
Điền trang thế kỷ 20 và các tổ chức bảo tồn
Thế kỷ 20 là giai đoạn khó khăn của nhiều điền trang. Giá nông sản xuống, thuế thừa kế tăng, người làm ra thành phố, hai cuộc chiến tranh thế giới trưng dụng nhiều ngôi nhà làm bệnh viện, trường học, doanh trại. Không ít country house bị bán, bỏ hoang hoặc phá dỡ trong khoảng giữa thế kỷ; các nhà sử học kiến trúc Anh đã ghi lại số lượng nhà bị mất rất đáng kể.
Một phần lớn những ngôi nhà còn lại được giữ nhờ các tổ chức bảo tồn. National Trust, thành lập năm 1895, nhận nhiều điền trang từ các gia đình không còn đủ sức duy trì, đổi lại gia đình đôi khi được ở tiếp trong một phần ngôi nhà. Những điền trang vẫn trong tay tư nhân thì tìm nguồn thu mới: mở cửa đón khách, tổ chức đám cưới, hội chợ, quay phim, cho thuê nhà nhỏ trong điền trang, bán sản phẩm từ trang trại.
Bài học ở đây không nằm ở mô hình kinh doanh mà ở tính bền: một khu nhà vườn lớn cần nhiều công sức để giữ, và chi phí ấy không biến mất khi thế hệ sau có hoàn cảnh khác. Thiết kế ngay từ đầu sao cho khu đất có thể thu nhỏ phần phải chăm, đóng bớt một cánh nhà, chuyển một phần sang cho người thân ở, là cách tránh cho con cháu phải chọn giữa giữ nguyên và bán đi.
Những gì mượn được cho nhà vườn lớn ở Việt Nam
Đọc khu đất trước khi vẽ nhà. Brown nổi tiếng vì đi bộ khảo sát khu đất nhiều ngày trước khi vẽ. Hướng nhìn đẹp nhất, chỗ nước đọng, chỗ gió lùa, cây có sẵn đều quyết định vị trí nhà. Với đất dốc, việc san lấp và đắp đập cần kỹ sư địa kỹ thuật.
Cụm cây thay vì hàng cây đơn lẻ. Cây trồng thành cụm ba đến bảy cây, khác tuổi, trông tự nhiên hơn và che gió tốt hơn một hàng cây đều tăm tắp. Ở Việt Nam có thể dùng cây bản địa như sao, dầu, bằng lăng, muồng.
Dải cây viền che ranh đất. Belt cây quanh mép khu đất vừa chắn gió, vừa che nhà hàng xóm, vừa làm khu đất trông rộng hơn vì mắt không thấy ranh.
Tách vùng ngắm và vùng làm. Công viên trước nhà để ngắm; vườn rau, chuồng trại, kho để phía sau. Lối đi phục vụ không cắt ngang tầm nhìn chính.
Không mượn thảm cỏ khổng lồ. Đồng cỏ Anh sống nhờ mưa quanh năm. Ở vùng có mùa khô, nên thay bằng cỏ chịu hạn, cây bụi thấp hoặc đồng cỏ hoa dại cắt vài lần một năm.
Câu hỏi thường gặp
Country house khác manor house thế nào?
Manor house là nhà của chủ một manor, đơn vị đất đai thời trung cổ có quyền và nghĩa vụ riêng; nhiều manor house khá nhỏ. Country house là cách gọi rộng hơn cho ngôi nhà lớn ở nông thôn của một gia đình có điền trang, phổ biến từ thế kỷ 17 trở đi. Một ngôi nhà có thể vừa là cả hai.
Ha-ha có nguy hiểm không khi áp dụng ở nhà có trẻ nhỏ?
Có, nếu làm không cẩn thận. Rãnh có bờ dựng đứng là chỗ người đi không để ý có thể ngã xuống. Ở nhà có trẻ nhỏ, nên làm rãnh nông, bờ thoải phía có người đi, trồng cây bụi hoặc làm gờ nổi để báo hiệu, và nhờ kỹ sư tính tường chắn đất, thoát nước.
Vì sao country house Anh nhiều cửa sổ lớn dù trời lạnh?
Từ thời Elizabeth, kính trở thành dấu hiệu của sự sung túc, nên chủ nhà thích mặt tiền nhiều ô kính. Trời Anh âm u nhiều ngày, cửa lớn cũng cần để lấy sáng. Đổi lại nhà khó giữ ấm, phải đốt lò sưởi rất nhiều; cửa chớp gỗ bên trong và rèm dày giúp giảm mất nhiệt ban đêm.
Muốn xem một country house được bảo tồn tốt thì xem ở đâu?
Các điền trang do National Trust và English Heritage quản lý, cùng nhiều nhà còn thuộc sở hữu tư nhân, mở cửa theo mùa. Chatsworth, Blenheim, Castle Howard là những cái tên thường được nhắc. Nên kiểm lịch mở cửa từ nguồn chính thức vì nhiều nơi đóng vào mùa đông.
Vườn phong cảnh Anh có hợp đất dốc ở Lâm Đồng không?
Nguyên lý thì hợp: tôn địa hình, trồng cây thành cụm, dùng hồ và điểm nhìn. Nhưng đồng cỏ rộng cần nước và cắt thường xuyên. Trên đất dốc, việc đắp hồ, đào đắp đất phải có kỹ sư tính ổn định mái dốc và tràn xả lũ; trồng cỏ phủ và cây rễ sâu để chống xói.
Ai làm vườn trong các điền trang lớn ngày xưa?
Một đội thợ vườn do người làm vườn trưởng điều hành, có người chuyên nhà kính, người chuyên cây ăn trái, thợ học việc. Điền trang lớn có thể cần hàng chục người làm vườn. Ngày nay nhiều nơi dựa vào một nhóm nhỏ nhân viên cùng tình nguyện viên của tổ chức bảo tồn.