Điện cho trang viên nên được chia thành nhiều khu có tủ và cầu dao riêng (nhà chính, nhà khách, nhà người giữ nhà, máy bơm, đèn vườn), có tiếp địa và thiết bị chống giật ở mọi nhánh, dây ngoài trời đi trong ống bảo vệ, và một nguồn dự phòng cho những phụ tải cần thiết nhất khi mất điện. Khu đất càng rộng, dây càng dài, càng nhiều đoạn chịu nắng mưa, nên rủi ro chập cháy, giật điện và hỏng thiết bị do sét cao hơn nhà phố rõ rệt.
Bài này nói về cách tổ chức điện theo nguyên lý để gia đình biết hỏi thợ điện và kỹ sư những gì, không phải hướng dẫn tự đấu nối. Mọi việc lắp đặt, sửa chữa điện nên do thợ có chuyên môn thực hiện; với hệ lớn, điện mặt trời hay máy phát, nên có kỹ sư điện tính toán.
Vì sao điện ở trang viên rủi ro hơn nhà phố
Ở nhà phố, dây điện chủ yếu nằm trong tường, cách chỗ đồng hồ vài chục mét. Ở trang viên, dây có thể chạy hàng trăm mét từ cột điện vào nhà chính, rồi chia tiếp sang nhà khách, nhà kho, máy bơm giếng, đèn vườn, chòi nghỉ. Mỗi đoạn dây dài là một chỗ sụt áp, mỗi hộp nối ngoài trời là một chỗ nước có thể vào, mỗi đoạn dây treo qua vườn là một chỗ cành cây có thể quệt đứt.
Môi trường ngoài trời làm vật liệu điện lão hoá nhanh. Nắng làm vỏ dây giòn nứt, ẩm làm đầu nối gỉ, chuột và sóc cắn dây trong nhà kho, mối đắp đất vào hộp điện. Vùng đồi Tây Nguyên và Lâm Đồng thêm dông sét dữ dội đầu mùa mưa; đồng bằng thêm ngập nước, triều cường có thể ngập chân tủ điện đặt thấp.
Và khi chủ vắng, một sự cố điện không ai thấy có thể kéo dài nhiều giờ. Một ổ cắm chập trong nhà khách đóng cửa, một bình nước nóng quên tắt, một bộ sạc pin để cắm suốt tuần là những nguồn cháy điển hình. Vì thế, nguyên tắc vận hành điện ở trang viên là: khu nào không dùng thì ngắt được riêng, và mọi nhánh đều có thiết bị tự ngắt khi có sự cố.
Chia khu, chia tủ: nền tảng của một hệ điện dễ vận hành
Mỗi công trình một tủ điện nhánh. Nhà chính, nhà khách, nhà người giữ nhà, nhà kho, khu máy bơm, đèn vườn nên có tủ hoặc cầu dao riêng, gắn nhãn rõ trong sổ vận hành. Khi có sự cố ở nhà kho, không phải cắt điện cả khu đất.
Thiết bị chống giật cho mọi nhánh có người chạm tới. Ổ cắm ngoài trời, nhà tắm, bếp, máy bơm, đèn vườn là những chỗ cần thiết bị chống dòng rò (thường gọi là cầu dao chống giật). Thợ điện nên thử chức năng ngắt của chúng định kỳ; thiết bị này cũng có thể hỏng mà không ai biết.
Tiếp địa đúng và được đo. Tiếp địa giúp dòng rò có đường thoát an toàn và giúp thiết bị chống giật hoạt động đúng. Ở đất đồi khô vào mùa khô, điện trở tiếp địa có thể thay đổi nhiều; nên đo vào cả hai mùa.
Tách điện người giữ nhà khỏi điện nhà chính. Khi chủ vắng, nhà chính có thể ngắt gần hết, chỉ giữ tủ lạnh nếu cần, đèn an ninh và hệ thống báo động; nhà người giữ nhà vẫn có điện bình thường. Có đồng hồ phụ cho nhà người giữ nhà cũng giúp minh bạch chi phí.
Danh sách phụ tải ưu tiên. Ghi rõ khi mất điện thì thiết bị nào cần giữ: máy bơm nước sinh hoạt, đèn an ninh, tủ lạnh, thiết bị liên lạc. Danh sách này quyết định quy mô nguồn dự phòng.
Dây ngoài trời và đèn vườn
Dây cấp điện cho các công trình xa trong khu đất nên đi ngầm trong ống bảo vệ chịu lực, chôn đủ sâu và có lưới cảnh báo phía trên, hoặc đi nổi trên cột chắc với khoảng cách an toàn với cây và đường xe. Đoạn dây chạy dưới đường nội bộ cần ống chịu được xe đè. Vị trí dây ngầm phải ghi vào sơ đồ khu đất, để người làm vườn đào hố trồng cây không trúng.
Đèn vườn và đèn lối đi là phần dễ hỏng nhất vì nằm thấp, gần đất ẩm, bị tưới nước và bị máy cắt cỏ va. Chọn đèn có cấp bảo vệ chống nước phù hợp ngoài trời, hộp nối kín, đặt cao hơn mặt đất. Đèn năng lượng mặt trời độc lập cho lối đi nhỏ là lựa chọn hợp lý cho những đoạn xa, vì không cần kéo dây.
Ánh sáng đêm trong trang viên cũng nên vừa đủ. Đèn chiếu sáng quá mạnh làm phiền hàng xóm ở nông thôn, thu hút côn trùng và làm mất bầu trời đêm vốn là một trong những thứ quý nhất của nhà vườn xa phố. Đèn cảm biến chuyển động ở lối vào, cổng và quanh nhà kho vừa phục vụ an ninh vừa tiết kiệm, còn đèn trang trí có thể hẹn giờ tắt.
Điện mặt trời và máy phát: chọn cấu hình nào cho nhu cầu nào
Nguồn dự phòng là câu hỏi thường gặp nhất ở trang viên vùng đồi, nơi điện lưới đôi khi chập chờn. Bảng dưới so các cấu hình phổ biến theo nguyên lý, không phải lời khuyên chọn thiết bị cụ thể.
| Cấu hình | Hợp với | Điều cần lường |
|---|---|---|
| Điện mặt trời hoà lưới, không pin | Giảm điện mua vào ban ngày khi có người ở | Mất điện lưới thì hệ cũng ngừng vì lý do an toàn; không phải nguồn dự phòng |
| Điện mặt trời có pin lưu trữ | Giữ phụ tải ưu tiên khi mất điện, khu đất xa lưới | Pin cần chỗ đặt thoáng, khô, an toàn cháy; tuổi thọ pin có hạn |
| Hệ độc lập hoàn toàn | Công trình xa không kéo được điện lưới, như chòi ở cuối khu đất | Phải tính kỹ nhu cầu cả mùa mưa ít nắng |
| Máy phát chạy dầu hoặc xăng | Dự phòng công suất lớn trong thời gian ngắn, như máy bơm chữa cháy | Ồn, khí thải, nhiên liệu dễ cháy; cần bộ chuyển nguồn đúng cách |
Muốn đấu điện mặt trời hoà lưới thì phải làm việc với đơn vị điện lực địa phương theo quy định hiện hành. Máy phát phải đấu qua bộ chuyển nguồn để không bao giờ đẩy điện ngược lên lưới, việc này có thể gây chết người cho thợ đang sửa đường dây. Máy phát đặt ngoài trời, thoáng, xa cửa sổ phòng ngủ, vì khí thải có thể gây ngộ độc trong không gian kín.
Sét và dông: lo cho người trước, cho thiết bị sau
Nhà đơn lẻ trên đồi, cây cao đứng riêng, cột đèn, bồn nước trên cao đều là những điểm sét dễ đánh. Hệ chống sét trực tiếp cho công trình gồm bộ phận thu sét, dây dẫn xuống và hệ tiếp địa, cần được thiết kế và kiểm tra bởi người có chuyên môn, không lắp theo kiểu chỉ cắm một thanh sắt lên mái. Hệ chống sét cũng cần được đo kiểm định kỳ, vì mối nối gỉ hay dây tiếp địa đứt làm nó mất tác dụng mà nhìn bên ngoài vẫn như còn.
Thiết bị chống sét lan truyền đặt ở tủ điện bảo vệ đồ điện trong nhà khỏi xung điện từ đường dây khi sét đánh gần. Ở trang viên, những thiết bị đắt và dễ hỏng nhất thường là bộ điều khiển máy bơm, bộ đổi điện của hệ mặt trời, thiết bị mạng và camera. Khi chủ vắng trong mùa dông, nhiều gia đình rút phích những thiết bị không cần chạy.
Với người, quy tắc đơn giản: khi có dông, không đứng dưới cây cao đứng riêng, không ở trên hồ, trên mái, không sửa điện ngoài trời. Người giữ nhà và thợ vườn nên được dặn rõ điều này, vì họ là người làm việc ngoài trời nhiều nhất và thường cố làm cho xong việc trước cơn mưa.
Khi chủ vắng: danh sách đóng – mở điện
Một danh sách ngắn, dán ở mặt trong cửa tủ điện tổng, giúp người giữ nhà làm đúng mỗi lần chủ đi và về:
- Khi chủ đi: ngắt điện nhà khách và các gian không dùng; tắt bình nước nóng; rút phích thiết bị không cần; giữ đèn an ninh, tủ lạnh nếu còn đồ, hệ thống báo động.
- Nếu không cần bơm nước khi vắng: ngắt máy bơm ở cầu dao riêng.
- Kiểm tra pin lưu trữ (nếu có) ở mức an toàn, chỗ đặt pin khô và thoáng.
- Mỗi tuần: người giữ nhà nhìn tủ điện xem có cầu dao nào tự nhảy, có mùi khét, có dấu chuột hay mối.
- Sau dông lớn: kiểm tra đèn báo của thiết bị chống sét lan truyền, máy bơm, bộ đổi điện.
- Trước khi chủ về: bật lại từng khu, không bật cùng lúc; mở bình nước nóng trước vài giờ.
Nếu cầu dao chống giật nhảy liên tục ở một nhánh, đó là dấu hiệu có dòng rò, không phải thiết bị "nhạy quá". Không được bỏ qua bằng cách đấu tắt; cần gọi thợ điện tìm chỗ rò.
Kiểm tra hệ điện hằng năm: những gì nên yêu cầu thợ làm
Mỗi năm một lần, tốt nhất trước mùa dông, nên mời thợ điện có chuyên môn đi hết hệ thống cùng người giữ nhà. Một buổi kiểm tra đầy đủ thường gồm:
- Đi theo dây từ cột điện vào tủ tổng, rồi đến từng tủ nhánh; nhìn vỏ dây, mối nối, dấu nóng chảy, dấu chuột cắn.
- Siết lại các đầu cốt trong tủ điện; mối nối lỏng là nguyên nhân phổ biến gây nóng và cháy tủ.
- Thử nút kiểm tra của từng thiết bị chống giật, ghi lại thiết bị nào không ngắt để thay.
- Đo điện trở tiếp địa và đo cách điện các nhánh dây ngoài trời, nhất là nhánh máy bơm và đèn vườn.
- Kiểm thiết bị chống sét lan truyền và, nếu có, hệ chống sét trực tiếp của các công trình.
- Kiểm hệ điện mặt trời: bề mặt tấm pin, giá đỡ sau gió bão, dây một chiều, nhiệt độ chỗ đặt bộ đổi điện và pin.
- Chạy thử máy phát có tải qua bộ chuyển nguồn, kiểm nhiên liệu và ắc quy khởi động.
- Cập nhật sơ đồ điện trong sổ vận hành nếu năm qua có thay đổi, kèm ảnh tủ điện sau khi kiểm.
Buổi kiểm tra này tốn một ngày công thợ nhưng thường tìm ra vài mối nối nóng, một thiết bị chống giật hỏng hay một đoạn dây bị chuột cắn, những thứ mà nếu để đến lúc gây sự cố thì thiệt hại lớn hơn nhiều. Nên giữ cùng một thợ qua nhiều năm, vì người đã quen hệ thống sẽ nhận ra thay đổi nhanh hơn người mới. Người giữ nhà đi cùng thợ cũng học được nhiều điều: tủ nào cấp cho đâu, tiếng kêu nào của máy bơm là bất thường, mùi nào là mùi khét cần báo ngay.
Câu hỏi thường gặp
Điện mặt trời có làm được nguồn dự phòng khi mất điện lưới không?
Chỉ khi hệ có pin lưu trữ và bộ đổi điện cho phép chạy độc lập. Hệ hoà lưới không pin sẽ tự ngắt khi lưới mất điện để bảo vệ thợ sửa đường dây. Nếu mục tiêu là dự phòng, nên nói rõ với kỹ sư thiết kế những phụ tải nào cần giữ và trong bao lâu.
Có nên để người giữ nhà tự sửa điện nhỏ như thay ổ cắm?
Thay bóng đèn, bật lại cầu dao sau khi xác định nguyên nhân là những việc người giữ nhà làm được. Thay ổ cắm, đấu nối dây, sửa tủ điện nên để thợ điện có chuyên môn. Một mối nối sai trong hộp ngoài trời có thể gây giật điện hoặc cháy nhiều tháng sau mới lộ ra.
Pin lưu trữ của hệ mặt trời nên đặt ở đâu?
Ở nơi khô, thoáng, không quá nóng, xa chỗ ngủ và xa vật liệu dễ cháy, theo hướng dẫn của nhà sản xuất và kỹ sư lắp đặt. Không đặt trong phòng ngủ, gầm cầu thang gỗ hay nhà kho chứa xăng dầu, rơm rạ. Chỗ đặt nên có thiết bị báo khói.
Đèn vườn hay chập khi mưa, xử lý thế nào?
Thường do hộp nối không kín, đèn không đủ cấp chống nước, hoặc dây bị máy cắt cỏ, cuốc xẻng làm trầy. Nên cho thợ điện kiểm lại từng điểm, nâng hộp nối khỏi mặt đất, thay đèn hợp ngoài trời, và đảm bảo nhánh đèn vườn có thiết bị chống giật riêng.
Máy phát điện nên chạy thử bao lâu một lần?
Nhiều thợ khuyên chạy thử có tải định kỳ, ví dụ hằng tháng, để máy không bị đóng cặn, ắc quy khởi động không bị hết và phát hiện hỏng hóc trước khi thật sự cần. Ghi mỗi lần chạy thử vào sổ vận hành, kèm mức nhiên liệu. Nhiên liệu dự trữ cất ở nơi riêng, thoáng, xa nhà ở.
Khu đất xa đường điện, kéo điện vào có khó không?
Tuỳ khoảng cách, địa hình và quy hoạch lưới điện ở vùng. Việc kéo điện từ lưới vào khu đất cần làm việc với đơn vị điện lực địa phương, và với khu đất có phần đất nông nghiệp thì còn liên quan đến mục đích sử dụng đất của công trình. Nên hỏi đơn vị điện lực và UBND cấp xã trước khi lên phương án.