Một buổi giỗ họ hay họp mặt đại gia đình ở nhà vườn suôn sẻ khi có ba thứ: một danh sách người dự theo từng chi, một người điều phối được cả họ tin, và một cách sắp chỗ đặt người cao tuổi ở trung tâm, gần nhà chính, nơi mát và yên. Những thứ còn lại — mâm cỗ, ảnh chụp, câu chuyện — sẽ tự nhiên đến khi người ta đã thoải mái.
Trang viên, nhà vườn lớn thường là nơi gia đình nhiều thế hệ quay về: nhà tổ của một nhánh họ, nhà của ông bà, hay khu đất con cháu cùng góp sức giữ. Bài này nói về phần tổ chức: lập danh sách, chia việc, bố trí không gian, chăm người già và trẻ nhỏ, và giữ nếp nhà. Phần nghi lễ mỗi nhà mỗi nếp, bài không hướng dẫn khấn vái hay cúng bái.
Giỗ họ ở nhà vườn khác gì giỗ trong nhà phố
Ở nhà phố, giỗ thường gói trong vài mâm, khách ngồi chật từ phòng khách ra tới vỉa hè, xong bữa thì về. Ở nhà vườn, không gian cho phép giỗ trở thành một ngày họp mặt: con cháu từ thành phố về từ sáng sớm, các cô các bác nấu nướng ở khu bếp sau, trẻ con chạy khắp vườn, người già ngồi ở hiên kể chuyện, chiều mới tan.
Sự rộng rãi đó vừa là lợi thế vừa là thử thách. Lợi thế vì mọi người có chỗ để ở bên nhau lâu hơn, các chi xa ít gặp có dịp trò chuyện. Thử thách vì khi đông người, việc lớn nhỏ dễ dồn vào vài người quen việc, thường là phụ nữ trong nhà, trong khi những người khác không biết mình nên giúp gì.
Mục tiêu của tổ chức tốt không phải là làm cho hoành tráng, mà là để người chủ nhà không kiệt sức, người già không mệt, trẻ con an toàn, và ai về cũng thấy mình là một phần của gia đình, kể cả dâu rể mới về họ lần đầu, những người thường lúng túng nhất vì chưa biết ai là ai. Một buổi giỗ đơn giản mà mọi người ra về vui vẻ có giá trị hơn nhiều so với mâm cao cỗ đầy mà người nấu phải ngồi khóc trong bếp.
Lập danh sách theo chi và chốt số người
Đại gia đình nhiều chi, nhiều đời, nhiều người ở xa. Danh sách tốt là danh sách chia theo chi, mỗi chi có một người đầu mối báo số người.
- Chọn người điều phối chung, thường là con trưởng, cháu trưởng hoặc một người được cả họ tin, có thời gian và quen dùng điện thoại.
- Mỗi chi chọn một người đầu mối, báo số người dự, số người cao tuổi, trẻ nhỏ, người cần chỗ ngủ lại, người có chế độ ăn riêng.
- Chốt số người trước vài ngày để báo bếp; dự trù thêm một ít cho người đến không báo trước, chuyện rất thường ở quê.
- Lập một nhóm nhắn tin chung cho các đầu mối để thông báo giờ giấc, đường đi, chỗ đỗ xe, thay đổi nếu có.
- Ghi lại danh sách sau mỗi lần họp mặt, kèm thông tin liên lạc mới của các chi; vài năm sau, đây sẽ là tài liệu quý để con cháu biết họ hàng mình gồm những ai.
Danh sách theo chi còn giúp sắp chỗ ngồi tự nhiên: người cùng chi ngồi gần nhau, nhưng mỗi bàn nên có người của chi khác để các nhà quen nhau hơn, nhất là lớp con cháu trẻ ít gặp nhau.
Chia việc: ai lo bếp, ai lo khách, ai lo trẻ
Bếp không chỉ là việc của phụ nữ. Chia việc theo nhóm, mỗi nhóm có cả nam và nữ: nhóm sơ chế, nhóm nấu, nhóm bày mâm, nhóm rửa dọn. Nam giới trong họ đảm nhận việc nặng như bê mâm, khiêng bàn, rửa nồi lớn.
Mỗi chi phụ trách một phần. Có họ chia theo chi: chi trưởng lo mâm chính, chi thứ lo đồ uống và trái cây, chi út lo dọn dẹp. Cách chia này công bằng, và các chi xa vẫn góp được bằng cách gửi đồ hoặc góp công chứ không chỉ góp mặt.
Có người chuyên lo khách. Một hai người đứng ở cổng đón, mời nước, chỉ chỗ ngồi, giới thiệu những người lâu không gặp. Việc này đặc biệt cần khi có con cháu từ xa về lần đầu, chưa quen ai.
Có người chuyên lo người già. Đưa ông bà ra vào, nhắc uống nước, uống thuốc đúng giờ, đưa vào nghỉ khi mệt, để ý những dấu hiệu bất thường như chóng mặt, khó thở.
Có người chuyên trông trẻ. Nhất là khi nhà vườn có hồ, ao, giếng. Chia ca giữa các anh chị trong họ, mỗi ca một người tỉnh táo, không uống rượu.
Sắp chỗ: người già ở trung tâm, trẻ nhỏ ở nơi nhìn thấy được
Trong một buổi họp mặt nhiều thế hệ, chỗ ngồi của người cao tuổi quyết định không khí cả buổi. Ông bà, các cụ nên ngồi ở nơi dễ thấy, dễ đến, để con cháu tới chào hỏi: hiên nhà chính, gian giữa, dưới tán cây gần nhà. Chỗ đó phải mát, ít gió lùa, gần nhà vệ sinh, có ghế có tựa lưng và tay vịn, không phải ngồi bệt hay ghế nhựa thấp không tựa.
Mâm cỗ miền Bắc thường là mâm sáu người ngồi chiếu hoặc bàn thấp; nhiều nhà ở miền Nam bày bàn tròn mười người. Với người cao tuổi đau khớp, ngồi chiếu lâu rất mệt, nên bố trí bàn cao cho họ, dù phần còn lại vẫn giữ mâm chiếu theo nếp nhà.
Trẻ nhỏ nên có khu riêng nhưng nằm trong tầm mắt của người lớn, xa hồ, xa bếp. Có thể bày một bàn thấp cho trẻ ăn cùng nhau với một hai người lớn trông; trẻ ăn nhanh hơn người lớn rồi chạy chơi, nên khu chơi cần ngay cạnh.
Khi họ đông, đừng ngại dùng sơ đồ đơn giản cho các bàn chính, nhất là bàn các cụ và khách quý. Phần còn lại có thể ngồi tự nhiên. Người điều phối giữ sơ đồ, đứng ở lối vào khu bàn để mời mọi người ngồi đúng chỗ.
Nếp nhà: giữ cái cốt lõi, đơn giản hoá phần còn lại
Mỗi họ, mỗi nhà có nếp riêng trong ngày giỗ: ai đứng trước bàn thờ, thứ tự mời rượu, cách xưng hô, những món phải có trên mâm vì ông bà ngày xưa thích. Những nếp đó là sợi dây nối các thế hệ, và đáng được giữ, kể lại cho con cháu nghe vì sao nhà mình làm thế.
Nhưng nếp nhà không có nghĩa là không thể đơn giản hoá. Nhiều họ đã giảm số mâm, giảm món, chuyển từ cỗ nhiều tầng sang những món ngon vừa đủ ăn hết. Một số họ luân phiên nơi tổ chức giữa các chi; một số khác dồn về nhà vườn rộng nhất vì có đủ chỗ. Thay đổi nào cũng nên được bàn chung, có sự đồng ý của người lớn tuổi trong họ, để không ai cảm thấy nếp nhà bị bỏ đi.
Ngày giỗ ở nhà vườn cũng là dịp để lớp trẻ hiểu về nơi mình từ đó mà ra. Dẫn con cháu đi một vòng vườn, chỉ cây nào ông trồng năm nào, giếng nào cả làng từng ra gánh nước, góc nào là nơi ngày trước phơi lúa. Những câu chuyện đó làm khu đất trở thành một phần ký ức của gia đình, thứ mà không trang trí nào thay được.
Ảnh gia đình nhiều thế hệ: chụp lúc nào, ở đâu
Ảnh chụp chung cả họ là thứ người ta giữ lâu nhất sau một buổi họp mặt. Một vài điều nhỏ giúp tấm ảnh đó đẹp và đủ người:
- Chụp sớm, trước bữa chính, khi mọi người còn chỉn chu và người già chưa mệt.
- Chọn chỗ có bóng râm đều, như hiên nhà, dưới tán cây lớn; tránh nắng chiếu thẳng làm người nheo mắt và bóng loang lổ.
- Sắp ghế cho các cụ ở hàng đầu, con cháu đứng sau, trẻ nhỏ ngồi dưới đất phía trước hoặc trong lòng ông bà.
- Chụp theo từng chi trước, rồi cả họ sau, để không ai phải đứng chờ quá lâu.
- Có người ghi lại tên từng người trong ảnh theo vị trí; vài chục năm sau, đó là thứ con cháu cần nhất.
Ngoài ảnh chụp chung, những tấm ảnh tự nhiên — bà đang têm trầu cho cháu, các bác đang bê mâm, trẻ con chạy dưới hàng cau — thường lại là những tấm được xem lại nhiều nhất.
Khi số người vượt sức chứa của nhà vườn
Có những họ đông tới vài trăm người khi đủ mặt các chi. Khi đó, ngay cả nhà vườn rộng cũng không đủ chỗ cho tất cả cùng ngồi một lúc, và nhà bếp không thể ra hết mâm cùng lúc.
Cách nhiều họ đã làm là chia ca ăn: các cụ, khách quý và các chi ở xa ăn ca đầu; con cháu trong làng, người phụ bếp ăn ca sau. Chia ca không phải là phân biệt; nó giúp người già không phải chờ lâu, giúp người làm bếp cũng được ngồi ăn tử tế thay vì vừa bê mâm vừa ăn vội ở góc bếp.
Một cách khác là tách nghi lễ và họp mặt: phần nghi lễ ở nhà tổ chỉ có đại diện các chi; phần họp mặt, ăn uống bày rộng ra vườn, ra cả nhà các chi gần đó. Cũng có họ chuyển sang họp mặt lớn vài năm một lần, những năm còn lại mỗi chi tự làm giỗ nhỏ.
Dù chọn cách nào, đừng để chuyện chỗ ngồi làm ai cảm thấy bị bỏ rơi. Người điều phối nên đi một vòng chào hỏi các bàn, kể cả bàn xa nhất, và chắc chắn rằng ca sau được ăn mâm đầy đủ như ca đầu.
Sau buổi họp mặt: giữ sợi dây cho năm sau
Một buổi họp mặt đại gia đình không kết thúc khi khách ra về. Những ngày sau là lúc người điều phối gửi lời cảm ơn trong nhóm chung, gửi ảnh, báo lại phần thu chi nếu có góp quỹ, và ghi nhận những chi, những người đã góp công.
Đây cũng là lúc ghi lại những điều nên làm khác: năm nay thiếu chỗ ngồi cho người già, nhà vệ sinh không đủ, trẻ con chạy ra ao, mâm dư nhiều quá, có cụ phải ngồi ngoài nắng vì hết chỗ trong hiên. Ghi lại khi còn nhớ giúp lần sau người điều phối, có khi là một người khác, không phải bắt đầu lại từ đầu.
Với những họ có nhà vườn chung, buổi họp mặt còn là dịp bàn chuyện giữ gìn khu đất: ai trông nhà khi vắng, sửa mái, tỉa cây, đóng góp thế nào. Những chuyện này bàn khi mọi người đang vui, đang ngồi đủ, thường dễ thống nhất hơn là gọi điện từng nhà sau này. Biên bản không cần trang trọng; vài dòng ghi ai nhận việc gì, gửi vào nhóm chung là đủ để năm sau còn nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Ai nên đứng ra tổ chức giỗ họ khi các chi ở xa nhau?
Thường là chi trưởng hoặc gia đình đang giữ nhà tổ, nhưng không nhất thiết. Nhiều họ chọn người có điều kiện thời gian, có không gian rộng và được các chi tin tưởng. Quan trọng là quyết định được bàn chung, và việc chuẩn bị được chia cho các chi, không dồn lên một nhà.
Có nên thuê người nấu cỗ cho giỗ họ ở nhà vườn?
Tuỳ quy mô và nếp nhà. Nhiều họ vẫn tự nấu như một dịp gắn kết; cũng có họ thuê người nấu để mọi người có thời gian ngồi với nhau. Có thể kết hợp: thuê nấu phần lớn, gia đình tự làm vài món truyền thống của nhà.
Làm sao để người cao tuổi không quá mệt trong ngày họp mặt dài?
Sắp chỗ nghỉ có giường hoặc ghế dài trong phòng mát, có người đưa vào nghỉ giữa buổi, nhắc uống nước và thuốc đúng giờ. Không bắt các cụ tiếp từng người; để con cháu tự đến chào theo nhóm.
Giỗ họ ở nhà vườn có nên mời hàng xóm không?
Nhiều nơi ở nông thôn có nếp mời hàng xóm thân thiết, nhất là nhà sát vách đã giúp đỡ gia đình. Việc mời hay không tùy nếp từng vùng, nhưng ít nhất nên báo trước về chuyện xe cộ, tiếng ồn, và nhờ mượn sân nếu cần.
Con cháu ở nước ngoài không về được thì có cách nào tham dự?
Có thể gọi video vào lúc phù hợp với múi giờ của họ, để ông bà và các chi chào hỏi. Nhiều gia đình cũng gửi ảnh, video ngắn của buổi họp mặt vào nhóm chung sau đó, giúp người ở xa cảm thấy vẫn gắn bó.
Chi phí giỗ họ nên chia thế nào cho công bằng?
Mỗi họ có cách riêng: chia đều theo chi, theo hộ, góp theo khả năng, hoặc có quỹ họ. Điều quan trọng là minh bạch, có người ghi chép thu chi và báo lại sau buổi họp mặt, để các chi yên tâm và năm sau dễ bàn.