Hồ trữ nước trên khu đất vườn nên đặt ở chỗ trũng tự nhiên, nơi nước mưa tự chảy về, có đường tràn để xả nước thừa an toàn, có lớp chống thấm phù hợp với đất, và bờ thoải để người và gia súc không trượt xuống. Với những khu đất lớn ở Tây Nguyên, Lâm Đồng hay miền Đông Nam Bộ, nơi mùa khô kéo dài nhiều tháng, hồ trữ nước là thứ giữ cho vườn sống, cho đám cháy cỏ có nước dập và cho cảnh quan một mặt nước quanh năm.
Nhưng hồ cũng là công trình đất có thể vỡ, rò, sạt và làm chết đuối. Bài này đi qua các quyết định chính theo thứ tự làm thật: chọn chỗ, tính dung tích, chống thấm, đường tràn, bờ hồ, an toàn, và khi nào bắt buộc phải mời kỹ sư.
Hồ trữ nước để làm gì: tách rõ trước khi đào
Một hồ trên khu đất trang viên có thể làm nhiều việc: trữ nước mưa để tưới mùa khô, giữ nước dự phòng chữa cháy, nuôi cá, làm cảnh, điều hoà vi khí hậu, đón nước mưa từ mái nhà và sân để giảm ngập phía dưới. Nhưng mỗi việc kéo thiết kế theo một hướng khác nhau, nên cần chọn việc chính.
Hồ tưới cần dung tích lớn và ở vị trí cao hơn vườn nếu được. Hồ cảnh cần mặt nước sạch, mép đẹp, nằm trong tầm nhìn từ nhà. Hồ nuôi cá cần độ sâu đủ cho cá trú nắng, có chỗ thay nước. Hồ phòng cháy cần đường cho người và máy bơm tiếp cận được quanh năm. Cố ép một hồ làm tất cả thường cho ra cái hồ làm việc nào cũng dở.
Nhiều khu đất lớn giải quyết bằng hai mặt nước: một hồ trữ lớn, mộc mạc ở chỗ trũng xa nhà, và một hồ cảnh nhỏ gần nhà lấy nước từ hồ trữ. Bài sau của danh mục nói riêng về hồ cảnh; bài này tập trung vào hồ trữ.
Chọn chỗ đào: đọc địa hình và đất
Chỗ trũng nhận nước mưa. Hồ đặt ở chỗ thấp tự nhiên, có lưu vực nhỏ phía trên đổ về, sẽ tự đầy sau mỗi trận mưa mà không cần bơm. Quan sát dòng chảy trên mặt đất khi mưa lớn là cách đáng tin nhất để tìm chỗ đó.
Không đặt hồ ngay phía trên nhà ở. Nếu bờ hồ vỡ, nước và bùn sẽ đổ thẳng xuống công trình phía dưới. Trên đất dốc, hồ nên nằm ngang hoặc thấp hơn nhà, hoặc cách xa đủ để có đường thoát nước an toàn ở giữa.
Đất giữ được nước. Đất nhiều sét giữ nước tốt; đất cát, đất sỏi, đất đỏ bazan tơi xốp thường thấm nhanh. Đào thử một hố nhỏ, đổ đầy nước và xem mực nước tụt bao nhanh trong một ngày là phép thử thô nhưng hữu ích trước khi quyết định cách chống thấm.
Tránh đường nước của hàng xóm. Hồ chặn ngang một khe suối hay rãnh thoát nước chung có thể làm khô ruộng hàng xóm phía dưới hoặc làm ngập phía trên. Trước khi đào ở chỗ có dòng chảy, nên nói chuyện với các hộ liền kề và hỏi UBND cấp xã về quy định nơi đó.
Cách xa cây lớn muốn giữ. Đào hồ cắt đứt rễ và thay đổi mực nước ngầm quanh gốc. Hồ nên nằm ngoài vùng rễ của cây cổ thụ cần giữ.
Dung tích: tính cho mùa khô dài nhất
Dung tích cần có phụ thuộc lượng nước tưới mỗi ngày trong mùa khô, số ngày khô hạn liên tiếp, lượng nước bốc hơi và thấm mất. Ở vùng có mùa khô bốn năm tháng như Tây Nguyên, lượng bốc hơi trên mặt hồ trong những tháng nắng gắt là con số đáng kể, có khi ngang với lượng nước tưới.
Một cách nghĩ đơn giản: ước tính lượng nước vườn cần trong một tuần cao điểm mùa khô, nhân với số tuần khô hạn, cộng thêm phần hao do bốc hơi và thấm, rồi so với lượng nước mưa lưu vực có thể đổ về hồ trong mùa mưa. Người làm thuỷ lợi hoặc cán bộ khuyến nông ở địa phương thường có số liệu lượng mưa và kinh nghiệm hao hụt của vùng, đáng hỏi trước khi đào.
Về hình dạng, hồ sâu và gọn ít bốc hơi hơn hồ nông và rộng có cùng dung tích, vì mặt nước nhỏ hơn. Nhưng hồ càng sâu thì bờ càng phải thoải, càng cần tính ổn định, và càng nguy hiểm hơn cho người. Trồng cây quanh bờ phía tây và tây nam để che nắng chiều, thả bèo tấm hay cây thuỷ sinh nổi ở một phần mặt nước, cũng giảm bốc hơi mùa khô.
Nguồn nước vào hồ cũng đáng tính: mái nhà chính, mái kho, sân lát của một trang viên là những bề mặt hứng nước rất hiệu quả. Dẫn máng xối về hồ qua một rãnh có bể lắng, mỗi mùa mưa hồ nhận thêm một lượng nước đáng kể mà không phải mở rộng lưu vực.
Chống thấm: đất sét nện, bạt lót hay bê tông
Ba cách phổ biến, mỗi cách hợp một loại đất và quy mô. Chọn cách nào nên hỏi người làm có kinh nghiệm ở vùng đó.
| Cách | Hợp với | Ưu điểm | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Đất sét nện | Khu đất có sẵn sét hoặc lấy sét gần | Tự nhiên, bền nếu nện kỹ, cây cỏ mọc được ở bờ | Phải nện nhiều lớp mỏng khi ẩm; nứt nếu hồ cạn lâu để nắng |
| Bạt lót (HDPE và loại tương tự) | Đất cát, đất bazan thấm nhanh, hồ lớn | Làm nhanh, chống thấm tốt ngay | Bị rách do đá nhọn, rễ cây, chuột; bạt phơi nắng lâu thì giòn; bờ trơn rất khó leo lên |
| Bê tông, xây gạch trát | Hồ cảnh nhỏ gần nhà, bể chứa | Chủ động hình dáng, dễ vệ sinh | Nứt do lún; cần kết cấu tính toán khi sâu; mặt nước nóng hơn |
| Kết hợp | Hồ lớn có mép nhìn thấy từ nhà | Bạt dưới đáy, đá hoặc sét phủ mép | Thi công phức tạp hơn, cần người có kinh nghiệm |
Hồ lót bạt có bờ dốc là loại nguy hiểm nhất cho người rơi xuống: bạt ướt trơn gần như không thể bám để leo lên, kể cả với người lớn biết bơi. Nếu dùng bạt, phải có bờ thoải, bậc lên bằng đá hoặc lưới bám dọc mép, và rào chắn.
Bạt nên phủ một lớp đất hoặc đá ở phần mép để che nắng trực tiếp, kéo dài tuổi bạt và cho bờ trông tự nhiên hơn.
Đường tràn và bờ hồ: chỗ hồ thường vỡ
Hồ đất vỡ phần lớn không phải vì nước thấm, mà vì nước tràn qua đỉnh bờ trong trận mưa lớn rồi xói mòn bờ từ trên xuống. Vì vậy hồ nào cũng cần một đường tràn: một rãnh hạ thấp ở một đầu bờ, lót đá hoặc cỏ, dẫn nước thừa ra một đường thoát an toàn, không chảy qua nhà, đường hay vườn người khác.
Đường tràn phải đủ lớn cho trận mưa lớn nhất mà vùng đó từng có, không phải trận mưa trung bình. Đây là phần nên để kỹ sư thuỷ lợi tính, vì nó phụ thuộc diện tích lưu vực và cường độ mưa của từng vùng.
Bờ hồ đắp cần đất được nện từng lớp, không đắp đổ đống. Mái bờ phía trong và phía ngoài phải thoải, phủ cỏ để chống xói; không trồng cây thân gỗ lớn ngay trên thân bờ đắp vì rễ có thể tạo đường rò và cây đổ làm hở bờ. Hang chuột, hang cua trên bờ là khởi đầu của rò rỉ, cần kiểm tra mỗi mùa mưa.
Hồ có bờ đắp cao, hồ trên sườn dốc, hồ phía trên khu dân cư, hồ chặn dòng chảy tự nhiên: bắt buộc mời kỹ sư thuỷ lợi hoặc kỹ sư địa kỹ thuật khảo sát và thiết kế. Hồ có quy mô lớn còn có thể thuộc diện phải xin phép hoặc báo cáo theo quy định về tài nguyên nước và an toàn đập; hỏi cơ quan nông nghiệp và môi trường cấp tỉnh hoặc UBND cấp xã trước khi đào.
An toàn quanh hồ, nhất là với trẻ em
Rào quanh hồ. Mọi hồ trong khu đất có trẻ con sống hoặc về chơi cần rào kín, cao đủ để trẻ nhỏ không trèo qua, cổng tự đóng và chốt ở phía trẻ không với tới. Đuối nước ở trẻ em thường xảy ra rất nhanh và không có tiếng động.
Bờ thoải và có bậc lên. Ít nhất một phía hồ có bờ thoải để người rơi xuống tự bò lên được. Với hồ lót bạt, đặt lưới bám, dây có phao hoặc bậc đá ở vài điểm quanh hồ.
Phao và sào cứu hộ. Treo một phao tròn có dây và một cây sào dài ở chỗ dễ thấy cạnh hồ. Cả nhà, kể cả người giữ nhà, biết chúng nằm ở đâu.
Không cho trẻ chơi gần hồ một mình. Quy tắc nhà là trẻ chỉ đến gần hồ khi có người lớn đi cùng và chú ý, không phải người lớn đang ngồi nhìn điện thoại. Dạy trẻ bơi là cần thiết nhưng không thay được rào và sự giám sát.
Ánh sáng ban đêm. Lối đi gần hồ cần đèn thấp chiếu xuống mặt đất, để khách và người già không bước nhầm ra mép nước khi đi lại buổi tối.
Vận hành hồ qua các mùa
Đầu mùa mưa là lúc kiểm tra đường tràn có thông không, cửa xả có kẹt rác không, bờ có hang hay vết nứt mới không. Giữa mùa mưa, sau mỗi trận mưa lớn đi một vòng bờ xem có chỗ nước rỉ ra ở chân bờ phía ngoài, đó là dấu hiệu rò cần xử lý sớm.
Mùa khô là lúc mực nước hạ, phần bờ lộ ra. Với hồ đất sét, bờ phơi nắng lâu có thể nứt; nên phủ cỏ hoặc rơm. Với hồ lót bạt, kiểm tra chỗ rách và vá trước khi mưa về. Bùn lắng đáy hồ sau nhiều năm làm giảm dung tích; nạo vét định kỳ vài năm một lần, bùn đem bón cho vườn cây.
Ghi chép là phần hay bị bỏ qua nhất. Một cây thước đo mực nước cắm cố định ở mép hồ, mỗi tuần ghi một lần cùng lượng mưa, sau một hai năm sẽ cho gia đình biết chính xác hồ hao bao nhiêu mỗi tháng mùa khô và đầy lại sau bao nhiêu trận mưa. Số liệu thật của khu đất mình đáng tin hơn mọi ước tính ban đầu, và giúp quyết định có cần mở rộng hồ, làm thêm hồ thứ hai hay chỉ cần trồng thêm cây che nắng.
Một bể lắng nhỏ hoặc dải cỏ lọc ở chỗ nước chảy vào hồ giữ lại phần lớn đất cát trôi theo nước mưa, giúp hồ lâu đầy bùn hơn và nước trong hơn. Nếu nước đổ về từ vườn có bón phân, dải cỏ lọc này còn giảm dinh dưỡng thừa vào hồ, bớt rêu tảo.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép khi đào ao, hồ trong đất vườn của mình không?
Phụ thuộc loại đất, quy mô và vị trí. Ao nhỏ trong đất nông nghiệp phục vụ tưới thường đơn giản hơn, nhưng hồ lớn, hồ có đập đắp, hồ lấy nước từ sông suối hay ảnh hưởng dòng chảy chung có thể phải xin phép hoặc báo cáo. Cách chắc nhất là hỏi UBND cấp xã trước khi thuê máy.
Hồ trữ nước có nuôi cá được không?
Được, và cá còn giúp ăn bọ gậy, giảm muỗi. Nhưng hồ dùng để tưới có mực nước dao động mạnh mùa khô, cá dễ chết khi nước cạn và nóng. Nếu muốn nuôi cá, giữ một phần hồ đủ sâu cho cá trú và không bơm cạn quá mức đó.
Nước hồ trữ có dùng sinh hoạt được không?
Không nên dùng trực tiếp cho ăn uống. Nước hồ hở nhận phân chim, lá mục, dinh dưỡng từ vườn. Dùng cho tắm rửa hay giặt cũng cần lọc và xử lý. Nước uống nên lấy từ nguồn được kiểm tra như nước máy, giếng khoan đã xét nghiệm hoặc nước mưa thu từ mái sạch có lọc.
Hồ bị mất nước nhanh dù đã lót bạt thì kiểm tra thế nào?
Trước hết loại trừ bốc hơi: đặt một xô nước cạnh hồ, so mức tụt của xô với mức tụt của hồ trong vài ngày nắng. Nếu hồ tụt nhanh hơn rõ rệt thì có rò. Kiểm tra mép bạt, chỗ nối, chỗ ống đi qua và các vết thủng do chuột hay rễ.
Có nên trồng cây quanh hồ trữ nước không?
Nên trồng cỏ và cây bụi thấp trên bờ để chống xói, trồng cây tán lớn ở xa thân bờ đắp. Cây phía tây che nắng chiều giảm bốc hơi. Tránh cây rụng lá nhiều ngay sát mặt nước vì lá mục làm nước giàu dinh dưỡng và đầy bùn nhanh.
Hồ trữ nước có làm khu đất nhiều muỗi hơn không?
Hồ lớn có cá và mặt nước thoáng gió ít khi là nơi muỗi sinh sản chính. Muỗi thường đẻ ở các vũng nước nhỏ, lặng: mép hồ cạn có cỏ rậm, chậu, lốp xe, máng xối. Giữ mép hồ gọn, thả cá ăn bọ gậy và dọn vũng nước tạm là đủ.