Homestead là ngôi nhà chính của một trại chăn nuôi (station) ở nông thôn nước Úc, nơi gia đình chủ trại sống, điều hành công việc và tiếp người làm, thường nằm rất xa thị trấn gần nhất. Dáng quen thuộc của nó là một ngôi nhà gỗ hoặc gạch nâng trên cột, có hiên sâu bao quanh cả bốn phía, mái tôn lượn sóng, bên cạnh là những bồn nước mưa tròn và một cối xay gió bơm nước giếng.
Homestead đáng học với người Việt vì hai lý do. Một, nó được làm cho khí hậu nóng, nắng gắt, có mùa khô dài, gần với Tây Nguyên và Nam Trung Bộ hơn mọi kiểu trang viên châu Âu. Hai, nó buộc phải tự lo điện, nước, an toàn cháy và sơ cứu vì ở xa, đúng những việc mà nhà vườn lớn ở quê Việt Nam hay xem nhẹ cho tới khi gặp sự cố.
Station và homestead: một làng nhỏ giữa đồng cỏ
Các trại chăn nuôi cừu và bò ở nội địa nước Úc có thể rộng hàng trăm, thậm chí hàng nghìn ki-lô-mét vuông. Ở trung tâm là cụm homestead: nhà chủ, nhà khách, nhà cho người quản lý, dãy nhà ở của thợ xén lông cừu theo mùa, nhà xén lông (shearing shed) lớn bằng gỗ và tôn, xưởng sửa máy, kho, chuồng ngựa, bãi quây gia súc, đường băng nhỏ cho máy bay ở những trại xa nhất.
Các trại lâu đời nhất được dựng từ thế kỷ 19, khi những gia đình chăn nuôi tràn ra vùng đồng cỏ. Ngôi nhà đầu tiên thường là chòi gỗ hoặc nhà vách đất đơn sơ, rồi qua vài thế hệ mới thành homestead bề thế. Nhiều homestead cũ ngày nay được giữ như di sản, có nơi mở cửa đón khách tham quan, có nơi vẫn là nhà của chính gia đình đã lập trại.
Điều làm homestead khác các trang viên châu Âu là khoảng cách. Không có làng bên cạnh để mua đồ, không có hàng xóm sát rào để nhờ, bác sĩ gần nhất có khi phải đến bằng máy bay. Trẻ con ở nhiều trại xa từng học qua sóng radio trong các chương trình học từ xa. Khoảng cách ấy định hình cả kiến trúc lẫn cách sống: tự trữ, tự sửa, tự phòng.
Hiên bao quanh: căn phòng quan trọng nhất của nhà
Che tường khỏi nắng mọi hướng. Hiên chạy quanh cả bốn mặt giữ cho tường nhà gần như không bao giờ bị nắng chiếu trực tiếp, nhờ đó trong nhà mát hơn rõ rệt. Đây là lời giải đơn giản nhất cho nắng gắt vùng nhiệt đới và cận nhiệt.
Ngủ ngoài hiên những đêm nóng. Trước khi có điều hoà, nhiều gia đình kê giường ra hiên có lưới chắn côn trùng, gọi là sleep-out, để ngủ những đêm hè oi bức. Một số hiên được quây lưới hoặc lá chớp thành phòng ngủ bán ngoài trời.
Nơi sinh hoạt suốt ngày. Ăn sáng, uống trà, làm sổ sách, đón khách, chơi với trẻ con, cởi giày ủng trước khi vào nhà đều diễn ra ngoài hiên. Hiên rộng đủ đặt bàn ghế mà người đi qua vẫn thoải mái.
Mái hiên thấp hơn mái nhà. Mái hiên thường dốc thoải, nối từ dưới mép mái chính, tạo khe hở cho khí nóng trong nhà thoát ra. Mép hiên thấp chặn nắng xiên buổi sáng và chiều.
Với Việt Nam. Hiên bao quanh không cần đủ bốn phía; thường chỉ cần làm sâu ở phía tây và phía có gió mưa chính. Nhưng nguyên lý lấy hiên làm phòng sinh hoạt, thay vì phòng khách kín điều hoà, rất hợp lối sống nhà vườn.
Nhà trên cột, bếp tách riêng và lối đi có mái
Nhiều homestead và đặc biệt là kiểu nhà Queenslander ở vùng đông bắc nước Úc được nâng trên cột gỗ hoặc cột gạch. Gầm nhà cao cho gió lưu thông làm mát sàn, tránh mối từ đất, tránh nước lũ, và thành chỗ làm việc, phơi đồ, để xe khi mưa. Trần nhà cao, ô thoáng chạm hoa văn trên cửa và dưới trần cho khí nóng thoát ra, vách ván gỗ một lớp.
Ở các homestead đời đầu, bếp thường là một nhà riêng phía sau, nối với nhà chính bằng một lối đi có mái hở hai bên. Lý do thứ nhất là cháy: bếp củi là nguồn lửa lớn nhất, nếu bếp cháy thì nhà ở vẫn còn. Lý do thứ hai là nóng: bếp đỏ lửa cả ngày mùa hè sẽ biến nhà gỗ thành lò hấp. Lối đi có mái giữa hai nhà vừa che mưa nắng khi bưng đồ ăn, vừa thành một hành lang gió mát.
Kiểu nhà hai khối nối bằng lối đi có mái cũng có ở miền nam nước Mỹ, gọi là dogtrot, và ở nhà Mã Lai. Ba nơi xa nhau cùng đi đến một lời giải cho cùng một vấn đề. Ở nhà vườn Việt Nam, khi có bếp củi, lò nướng ngoài trời, nhà sấy nông sản hay xưởng có máy, đặt chúng thành khối riêng nối bằng lối đi có mái là cách giảm nguy cơ cháy và giữ nhà ở mát. Khoảng cách và vật liệu ngăn cháy nên hỏi người có chuyên môn phòng cháy.
Vườn homestead: ốc đảo xanh giữa đồng khô
Quanh nhiều homestead là một khu vườn nhỏ được chăm kỹ, tương phản hẳn với đồng cỏ khô bên ngoài. Vườn được rào kín để gia súc, chuột túi không vào; trong rào có cây bóng mát lớn phía tây nhà, vườn rau, vài cây cam chanh, giàn nho hoặc cây leo che hiên, một khoảnh cỏ nhỏ cho trẻ con chơi. Nước tưới lấy từ giếng khoan hoặc nước thải sinh hoạt đã lắng, vì nước mưa trong bồn dành để uống.
Khu vườn này làm ba việc cùng lúc. Nó hạ nhiệt quanh nhà vì cây và đất ẩm mát hơn đất trống; nó cho rau quả tươi ở nơi chợ gần nhất cách nửa ngày đường; và nó là vành đai xanh, khi được tưới và dọn sạch lá khô, cản bớt lửa cháy đồng cỏ lan tới nhà. Ngoài rào, gần nhà thường có thêm vườn cây ăn trái và một khoảnh cỏ được chăn thả kỹ để giữ cỏ thấp.
Với khu đất trên đồi khô ở Việt Nam, mô hình một ốc đảo vườn quanh khối nhà, phần còn lại để rừng, cây công nghiệp hoặc cỏ tự nhiên, giúp tập trung nước tưới và công chăm vào nơi người sống, thay vì cố giữ xanh cả khu đất trong mùa khô.
Bồn nước mưa, cối xay gió và việc tự lo nước
Hình ảnh không thể thiếu của homestead là những bồn nước mưa bằng tôn lượn sóng đặt cạnh nhà, nhận nước từ máng mái. Ở nội địa Úc mưa ít và thất thường, nên mỗi giọt nước trên mái đều được gom. Bồn đặt trên bệ cao để nước tự chảy về bếp, nhà tắm. Nước sinh hoạt khác, nước cho gia súc thì bơm từ giếng khoan, nhiều nơi dùng cối xay gió kéo bơm, nước bơm lên bồn cao và chảy vào máng.
Người ở homestead quen tính nước theo mùa: đầu mùa khô kiểm mực bồn, giảm tưới, ưu tiên nước uống và nước cho vật nuôi. Máng mái được vệ sinh để lá và bụi không làm bẩn nước; đầu ống có lưới; lượt nước đầu tiên sau mùa khô được xả bỏ vì cuốn nhiều bụi. Nước mưa dùng để uống thì phải lọc, giữ bồn kín không cho muỗi và động vật vào.
Ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, mùa khô kéo dài nhiều tháng, giếng có thể cạn, đường ống chung có thể ngắt. Gom nước mưa từ mái nhà, nhà kho, nhà để xe vào bể kín, kết hợp hồ trữ cho tưới vườn, là cách tăng độ tự chủ. Bể chứa lớn cần kỹ sư tính kết cấu; bể và hồ phải có nắp, rào để an toàn trẻ em. Bơm chạy điện mặt trời có thể thay cho cối xay gió.
Sống chung với cháy rừng: vành đai an toàn quanh nhà
Nước Úc có mùa cháy rừng khắc nghiệt, và nhiều bang đã đúc kết kinh nghiệm thành hướng dẫn phòng cháy cho nhà ở vùng giáp rừng, cỏ. Nguyên lý chung dễ hiểu và dùng được ở mọi nơi có mùa khô. Quanh nhà cần một vành đai giảm nhiên liệu cháy: cỏ cắt ngắn, dọn lá khô và cành rụng, cây thưa và tỉa cành thấp, không chất củi hay đồ dễ cháy sát tường.
Phần lớn nhà bị cháy không phải vì ngọn lửa lớn liếm tới mà vì tàn lửa bay theo gió rơi vào máng nước đầy lá khô, khe mái, hiên gỗ, đống củi. Vì vậy máng nước được giữ sạch hoặc có lưới che, khe hở dưới mái được bịt bằng lưới kim loại, vật liệu gần mặt đất và trên hiên là loại khó cháy. Nhiều nhà có nguồn nước riêng dành cho chữa cháy, máy bơm không phụ thuộc điện lưới, và một kế hoạch rõ: khi nào ở lại, khi nào sơ tán sớm.
Rừng thông và đồi cỏ tranh ở Lâm Đồng, Gia Lai, Đắk Lắk mùa khô cũng có nguy cơ cháy. Nhà vườn nằm sát rừng nên học cách nghĩ này: dọn vành đai quanh nhà trước mùa khô, giữ máng mái sạch, để củi xa nhà, có bể nước và vòi đủ dài, không đốt rác, đốt cỏ khi trời gió. Liên hệ lực lượng kiểm lâm và chính quyền xã để biết quy định phòng cháy rừng ở địa phương.
Tự chủ khi ở xa: danh sách homestead dạy được
Sống cách thị trấn hàng giờ đường, chủ homestead quen chuẩn bị những thứ sau. Nhà vườn ở quê Việt Nam, nhất là trên đồi xa trung tâm, có thể dùng như danh sách kiểm:
- Nguồn điện dự phòng: máy phát hoặc điện mặt trời có pin lưu trữ, đủ cho bơm nước, tủ lạnh, đèn, liên lạc khi mất điện lưới. Lắp đặt cần thợ điện có chuyên môn.
- Hai nguồn nước: nước mưa và nước giếng hoặc nước máy, không phụ thuộc một nguồn.
- Tủ sơ cứu đầy đủ và người biết dùng, cùng thông tin trạm y tế, bệnh viện gần nhất và đường đi tới đó vào ban đêm, khi mưa.
- Liên lạc khi mất sóng: biết chỗ nào trong khu đất bắt được sóng điện thoại, có phương án nhờ hàng xóm.
- Kho phụ tùng và dụng cụ: ống nước, cầu chì, dây điện, keo, đinh vít, để tự sửa những hỏng hóc nhỏ.
- Lương thực dự trữ vài ngày cho mùa mưa lũ khi đường bị chia cắt.
- Đường vào cho xe cứu hỏa, xe cứu thương: đủ rộng, có chỗ quay đầu, không bị cây che thấp.
Không cái nào trong danh sách tốn kém nếu chuẩn bị từ đầu; tất cả đều đắt nếu phải lo lúc đã xảy ra chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Nhà Queenslander có phải là homestead không?
Không hẳn. Queenslander là kiểu nhà gỗ trên cột, có hiên, phổ biến ở bang Queensland, cả trong thành phố lẫn nông thôn. Homestead là nhà chính của một trại chăn nuôi, có thể theo kiểu Queenslander, nhà gạch, nhà đá tuỳ vùng và thời kỳ.
Mái tôn có nóng không, sao homestead hay dùng?
Tôn nhẹ, rẻ, dễ chở tới nơi xa, lợp nhanh, hứng nước mưa sạch. Bản thân nó hấp nóng, nhưng homestead bù lại bằng trần cao, khe thoát nhiệt dưới mái, hiên sâu và lớp cách nhiệt. Ở Việt Nam, mái tôn cần lớp cách nhiệt và khe thông gió để nhà không bị hầm.
Hiên rộng bao nhiêu là đủ dùng?
Hiên đủ đặt một bàn ăn với ghế mà người vẫn đi qua được thường sâu khoảng hai mét rưỡi đến ba mét. Hiên phía tây có thể cần sâu hơn để che nắng chiều. Hiên càng sâu thì phòng bên trong càng tối, nên cân với cửa sổ mái hoặc ô lấy sáng.
Có nên làm nhà gỗ trên cột ở vùng đồi khô có nguy cơ cháy?
Có thể, nhưng phải tính kỹ: gầm nhà không để chứa đồ dễ cháy và nên quây lưới kim loại ngăn tàn lửa, vật liệu gần đất khó cháy, vành đai dọn sạch quanh nhà. Kết cấu cột trên đất dốc cần kỹ sư, và nên hỏi lực lượng phòng cháy địa phương.
Nước mưa từ mái có uống được không?
Nước mưa thường sạch hơn nhiều nguồn khác, nhưng có thể nhiễm bụi, phân chim, lá mục từ mái và máng. Muốn uống phải giữ mái, máng sạch, xả lượt nước đầu, bể kín, lọc và đun sôi hoặc xử lý trước khi uống. Nên xét nghiệm nước nếu dùng lâu dài.
Homestead nào ở Úc có thể tham quan?
Nhiều homestead lịch sử do các tổ chức di sản của từng bang quản lý và mở cửa theo mùa, một số trại đang hoạt động cũng đón khách. Danh sách và giờ mở cửa thay đổi, nên tra từ trang của tổ chức di sản hoặc cơ quan du lịch bang trước khi đi.