Muốn nhà của cha mẹ ở quê thành nơi cả đại gia đình về được, nên giữ lại phần làm nên ký ức và nếp nhà (gian chính, sân gạch, cây lâu năm, giếng, đồ gỗ cũ), và đổi những phần làm cho việc ở thêm khó khăn (nhà vệ sinh, bếp, điện, chỗ ngủ cho người về đông). Quan trọng không kém là bàn bạc với cha mẹ trước, vì căn nhà vẫn là nhà của họ, không phải nhà nghỉ của con cháu.
Phần lớn các gia đình thành phố hôm nay có một căn nhà như vậy: nơi cha mẹ hoặc ông bà còn ở, hay đã khuất nhưng căn nhà vẫn còn. Bài này nói về cách biến căn nhà đó thành nhà thứ hai mà không làm mất cái hồn của nó, và không gây căng thẳng trong gia đình.
Ba hoàn cảnh thường gặp
Hoàn cảnh thứ nhất: cha mẹ còn khoẻ, vẫn ở quê, con cháu về dịp lễ, Tết, hè. Căn nhà vẫn là nhà của cha mẹ; việc của con cháu là làm sao cho cha mẹ ở tiện hơn và cho những lần đông người về bớt chật chội, mà không xáo trộn nếp sống hằng ngày của các cụ.
Hoàn cảnh thứ hai: cha mẹ đã lớn tuổi, sức yếu, có thể sống luân phiên giữa nhà quê và nhà con ở thành phố. Lúc này căn nhà cần được sửa để an toàn cho người già: bậc thềm, nhà vệ sinh, ánh sáng, khoảng cách tới trạm y tế. Đồng thời phải tính người trông nhà khi cha mẹ lên thành phố.
Hoàn cảnh thứ ba: cha mẹ đã khuất, căn nhà còn lại với gian thờ, với khu vườn, và anh chị em mỗi người một nơi. Căn nhà khi đó dễ rơi vào tình trạng không ai chịu trách nhiệm chính. Muốn nó thành nhà thứ hai của cả nhà, anh chị em cần có thoả thuận về quyền sở hữu, về người trông nom và về cách dùng, trước khi bàn chuyện sửa.
Có một hoàn cảnh nữa ít được nói tới: cha hoặc mẹ còn một người, ở một mình trong căn nhà rộng. Lúc này căn nhà vừa là nhà của người ấy, vừa là nơi các con lo lắng nhất. Những thay đổi nhỏ như chuông gọi, đèn tự bật ban đêm, một người hàng xóm nhận lời ghé qua mỗi ngày quan trọng hơn mọi kế hoạch sửa lớn.
Mỗi hoàn cảnh có câu hỏi riêng, nhưng cả ba đều chung một điều: căn nhà mang nhiều ký ức hơn bất kỳ căn nhà mới nào. Sửa sai một chỗ, chẳng hạn chặt cây nhãn ông trồng hay đập bức bình phong cũ, có thể làm cả nhà tiếc mãi.
Những thứ nên giữ lại
Gian chính và bố cục cũ. Ở nhiều vùng, nhà ba gian hai chái hay nhà rường có bố cục đã quen với nhịp sinh hoạt của cả họ: gian giữa để thờ và tiếp khách, hai gian bên để ngủ. Giữ bố cục này giúp những dịp giỗ, Tết diễn ra như xưa.
Sân gạch, sân phơi. Sân là nơi tụ họp, nơi trẻ con chơi, nơi bày cỗ khi đông người. Thay sân gạch bằng bê tông láng hay cỏ nhân tạo có thể tiện lau, nhưng mất đi cái mát và cái thấm nước của gạch nung.
Cây lâu năm trong vườn. Cây nhãn, cây mít, hàng cau, khóm tre có khi nhiều tuổi hơn các con. Chúng cho bóng mát, giữ đất và là ký ức chung của cả nhà. Chỉ chặt khi cây đã mục, nghiêng nguy hiểm, và nên hỏi ý mọi người trước.
Giếng cũ. Giếng có thể không còn dùng để uống, nhưng vẫn dùng tưới cây, rửa sân. Nếu giữ, phải có nắp chắc hoặc rào cao để an toàn cho trẻ nhỏ; nếu không dùng nữa, nên nhờ thợ có kinh nghiệm lấp đúng cách thay vì bỏ hoang.
Đồ gỗ, đồ dùng cũ có câu chuyện. Bộ tràng kỷ, sập gụ, tủ chè, chiếc chum đựng nước mưa. Không cần giữ mọi thứ, nhưng những món gắn với một người, một sự kiện của gia đình nên được giữ và kể lại cho con cháu.
Những thứ nên đổi để cả nhà về được
Nhà vệ sinh. Đây thường là chỗ khiến con cháu ngại về nhất. Một hai nhà vệ sinh sạch, có nước nóng, gần chỗ ngủ, thay cho nhà vệ sinh xa ngoài vườn, làm thay đổi hẳn trải nghiệm về quê của trẻ con và người ở thành phố.
Bếp. Bếp cũ nấu củi, rơm có thể giữ làm bếp phụ cho những dịp nấu cỗ, nhưng nên có thêm bếp hiện đại sạch sẽ, thoát khói tốt, đủ chỗ cho vài người cùng nấu khi đông.
Hệ thống điện. Điện nhà cũ thường đi nổi, dây cũ, ít ổ cắm, không có cầu dao chống giật. Khi con cháu mang về sạc điện thoại, máy tính, quạt, ấm điện, mạch cũ dễ quá tải. Nên nhờ thợ điện có tay nghề đi lại toàn bộ.
Chỗ ngủ cho người về đông. Có thể là một dãy phòng nhỏ mới xây phía sau, một gác lửng, hay đơn giản là một phòng lớn có nệm cất gọn. Giúp cha mẹ không phải nhường giường mỗi lần con cháu về.
Lối đi cho người già. Bậc thềm cao, sân trơn khi mưa, ngưỡng cửa cao là những chỗ dễ ngã. Có thể làm thêm tay vịn, dốc thoải, đèn dọc lối đi mà không phá vỡ vẻ ngoài của nhà.
Nói chuyện với cha mẹ trước khi sửa
Con cháu ở thành phố về thường thấy ngay những chỗ bất tiện và muốn sửa ngay. Nhưng với cha mẹ, mỗi chỗ đó có lý do: cái giếng là nơi mẹ rửa rau bốn chục năm, gian bếp tối vì cha thích để như vậy, bậc thềm cao vì năm lụt lớn nước lên tới đó. Sửa mà không hỏi dễ khiến cha mẹ cảm thấy nhà mình không còn là của mình.
Một cách nói chuyện hiệu quả là bắt đầu bằng việc hỏi cha mẹ thấy gì bất tiện, thay vì đưa ra bản vẽ con đã làm sẵn. Nhiều khi cha mẹ có những nhu cầu con không nghĩ tới: đèn ở lối ra nhà vệ sinh ban đêm, chỗ ngồi nghỉ trong vườn, mái che chỗ phơi thóc. Sửa những chỗ đó trước giúp cha mẹ tin tưởng hơn khi bàn tới những thay đổi lớn hơn.
Cũng nên nhớ rằng nhịp sống của cha mẹ khác nhịp của con cháu. Các cụ dậy sớm, ăn tối sớm, đi ngủ sớm, quen yên tĩnh. Khi sửa nhà để đón con cháu về đông, nên tính chỗ để người trẻ thức khuya, nói chuyện, xem phim mà không làm phiền giấc ngủ của cha mẹ, chẳng hạn một gian nhà ngang tách khỏi nhà chính hoặc một chòi ngoài vườn.
Nên sửa theo từng đợt nhỏ, đợt nào xong thì để cha mẹ ở quen rồi mới làm tiếp. Việc sửa nhà khi có người già ở cũng cần tính chỗ cho họ ở tạm, tránh bụi, tiếng ồn kéo dài nhiều tuần. Phần kết cấu như thay mái, nâng nền, thay kèo cột cần mời kỹ sư đánh giá trước; nhà cũ nhiều khi trông chắc mà bên trong gỗ đã bị mối hay mục.
Gian thờ và nếp nhà khi cả nhà về đông
Ở nhiều gia đình, nhà của cha mẹ cũng là nơi giữ gian thờ ông bà, nơi con cháu tụ về ngày giỗ, Tết. Đây là phần ít nên thay đổi nhất. Khi sửa sang các phần khác, nên giữ gian giữa thoáng, sạch, có đủ chỗ cho cả nhà đứng, và tránh biến nó thành phòng sinh hoạt chung có tivi, bàn ăn chiếm chỗ.
Nếp nhà còn là những việc nhỏ: ai về trước thì quét sân, ai lo cơm, ai đi chợ, giờ ăn của các cụ. Khi nhà đông, những nếp này giúp mọi việc trôi chảy, không ai phải chỉ huy ai. Với các cháu lớn lên ở thành phố, được giao một việc nhỏ trong những ngày về quê là cách dễ nhất để các cháu thấy mình thuộc về căn nhà ấy.
Khi cha mẹ đã khuất, việc giữ gian thờ và lịch giỗ thường được giao cho một người con hoặc chia nhau theo năm. Thoả thuận này nên rõ ràng để không ai cảm thấy bị dồn hết trách nhiệm, và không ai cảm thấy bị gạt ra khỏi căn nhà của cha mẹ mình.
Quyền sở hữu: chuyện cần nói rõ dù là trong gia đình
Căn nhà của cha mẹ, về mặt pháp lý, là tài sản của cha mẹ. Con cái bỏ tiền sửa nhà không tự động có phần sở hữu trong đó. Khi cha mẹ còn sống, việc để lại nhà cho ai, chia ra sao là quyền của cha mẹ, có thể thể hiện qua di chúc hoặc hợp đồng tặng cho theo Bộ luật Dân sự 2015. Khi không có di chúc, căn nhà được chia theo pháp luật cho những người thừa kế cùng hàng.
Vì thế, trước khi một người con bỏ nhiều công sức, tiền bạc sửa nhà cha mẹ, nên có một cuộc nói chuyện thẳng thắn trong gia đình: căn nhà sau này sẽ thuộc về ai, người sửa có được ghi nhận phần đóng góp không, anh chị em khác có đồng ý không. Ghi lại thành văn bản có chữ ký các bên, và khi cần thì nhờ văn phòng công chứng hướng dẫn hình thức phù hợp.
Nếu muốn xây thêm công trình mới trong khuôn viên, phải kiểm lại phần đất ở trên giấy chứng nhận và hỏi UBND cấp xã về giấy phép xây dựng. Vườn nhà cha mẹ ở quê nhiều khi chỉ có một phần nhỏ là đất ở, phần còn lại là đất vườn, không được xây nhà ở.
Trước mỗi lần cả nhà về đông: danh sách nhỏ
Những dịp cả đại gia đình về cùng lúc, như Tết hay đám giỗ lớn, là lúc căn nhà chịu tải nhiều nhất. Vài việc chuẩn bị giúp cha mẹ đỡ vất vả:
- Hỏi trước số người về, ngủ lại mấy đêm, có trẻ nhỏ, người già không.
- Nhờ người trông nhà hoặc hàng xóm phơi chăn nệm, quét dọn trước vài ngày.
- Kiểm bể nước, máy bơm, bình nước nóng; chuẩn bị nước dự trữ nếu nhà hay cúp.
- Kiểm nắp giếng, rào ao, cất thuốc trừ sâu, dao kéo xa tầm tay trẻ.
- Phân việc trước: ai lo chợ, ai lo bếp, ai trông trẻ, ai dọn dẹp sau khi khách về.
- Để dành một phòng yên tĩnh cho cha mẹ nghỉ trưa, tránh cảnh các cụ phải thức suốt vì nhà đông.
Sau mỗi dịp như vậy, hỏi cha mẹ có mệt không, có gì cần đổi cho lần sau. Chính những câu trả lời nhỏ ấy sẽ cho biết căn nhà cần sửa gì tiếp theo, chính xác hơn bất kỳ bản vẽ nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đập nhà cũ của cha mẹ để xây mới hoàn toàn?
Nên cân nhắc kỹ. Nếu kết cấu còn tốt theo đánh giá của kỹ sư, sửa và mở rộng thường giữ được ký ức gia đình và đỡ xáo trộn cho cha mẹ. Chỉ khi nhà đã xuống cấp nguy hiểm mới nên tính làm lại, và cũng nên giữ lại một vài chi tiết cũ.
Con cái góp tiền sửa nhà cha mẹ có được tính phần sở hữu không?
Không tự động. Nhà vẫn là tài sản của người đứng tên. Muốn phần đóng góp được ghi nhận, cần thoả thuận rõ trong gia đình, ghi thành văn bản, và khi cần thì hỏi văn phòng công chứng về hình thức phù hợp như tặng cho, di chúc hoặc đồng sở hữu.
Cha mẹ không muốn sửa nhà thì làm sao?
Tôn trọng ý cha mẹ, bắt đầu từ những việc nhỏ mà các cụ đồng ý, như thêm đèn, tay vịn, sửa nhà vệ sinh. Nhiều khi cha mẹ ngại sửa vì sợ tốn kém hoặc sợ ồn ào. Để các cụ ở thử một nơi tiện nghi hơn, như nhà con, đôi khi giúp các cụ đổi ý.
Khi cha mẹ đã mất, ai giữ nhà ở quê?
Thường là người con ở gần nhất hoặc người được cha mẹ dặn lại. Nếu không có di chúc, các con cùng hàng thừa kế có quyền như nhau theo pháp luật. Nên thoả thuận rõ ai trông nom, ai đóng góp chi phí giữ nhà, ai đứng tên, để tránh tranh chấp về sau.
Có nên cho người ngoài thuê nhà của cha mẹ khi không ai về?
Có thể, nếu cả nhà đồng ý và căn nhà có phần riêng để giữ gian thờ, đồ của gia đình. Người thuê ở thường xuyên giúp nhà không xuống cấp. Nhưng cần hợp đồng rõ, thông báo lưu trú theo quy định, và chọn người thuê tôn trọng nếp nhà.
Làm sao để các cháu ở thành phố gắn bó với nhà ông bà?
Cho các cháu về đủ lâu, giao một việc nhỏ trong những ngày về, kể chuyện về cây, về giếng, về đồ cũ trong nhà. Trẻ gắn bó với nơi chúng có kỷ niệm và có vai trò, hơn là nơi chúng chỉ được dặn ngồi yên cho khỏi bẩn.