Nhà rường Huế là ngôi nhà khung gỗ lắp ghép bằng mộng, không dùng đinh, trong đó các thanh gỗ nằm ngang gọi là "rường" được xếp chồng trong bộ vì kèo để đỡ mái; nhà phổ biến nhất có ba gian hai chái, đứng trên nền cao, mái ngói dốc, hiên trước rộng. Trong một nhà vườn Huế, nhà rường là ngôi nhà chính: nơi đặt gian thờ, tiếp khách và là công trình bền nhất trong khuôn viên.
Vì toàn bộ khung chịu lực là gỗ ghép mộng, nhà rường có thể tháo ra, sửa từng cấu kiện rồi dựng lại, và đó cũng là lý do những ngôi nhà này sống được qua nhiều đời chủ. Bài này giải thích bộ khung, cách đếm gian chái, phần trang trí, và những việc một gia đình đang giữ nhà rường cần làm theo mùa.
Rường là gì và vì sao gọi là nhà rường
Trong bộ khung đỡ mái của nhà gỗ miền Trung, giữa các cột có những thanh gỗ nằm ngang xếp chồng lên nhau theo tầng, mỗi tầng ngắn dần lên phía nóc. Những thanh đó là "rường". Bộ vì kèo kiểu chồng rường phân lực mái xuống cột qua nhiều tầng gỗ, thay vì dồn hết vào một cây kèo dài. Cách làm này dùng được nhiều đoạn gỗ ngắn và cho phép người thợ chạm khắc trên từng thanh.
Người Huế gọi ngôi nhà có bộ khung như vậy là nhà rường, để phân biệt với nhà tranh vách đất hay nhà xây gạch. Nhà rường không nhất thiết lớn: có nhà một gian hai chái nhỏ nhắn của gia đình bình thường, có nhà năm gian của gia đình khá giả, và có kiểu nhà rường kép, hai nhà đặt trước sau nối mái, mà người xưa dùng khi cần một không gian sâu.
Điều làm nhà rường khác nhà gỗ ở nhiều vùng là tỉ lệ: mái thấp và dốc, hiên rộng, chái hai bên kéo mái xuống gần mặt đất. Nhìn từ sân, cả ngôi nhà như nép dưới một tấm mái lớn, rất hợp với một vùng mưa dầm và nắng gắt như Huế.
Gian, chái và cách đọc kích thước một ngôi nhà rường
Người Huế mô tả nhà rường bằng số gian và số chái. Gian là khoảng giữa hai hàng cột chính; chái là phần mái hai đầu hồi, thấp hơn và hẹp hơn gian.
| Kiểu nhà | Bố trí thường gặp | Hợp với |
|---|---|---|
| Một gian hai chái | Gian giữa thờ và tiếp khách, hai chái ngủ và cất đồ | Gia đình nhỏ, nhà phụ trong khuôn viên lớn |
| Ba gian hai chái | Gian giữa thờ, hai gian bên tiếp khách và ngủ, hai chái kho và chỗ ngủ phụ | Nhà chính phổ biến nhất của nhà vườn |
| Năm gian hai chái | Thêm hai gian để làm nơi sinh hoạt chung, đặt sập, tủ | Gia đình đông người, phủ đệ |
| Nhà rường kép | Hai nhà trước sau nối mái, nhà trước tiếp khách, nhà sau thờ hoặc ở | Khi cần không gian sâu, nghi thức |
Số gian thường là số lẻ để gian thờ nằm chính giữa, trục của nhà trùng trục của sân và bình phong. Đây là quy ước bố cục, không phải phép tính kỹ thuật.
Khi một gia đình muốn dựng nhà chính theo tinh thần nhà rường cho trang viên mới, bảng này giúp hình dung quy mô: ba gian hai chái thường đủ cho phòng sinh hoạt chung rộng, gian thờ và hai phòng ngủ, còn bếp, phòng tắm, phòng ngủ con cháu đặt ở nhà phụ.
Bộ khung: cột, kèo, xà và mộng nối
Cột đứng trên đá, không chôn xuống đất. Chân cột kê lên đá tảng, cách nền đất. Cách này giữ chân cột khô, tránh mối từ đất lên, và cho phép thay một cột hỏng mà không phải phá móng. Nhà rường không có móng bê tông theo nghĩa hiện nay; nền đắp cao và đá kê chân làm phần việc đó.
Cột cái, cột quân, cột hiên. Hàng cột trong cao nhất gọi là cột cái, hàng ngoài thấp hơn là cột quân, ngoài cùng là cột hiên đỡ mái hiên. Khoảng giữa các hàng cột tạo ra lòng nhà và hiên; cột càng to thì nhà càng rộng và mái càng nặng được.
Mộng nối thay cho đinh. Các cấu kiện được đục mộng, lắp vào nhau và chốt bằng nêm gỗ. Khi gỗ co ngót theo mùa, mộng vẫn giữ nhau; khi có rung lắc, khung có độ dẻo. Đây là lý do nhà rường tháo ra dựng lại được, nhưng cũng là lý do người dựng lại phải là thợ biết nghề, vì lắp sai một mộng là lệch cả bộ vì.
Gỗ chọn theo từng bộ phận. Gỗ mít, kiền kiền, lim và nhiều loại gỗ cứng khác được dùng cho cột và kèo; gỗ nhẹ hơn cho ván, cửa. Người thợ xưa chọn gỗ theo độ bền với mối và ẩm của từng vị trí, không chỉ theo vẻ đẹp.
Mái ngói nặng giữ cả khung. Mái ngói dày đè xuống làm bộ khung chặt lại. Khi nhà bị dỡ mái để sửa, khung gỗ cần được chống đỡ tạm, vì nó mất đi phần lực giữ quen thuộc.
Trang trí: chạm khắc, liên ba và cửa bức bàn
Nhà rường Huế được nhận ra qua những chi tiết chạm khắc trên đầu kèo, trên các thanh rường, trên vách ngăn. Đề tài thường là hoa lá, quả, mây, các con vật quen thuộc, chạm nông hay chạm thủng tuỳ chỗ. Ở các nhà khá giả, mặt gỗ trong gian thờ được chạm kỹ hơn cả, còn chái và nhà phụ để trơn.
Liên ba là các khung gỗ chạm thủng đặt giữa các gian, vừa phân chia không gian vừa cho gió và ánh sáng đi qua. Đứng ở gian bên nhìn vào gian thờ qua liên ba, người ta thấy được chiều sâu của nhà mà vẫn giữ được sự tách biệt. Cửa phía trước thường là cửa bức bàn: nhiều cánh gỗ ghép, có thể tháo ra hoặc mở hết khi có giỗ, khiến cả mặt trước nhà mở ra sân.
Với người làm nhà mới, phần trang trí là chỗ dễ sa đà nhất. Một nhà rường đẹp không phải nhà chạm kín mọi bề mặt, mà là nhà có tỉ lệ đúng, gỗ tốt, mộng khít và trang trí đặt đúng chỗ người ta nhìn vào. Chạm khắc nhiều mà gỗ non, mộng hở thì vài mùa mưa là lộ.
Một chi tiết nữa người xem hay bỏ qua là màu gỗ. Gỗ trong nhà rường cũ sẫm lại theo năm tháng do khói hương, dầu lau và ánh sáng, tạo ra lớp màu mà gỗ mới không có được. Khi thay một cấu kiện hỏng, thợ giỏi thường chọn gỗ cùng loại và để nó tự sẫm theo thời gian, thay vì nhuộm màu cho giống ngay, vì lớp nhuộm thường bong và loang sau vài mùa ẩm.
Vì sao nhà rường tháo dựng được, và chuyện mua nhà rường cũ
Vì toàn bộ khung là gỗ ghép mộng, người thợ có thể đánh số từng cấu kiện, tháo ra, chở đi và dựng lại ở nơi khác. Trong vài chục năm gần đây, nhiều nhà rường cũ ở miền Trung đã được bán và dựng lại ở nơi khác, làm nhà ở, nhà hàng hay điểm lưu trú.
Chuyện này có hai mặt. Một mặt, nó cứu được những bộ khung gỗ mà chủ cũ không còn khả năng giữ. Mặt khác, ngôi nhà mất đi khu vườn, bình phong, bể cạn và cả câu chuyện gia đình gắn với nó; nhiều làng mất dần những ngôi nhà làm nên diện mạo của mình. Với những công trình đã được xếp hạng di tích hoặc nằm trong danh mục bảo vệ, việc mua bán, di dời phải theo quy định về di sản văn hoá và cần hỏi cơ quan quản lý văn hoá tại địa phương trước.
Nếu một gia đình vẫn muốn mua một bộ nhà rường cũ cho trang viên của mình, có vài điều cần làm: xem nguồn gốc rõ ràng, nhờ thợ có kinh nghiệm kiểm mối mục từng cấu kiện, chấp nhận thay một phần gỗ, và để kỹ sư xem nền móng ở nơi dựng mới, nhất là trên đất dốc hoặc đất yếu. Dựng lại nhà gỗ trên một nền chưa được tính toán là nguyên nhân phổ biến của lún lệch sau vài năm.
Giữ nhà rường theo mùa
Nhà rường bền vì được chăm đều đặn, không phải vì gỗ không bao giờ hỏng. Lịch dưới đây là khung tham khảo cho khí hậu Huế; ở vùng khác cần chỉnh theo mùa mưa nắng nơi mình ở.
| Thời điểm | Việc nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Trước mùa mưa | Kiểm và đảo ngói, thông máng xối, khơi rãnh quanh nền | Nước dột và nước đọng chân cột là kẻ thù số một của nhà gỗ |
| Trong mùa mưa dầm | Mở cửa khi trời ngớt mưa cho nhà thông gió, kê đồ cao | Ẩm đọng lâu làm gỗ mốc, mục và hút mối |
| Sau mùa mưa, khi lũ rút | Rửa bùn chân cột, phơi khô, kiểm mối ở chân cột và ván | Phát hiện sớm thì chỉ cần xử lý nhỏ |
| Mùa khô | Lau gỗ, kiểm mộng hở, chêm lại nêm, xử lý mối nếu có | Gỗ co ngót làm mộng lỏng |
| Vài năm một lần | Mời thợ nhà gỗ kiểm toàn bộ khung, thay cấu kiện hỏng | Thay sớm một thanh rẻ hơn sửa cả bộ vì |
Xử lý mối trong nhà gỗ cổ nên nhờ người có kinh nghiệm với nhà di sản, dùng cách ít xâm hại, tránh phun hoá chất tràn lan vào gỗ chạm.
Nhà có điện đi trên khung gỗ cần kiểm dây điện định kỳ, đi dây trong ống và có thiết bị ngắt khi chạm chập: cháy là rủi ro lớn nhất của một ngôi nhà gỗ.
Sống trong nhà rường hôm nay
Nhà rường đẹp nhưng không phải lúc nào cũng dễ ở theo chuẩn hiện nay. Trong nhà tối vì ít cửa sổ, mùa mưa ẩm, phòng ngủ thiếu riêng tư vì các gian thông nhau, và nhà vệ sinh, bếp thường nằm ở nhà phụ. Các gia đình đang ở thường chọn cách giữ nhà rường làm không gian thờ, tiếp khách, sinh hoạt chung, và dựng thêm một nhà mới khiêm tốn phía sau cho phòng ngủ, bếp, phòng tắm.
Nếu cải tạo bên trong nhà rường, có ba nguyên tắc: không cắt, khoét cột và kèo để đi dây hay lắp thiết bị; không đổ bê tông bít chân cột; không lợp mái tôn đè lên khung gỗ vì sẽ đổi tải trọng và gây nóng. Mọi việc thay cột, nâng nền, thay mái nên có ý kiến kỹ sư kết cấu cùng thợ nhà gỗ.
Với người dựng trang viên mới, một lựa chọn hợp lý là dựng nhà chính theo tinh thần nhà rường (khung gỗ, hiên sâu, mái dốc, gian giữa rộng) nhưng tính toán kết cấu theo chuẩn hiện nay, rồi đặt các phòng tiện nghi ở nhà phụ nối bằng hành lang có mái. Như vậy giữ được cái hồn mà không phải sống chung với mọi bất tiện của nhà xưa.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rường khác nhà gỗ ba gian ở Bắc Bộ thế nào?
Cả hai đều là nhà khung gỗ, nhưng nhà rường Huế có mái thấp và dốc hơn, chái kéo mái xuống thấp, bộ vì dùng nhiều thanh rường xếp chồng và hay chạm khắc tinh. Nhà Bắc Bộ thường có tường hồi xây gạch kín hai đầu và hiên trước hẹp hơn. Khác biệt chủ yếu đến từ khí hậu và tay nghề từng vùng.
Một ngôi nhà rường có thể bền bao lâu?
Nếu gỗ tốt, mái không dột và được chăm định kỳ, khung nhà rường có thể đứng hàng trăm năm, như nhiều ngôi nhà ở Huế còn thấy. Nhưng tuổi thọ phụ thuộc vào việc giữ khô chân cột, chống mối và thay kịp cấu kiện hỏng. Bỏ hoang vài năm có thể làm hỏng nhiều hơn cả chục năm có người ở.
Có cần xin giấy phép khi dựng lại một nhà rường cũ trên đất của mình không?
Dựng nhà ở trên đất ở tại nông thôn có thể thuộc diện cần hoặc được miễn giấy phép xây dựng tuỳ khu vực và quy hoạch, theo Luật Xây dựng. Nhà phải nằm trên phần đất ở hợp pháp. Nên hỏi UBND cấp xã nơi có đất trước khi dựng.
Nhà rường có chịu được bão không?
Khung gỗ mộng có độ dẻo nên chịu rung lắc khá tốt, nhưng mái ngói dễ bị gió lật. Người Huế thường chằng mái, dằn ngói và đóng cửa kín khi có bão. Nhà dựng mới ở vùng gió lớn nên được kỹ sư tính liên kết mái và khung kỹ hơn nhà xưa.
Gỗ trong nhà rường có nên sơn bóng không?
Người giữ nhà gỗ cổ thường khuyên không phủ sơn bóng kín lên gỗ cũ, vì lớp sơn giữ ẩm bên trong, khó kiểm tra mục và làm mất vẻ tự nhiên. Lau dầu, giữ khô, thông gió thường an toàn hơn. Với gỗ mới, nên hỏi thợ nhà gỗ về loại xử lý phù hợp.
Có thể làm nhà rường bằng gỗ trồng thay cho gỗ quý không?
Có thể với một số bộ phận, nếu gỗ được xử lý chống mối, sấy đủ khô và kích thước cấu kiện được tính lại cho phù hợp với độ cứng của gỗ. Việc này cần thợ và kỹ sư cùng làm, không thay đơn giản theo kích thước của nhà xưa.