Trang viên ở Đông Nam Á thường không phải một ngôi nhà lớn mà là một cụm nhà nhỏ trên cột, mái dốc, quây quanh sân và vườn, mỗi nhà một chức năng: nhà ngủ, nhà bếp, nhà tiếp khách mở bốn phía, kho lúa nâng cao. Đây là lời giải đã được thử qua nhiều thế kỷ cho khí hậu nóng ẩm, mưa lớn theo mùa, ngập lụt, nắng gắt, chính là khí hậu của phần lớn Việt Nam.
Bài này đi qua bốn kiểu tiêu biểu: nhà gỗ truyền thống Thái Lan, joglo và pendopo của Java, khu nhà có tường bao ở Bali, và nhà đá tầng dưới gỗ tầng trên của Philippines. Kèm theo là nhà Mã Lai và kho lúa trên cột. Mỗi kiểu có những chi tiết người làm nhà vườn ở Việt Nam có thể đem về dùng gần như nguyên vẹn, vì cùng nắng, cùng gió, cùng mưa.
Nhà gỗ Thái: cụm nhà quanh sàn chung
Nhà gỗ truyền thống vùng đồng bằng trung tâm Thái Lan dựng trên cột cao, gầm nhà thoáng để tránh lũ, để gió lùa, và để làm việc, buộc thuyền, nuôi gia súc. Mái rất dốc, hai đầu hồi vươn cao, chìa rộng che mưa. Vách làm bằng các tấm gỗ ghép sẵn, có thể tháo ra lắp lại khi chuyển nhà.
Nhà của một gia đình khá giả không phải một nhà mà là nhiều nhà nhỏ đứng quanh một sàn gỗ chung lộ thiên nâng cao. Mỗi nhà là một phòng ngủ cho một cặp vợ chồng trong đại gia đình; có nhà bếp riêng, có nhà tiếp khách. Sàn chung là nơi sinh hoạt chính, có khi để một cây xanh mọc xuyên qua ở giữa cho bóng mát. Khi con gái lập gia đình, người ta thêm một nhà mới vào cụm.
Ngôi nhà Jim Thompson ở Bangkok, nay là bảo tàng, được ghép từ nhiều nhà gỗ cũ mang về từ các vùng khác nhau, dựng bên một con kênh, giữa khu vườn nhiệt đới rậm. Nó cho thấy cách nhà sàn truyền thống có thể thành một nơi ở rộng rãi: các khối nhà nối nhau, sàn cao nhìn xuống vườn, cửa sổ lớn đón gió từ kênh. Cách thêm dần nhà vào cụm cũng hợp với gia đình Việt muốn dựng trang viên theo giai đoạn, mỗi thế hệ thêm một khối mà không phá cái cũ.
Joglo và pendopo của Java: nhà tiếp khách không vách
Mái joglo xếp tầng. Joglo là kiểu nhà truyền thống của Trung Java, mái hình tháp nhiều tầng, phần giữa vươn cao nhờ bốn cột cái lớn bằng gỗ tếch đỡ một hệ dầm xếp chồng. Không gian dưới mái cao rất thoáng, khí nóng bốc lên và thoát ra.
Pendopo: hiên lớn thành phòng khách. Phía trước nhà là pendopo, một nhà mở không vách, chỉ có mái và cột, dùng tiếp khách, họp mặt, biểu diễn dàn nhạc cồng chiêng truyền thống của Java, tổ chức lễ cưới. Sau pendopo là phần chuyển tiếp, rồi tới nhà trong kín đáo cho gia đình.
Từ ngoài vào trong, từ công cộng tới riêng tư. Bố cục đi theo trình tự: sân trước, pendopo mở, hành lang, nhà trong. Khách lạ dừng ở pendopo, người thân vào sâu hơn. Nhà vườn lớn ở Việt Nam có nhiều khách, nhiều giỗ chạp sẽ thấy trình tự này rất có ích.
Chạm gỗ và đường nét. Nhà joglo vùng Kudus nổi tiếng với vách gỗ chạm khắc dày đặc. Nhiều nhà joglo cũ được tháo ra, chuyển đi và dựng lại ở nơi khác.
Mượn pendopo cho nhà Việt. Một nhà mở không vách, mái cao, đặt ở sân trước hoặc ven vườn, làm chỗ đãi khách, tổ chức họp mặt, trẻ con chơi khi mưa. Mái lớn, cột cao cần kỹ sư tính chịu gió.
Khu nhà Bali: tường bao, cổng chắn tầm nhìn, mỗi việc một gian
Nhà truyền thống của một gia đình Bali là một khoảnh đất có tường bao, bên trong là nhiều gian nhà nhỏ (bale) đứng riêng, phần lớn có mái và nền cao nhưng vách mở một hay nhiều phía. Có gian ngủ cho bố mẹ, gian cho con cái, gian bếp, gian tiếp khách và làm lễ trong gia đình, kho lúa nâng cao trên cột, và một khu thờ gia đình ở một góc. Giữa các gian là sân đất, cây ăn trái, cây hoa.
Lối vào qua một cổng hẹp, ngay sau cổng có một bức tường ngắn chắn ngang, người vào phải rẽ trái hoặc phải. Bức tường chắn tầm nhìn thẳng vào trong, giữ riêng tư, giống bình phong trước nhà vườn Huế. Hai nền văn hoá cách xa nhau mà cùng dùng một lời giải cho cùng một nhu cầu.
Cách tổ chức thành nhiều gian nhỏ có ưu điểm rõ ở khí hậu nóng ẩm: mỗi gian thông thoáng bốn phía, cháy một gian không lan sang gian khác, bếp khói không ám vào phòng ngủ, có thể sửa hoặc thay từng gian. Nhược điểm là đi lại giữa các gian khi mưa sẽ ướt; nhiều khu nhà Bali hiện đại thêm mái nối hoặc lối đi có mái che. Nhiều khu nghỉ dưỡng nhiệt đới đã mượn bố cục này, nhưng gốc của nó là nhà ở của một đại gia đình nông dân.
Bahay na bato Philippines: tầng đá dưới, tầng gỗ trên
Bahay na bato, nghĩa là "nhà đá", là kiểu nhà của các gia đình khá giả ở Philippines thời thuộc địa Tây Ban Nha, kết hợp nhà sàn bản địa với kỹ thuật xây đá. Tầng trệt tường đá hoặc gạch dày dùng làm kho, chỗ để xe ngựa, cửa hàng. Tầng trên là nơi ở, làm bằng gỗ, nhô ra khỏi tường đá bên dưới, mái ngói hoặc tôn dốc, chìa rộng. Thị trấn Vigan ở miền bắc Luzon, được UNESCO ghi danh, còn giữ nhiều phố nhà kiểu này.
Chi tiết thông minh nhất là cửa sổ. Tầng trên có những cửa trượt lớn chạy gần hết chiều dài mặt nhà, ô cửa lát bằng vỏ sò mỏng mài phẳng thay kính, cho ánh sáng dịu lọt vào mà vẫn che nắng gắt. Bên dưới bậu cửa là những ô thoáng nhỏ có song gỗ, gọi là ventanilla, mở ra để gió lùa ngang mặt sàn ngay cả khi cửa trên đóng vì mưa. Hai tầng cửa cho phép điều chỉnh gió theo từng lúc trong ngày.
Phía sau nhà thường có azotea, sân thượng lộ thiên lát gạch, nơi đặt chum nước, giặt giũ, phơi đồ, ngồi chơi chiều mát. Sự kết hợp tường nặng ở dưới chống ẩm, chống lũ, chống cháy với nhà gỗ nhẹ thoáng ở trên, cùng hệ cửa nhiều lớp, là ý tưởng rất đáng xem cho nhà vườn ở vùng hay ngập hoặc vùng gió bão của Việt Nam. Kết cấu hai vật liệu như vậy cần kỹ sư tính.
Nhà Mã Lai và kho lúa trên cột: hai bài học nhỏ
Ngoài bốn kiểu trên, hai công trình nữa của vùng hải đảo Đông Nam Á cũng có chi tiết đáng mượn:
- Nhà Mã Lai truyền thống dựng trên cột, cửa sổ mở sát mặt sàn. Người ngồi trên sàn vẫn đón được gió, khác với cửa sổ cao ngang ngực của nhà xây. Vách và đầu hồi có ô thoáng chạm hoa văn để khí nóng thoát ra.
- Hiên trước (serambi) của nhà Mã Lai là chỗ tiếp khách nam giới, ngồi chơi, ngủ trưa, nhìn ra sân. Nhà bếp nằm phía sau, nối với nhà chính bằng một lối đi có mái nhưng hở hai bên, để khói và nhiệt không vào nhà.
- Kho lúa trên cột có đĩa chặn chuột. Ở Indonesia, Malaysia và nhiều vùng núi, kho lúa dựng trên bốn đến sáu cột, đầu cột có tấm gỗ tròn hoặc đĩa to chặn chuột leo lên. Tây Nguyên Việt Nam cũng có kho lúa trên cột của nhiều dân tộc.
- Gầm nhà là không gian sống. Ở mọi kiểu nhà sàn, gầm cao là chỗ làm việc mát mẻ ban trưa, chỗ cất nông cụ, chỗ trẻ con chơi khi mưa.
Ba ý trên đều không cần vật liệu đắt tiền: mở cửa thấp đúng chỗ, tách bếp bằng lối đi có mái, và nâng kho lên khỏi mặt đất. Đó là những thay đổi nhỏ làm khu nhà vườn dễ sống hơn rõ rệt.
Vườn quanh nhà: lối trồng nhiều tầng của Java và Thái Lan
Ở Java có chữ pekarangan để chỉ khu vườn quanh nhà, và các nhà nông học đã nghiên cứu nó nhiều thập kỷ như một mẫu vườn nhiệt đới đa tầng. Trên một khoảnh đất không lớn, cây được xếp theo nhiều tầng: trên cùng là dừa, cau, mít, sầu riêng; tầng giữa là chuối, đu đủ, cây ăn trái thấp; tầng dưới là gừng, nghệ, rau, khoai; dưới đất có gà, vịt, ao cá nhỏ. Lá rụng thành phân, bóng cây giữ ẩm cho đất, nhà nằm giữa mát mẻ.
Vườn nhà Thái truyền thống cũng theo lối ấy, cộng thêm cây hoa thơm như ngọc lan, sứ, nhài trồng gần nhà, chum chứa nước mưa đặt dưới máng mái, cây bóng mát lớn trồng phía tây để che nắng chiều. Ở các khu nhà ven kênh, mép vườn sát nước có bậc đá hoặc cầu gỗ để rửa, lên xuống thuyền.
Lối vườn này rất gần vườn tạp của nông thôn Nam Bộ và miền Trung Việt Nam. Điểm khác là ở các khu nhà vườn lớn mới, người ta hay dọn sạch để trồng cỏ và cây cảnh, rồi mất công tưới, mất bóng mát. Giữ lại hoặc tạo dựng một vườn nhiều tầng quanh nhà ở, để thảm cỏ cho khoảng sân nhỏ cần đi lại, là cách làm vừa mát, vừa có ăn, vừa ít tốn nước hơn. Cây lớn nên trồng cách móng nhà và đường ống đủ xa để rễ không làm hỏng.
Đem về khu đất Việt Nam: chọn gì, tránh gì
Chọn: chia thành nhiều nhà nhỏ. Thông gió tốt, giảm cháy lan, xây dần được. Nối bằng hành lang có mái để đi lại khi mưa.
Chọn: một nhà mở làm phòng khách chung. Như pendopo hay bale: mái lớn, không vách, dùng cho giỗ, tiệc, họp mặt, ngày mưa.
Chọn: cửa thấp đón gió và cửa nhiều lớp. Ô thoáng dưới bậu cửa, cửa chớp ngoài, cửa kính hoặc lưới trong.
Tránh: mái tranh, lá ở nơi dễ cháy. Mái lá đẹp nhưng ở vùng có mùa khô dài, gần rừng thông, cỏ tranh, nguy cơ cháy cao. Nếu dùng, cần khoảng cách an toàn, vật liệu đã xử lý chống cháy và phương án chữa cháy.
Tránh: gỗ chưa xử lý mối mọt. Nhà gỗ ở vùng nóng ẩm đòi hỏi gỗ phù hợp và xử lý đúng. Gỗ khai thác phải có nguồn gốc hợp pháp.
Kiểm: luật xây dựng và mục đích đất. Mỗi gian nhà dù nhỏ vẫn là công trình trên đất; xây ở phần đất nào, có cần giấy phép không, nên hỏi UBND cấp xã trước khi dựng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà truyền thống Đông Nam Á hay có nhiều nhà nhỏ thay vì một nhà lớn?
Nhiều nhà nhỏ thông gió tốt hơn trong khí hậu nóng ẩm, hạn chế cháy lan với vật liệu gỗ, lá, và dễ thêm bớt theo quy mô gia đình. Kỹ thuật gỗ truyền thống cũng dễ làm nhịp nhỏ hơn nhịp lớn. Mỗi gian một chức năng còn giúp tách khói bếp, mùi kho khỏi chỗ ngủ.
Joglo có hợp với nhà vườn ở Việt Nam không?
Mái joglo cao và thoáng rất hợp khí hậu nóng, và một số gia đình đã dựng nhà joglo cũ mua từ Indonesia. Nhưng cần kiểm nguồn gốc gỗ, tình trạng mối mọt, và tính lại kết cấu với gió bão địa phương. Nhà rường, nhà ba gian Việt Nam có hệ khung gỗ tương tự, dễ tìm thợ hơn.
Tường chắn sau cổng kiểu Bali có giống bình phong không?
Về chức năng thì gần giống: chắn tầm nhìn thẳng từ ngoài vào sân, giữ riêng tư, buộc người vào phải rẽ. Ở nhà vườn Huế, bình phong còn mang ý nghĩa văn hoá riêng và thường có hòn non bộ, bể cạn đi kèm. Ở Việt Nam ngày nay có thể dùng tường thấp, hàng cây hay giàn leo.
Cửa sổ vỏ sò Philippines có còn làm không?
Vẫn có thợ làm, chủ yếu cho công trình bảo tồn hoặc nhà muốn giữ nét truyền thống. Vỏ sò mỏng cho ánh sáng mờ dịu, cách nhiệt khá. Ở Việt Nam, kính mờ, cửa chớp gỗ hoặc mành tre có thể cho hiệu ứng ánh sáng lọc tương tự.
Nhà sàn có hợp vùng đất dốc không?
Rất hợp, vì cột có thể dài ngắn khác nhau theo độ dốc, giảm đào đắp và giữ dòng chảy tự nhiên của nước dưới gầm. Nhưng móng cột trên đất dốc cần khảo sát địa chất và kỹ sư thiết kế, nhất là ở vùng đất đỏ dễ sạt khi mưa dầm.
Kho lúa trên cột có còn cần thiết với nhà vườn hiện đại?
Với gia đình còn trồng lúa, ngô, cà phê, kho nâng cao giúp chống ẩm, chống chuột rất hiệu quả. Với nhà vườn không sản xuất, ý tưởng ấy dùng cho kho dụng cụ, kho củi, kho hạt giống. Tấm chặn chuột trên đầu cột là chi tiết rẻ mà có ích.