Phòng cháy cho trang viên ở vùng đồi và ven rừng gồm ba việc: tạo vùng an toàn quanh nhà không có vật liệu khô dễ bắt lửa, phát dải cản lửa quanh khu đất trước mùa khô, và giữ sẵn nguồn nước, dụng cụ, lối thoát. Đa số đám cháy ở nhà vườn không bắt đầu từ trong nhà mà từ bên ngoài: đốt rác, đốt cỏ, tàn thuốc, đốt nương ở đất bên cạnh, rồi lửa theo cỏ khô và lá rụng lan vào.
Ở Lâm Đồng, Tây Nguyên, vùng đồi Đông Nam Bộ và nhiều nơi miền Trung, mùa khô kéo dài nhiều tháng, cỏ tranh và lá thông khô thành một lớp nhiên liệu dày. Bài này đi qua từng việc, từ lúc chuẩn bị đến khi có đám cháy đến gần. Việc phòng cháy với khu đất gần rừng còn phải theo quy định của địa phương và của lực lượng kiểm lâm; nên hỏi UBND cấp xã về quy định cụ thể nơi khu đất nằm.
Vì sao cháy ở nhà vườn lan nhanh và khó dập
Lửa cần ba thứ: nhiên liệu, nhiệt và không khí. Mùa khô cho đủ cả ba. Cỏ tranh khô, lá thông, lá keo, lá cà phê rụng tạo một lớp nhiên liệu mịn bắt lửa rất nhanh. Gió mùa khô thổi mạnh và đều, đẩy lửa đi theo một hướng. Trên đất dốc, lửa lan lên dốc nhanh hơn nhiều so với trên đất bằng, vì ngọn lửa hơ nóng phần cỏ phía trên trước khi chạm tới.
Một trang viên ven rừng hay ven đồi cỏ vì vậy có thể bị lửa từ bên ngoài đến trong thời gian rất ngắn. Nguồn cháy hay gặp là người đốt rẫy, đốt rác, đốt cỏ ven đường ở đất bên cạnh; tàn lửa bay theo gió có thể bén vào cỏ khô cách xa đám cháy chính. Trong khu đất, nguồn cháy hay gặp là đốt rác, đốt lá, máy cắt cỏ nóng gặp cỏ khô, tàn thuốc, và bếp ngoài trời khi có tiệc.
Khu đất rộng lại thường xa trạm chữa cháy, đường vào nhỏ, nguồn nước hạn chế. Nghĩa là khi lửa đến, gia đình và người giữ nhà phải tự lo trong những phút đầu. Phòng cháy ở trang viên vì vậy nặng về chuẩn bị trước mùa khô hơn là về dụng cụ dập lửa.
Vùng an toàn quanh nhà: ba vòng
Các hướng dẫn phòng cháy cho nhà gần rừng ở nhiều nước đều chia không gian quanh nhà thành các vòng, càng gần nhà càng phải sạch vật liệu dễ cháy. Khoảng cách cụ thể phụ thuộc độ dốc và loại cây; bảng dưới là nguyên lý chung.
| Vòng | Phạm vi | Việc cần giữ |
|---|---|---|
| Vòng sát nhà | Vài mét quanh tường, hiên, sàn gỗ | Không chất củi, rơm, thùng xăng, đồ gỗ cũ; không để lá khô trên mái và trong máng xối; cây bụi thấp, tưới đủ ẩm |
| Vòng giữa | Khoảng vài chục mét quanh nhà | Cỏ cắt thấp, cây cao tỉa cành dưới thấp để lửa không leo từ cỏ lên tán, cây cách nhau để tán không chạm nhau |
| Vòng ngoài và ranh giới | Quanh toàn khu đất | Dải cản lửa phát trống, đường nội bộ làm dải ngăn, giảm lớp lá khô dưới rừng nhỏ trong khu đất |
Trên đất dốc, vùng an toàn phía dưới dốc so với nhà nên rộng hơn, vì lửa từ dưới lên đến nhanh. Nhà có hiên gỗ, sàn gỗ, mái lá cần được chú ý hơn, nhất là các khe dưới sàn nơi lá khô và tàn lửa dễ chui vào. Củi cho bếp và lò sưởi nên chất ở một chỗ riêng, cách nhà, có mái che, không tựa vào tường gỗ.
Phát dải cản lửa trước mùa khô
Dải cản lửa là một dải đất được dọn sạch hoặc gần sạch vật liệu dễ cháy, làm cho lửa mất nhiên liệu khi lan tới. Trình tự làm:
- Xác định hướng lửa dễ đến: phía có đồi cỏ, rừng, rẫy của người khác, phía đón gió mùa khô.
- Làm dải dọc ranh giới khu đất, rộng hơn ở phía nguy cơ cao và ở chân dốc. Có thể tận dụng đường nội bộ, mương nước làm một phần dải.
- Phát cỏ, dọn lá khô, cành khô trên dải; dọn bằng tay và máy, không dùng lửa đốt dọn trừ khi có hướng dẫn và cho phép của cơ quan chức năng.
- Làm xong trước khi mùa khô đến hẳn, khi cỏ chưa khô giòn, và dọn lại giữa mùa vì lá vẫn rụng.
- Với khu đất giáp rừng, hỏi kiểm lâm địa bàn và UBND cấp xã về quy định đường băng cản lửa, có khi phải phối hợp với chủ rừng bên cạnh.
- Ghi vị trí dải và ngày dọn vào sổ vận hành.
Dải cản lửa không tuyệt đối ngăn được lửa khi gió lớn mang tàn bay xa, nhưng nó làm lửa chậm lại và yếu đi, cho người có thời gian xử lý. Nhiều trang viên trồng một hàng cây ít bắt lửa, giữ ẩm tốt ở phía trong dải làm lớp chắn thứ hai, việc này nên hỏi người làm lâm nghiệp ở địa phương về loại cây hợp vùng.
Nguồn nước, dụng cụ và lối đi cho chữa cháy
Nguồn nước riêng cho chữa cháy. Một bể hoặc hồ có nước quanh năm, ở chỗ dễ tiếp cận, có máy bơm hoặc chỗ lấy nước bằng xô. Máy bơm chữa cháy không nên chỉ chạy bằng điện lưới, vì khi cháy thường mất điện; máy bơm chạy xăng dầu hoặc có nguồn dự phòng an toàn hơn.
Vòi đủ dài đến mọi công trình. Kiểm tra vòi có tới được nhà chính, nhà khách, nhà kho, chỗ chất củi không. Vòi để ngoài nắng cả năm sẽ giòn, nên cất trong bóng râm và thử nước mỗi tháng mùa khô.
Bình chữa cháy ở đúng chỗ. Mỗi công trình nên có bình chữa cháy phù hợp loại đám cháy có thể xảy ra (chất rắn, điện, xăng dầu), đặt ở chỗ dễ lấy gần lối ra, và được kiểm tra áp lực, hạn dùng định kỳ. Người giữ nhà phải biết dùng, tốt nhất là đã thử một lần.
Dụng cụ dập lửa cỏ. Cào, xẻng, bàn dập lửa bằng cành tươi hoặc dụng cụ chuyên dụng, bình phun đeo lưng. Với đám cháy cỏ nhỏ mới bắt đầu, những dụng cụ này hiệu quả hơn bình chữa cháy.
Đường cho xe chữa cháy. Đường vào nhà chính đủ rộng, không bị cây cành che thấp, cổng mở được nhanh. Ghi chỉ dẫn đường vào khu đất và vị trí nguồn nước để báo cho lực lượng chữa cháy khi gọi.
Những việc không làm trong mùa khô
Không đốt rác, đốt lá, đốt cỏ ngoài trời khi trời khô và có gió. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất của cháy lan ở nông thôn. Lá và cỏ nên ủ thành phân, rác nên phân loại và thu gom; phần này có bài riêng trong danh mục. Nhiều địa phương có quy định cấm hoặc hạn chế dùng lửa gần rừng trong mùa khô cao điểm; hỏi UBND cấp xã để biết.
Không chạy máy cắt cỏ, máy cưa trên cỏ khô vào giữa trưa nắng gắt; ống xả nóng và tia lửa khi lưỡi cắt va đá có thể làm cháy. Làm vào sáng sớm khi cỏ còn ẩm sương, và có bình nước bên cạnh. Đổ xăng cho máy khi máy đã nguội, ở chỗ đất trống.
Tiệc nướng ngoài trời, đốt lửa trại trong mùa khô cần rất cẩn thận: đặt bếp trên nền đất hoặc gạch, cách xa cây cỏ, có nước ở bên, dập tắt hoàn toàn than khi xong và kiểm lại vào sáng hôm sau. Khi có cảnh báo cấp độ cháy rừng cao ở địa phương, hoãn lửa trại.
Không hút thuốc khi đi trong vườn, rừng nhỏ, đồi cỏ; dặn cả khách và thợ đến làm việc. Một tàn thuốc ném ra cửa xe trên đường vào khu đất cũng đủ gây cháy.
Khi đám cháy đến gần: thứ tự ưu tiên
Thứ tự không thay đổi: người trước, nhà sau, vườn sau cùng. Khi thấy khói hoặc lửa ở đất bên cạnh và gió đang thổi về phía khu đất, gọi lực lượng chữa cháy và báo chính quyền địa phương ngay, đừng đợi xem lửa có tới không. Đưa trẻ em, người già, người không làm được việc nặng ra khỏi khu vực theo lối đi ngược hướng lửa, về phía khu dân cư.
Người ở lại xử lý chỉ làm khi an toàn: dập đám cháy nhỏ mới bắt vào cỏ, tưới ướt vùng sát nhà, đóng cửa sổ, chuyển bình gas và xăng dầu ra xa nhà nếu còn thời gian. Không cố dập một đám cháy cỏ lớn đang chạy theo gió; không đi vào vùng khói dày; không chạy lên dốc phía trên đám cháy. Lửa trên dốc chạy nhanh hơn người.
Sau đám cháy, kiểm tra kỹ các điểm còn âm ỉ, gốc cây, đống lá, mùn dưới đất có thể cháy lại sau nhiều giờ. Kiểm tra mái, máng xối, khe sàn gỗ xem có tàn lửa nằm lại không. Chụp ảnh thiệt hại, ghi vào sổ, và rút kinh nghiệm cho mùa khô sau: lửa đến từ đâu, dải cản lửa có tác dụng không, nguồn nước có đủ không.
Ví dụ giả định: một buổi tập phòng cháy đầu mùa khô
Ví dụ giả định: một trang viên trên đồi thông ở vùng Đà Lạt, Lâm Đồng, giáp một cánh rừng thông và một đồi cỏ tranh. Mỗi năm, khi những trận mưa cuối cùng đã qua, gia đình chủ hẹn một buổi sáng với người giữ nhà, thợ vườn và hai người hàng xóm gần nhất để tập phòng cháy. Buổi tập không phức tạp, chỉ mất chừng hai giờ, nhưng làm đủ mọi việc bằng tay thật chứ không nói miệng.
Họ đi dọc dải cản lửa, chỉ chỗ lá thông đã rụng dày cần dọn lại. Người giữ nhà khởi động máy bơm chữa cháy chạy xăng, kéo vòi từ hồ đến nhà kho và nhà khách, đo xem vòi còn thiếu bao nhiêu mét. Mỗi người thử xịt một bình chữa cháy sắp hết hạn để biết cảm giác cầm bình. Họ đi lại lối sơ tán xuống phía làng, kiểm xem cổng phụ có mở được nhanh không, chìa khoá có ở đúng chỗ không.
Năm đầu tập, họ phát hiện vòi chỉ đến được nhà chính, không tới nhà kho nơi chất củi; máy bơm nổ được nhưng bugi đã gỉ; và người hàng xóm không biết cầu dao tổng của khu đất ở đâu. Cả ba việc đều sửa được trong một tuần. Mùa khô năm đó có một đám cháy cỏ bắt từ ven đường lan vào góc đồi, người giữ nhà và hàng xóm dập được trong vòng mười lăm phút bằng chính những thứ đã tập. Buổi tập cũng là dịp để hàng xóm biết mặt người giữ nhà mới và trao nhau cách liên lạc.
Câu hỏi thường gặp
Dải cản lửa quanh trang viên nên rộng bao nhiêu?
Không có con số chung cho mọi nơi. Độ rộng phụ thuộc độ dốc, loại thực vật bên ngoài, hướng gió và quy định của địa phương nếu khu đất giáp rừng. Phía chân dốc và phía giáp đồi cỏ, rừng thông nên rộng hơn. Nên hỏi kiểm lâm địa bàn hoặc người làm lâm nghiệp có kinh nghiệm ở vùng.
Có nên đốt dọn cỏ có kiểm soát để làm dải cản lửa không?
Đốt có kiểm soát là kỹ thuật cần chuyên môn và thường phải có sự cho phép, giám sát của cơ quan chức năng, nhất là gần rừng. Với gia đình, phát dọn bằng tay và máy an toàn hơn nhiều. Đã có nhiều vụ cháy lớn bắt đầu từ một lần đốt dọn tưởng là nhỏ.
Nhà gỗ, nhà mái lá trong trang viên có cần lưu ý gì thêm?
Giữ vòng sát nhà thật sạch, không để lá khô dưới sàn và trên mái, che khe dưới sàn bằng lưới kim loại để tàn lửa không chui vào. Không đặt bếp ngoài trời hay chỗ nướng gần tường gỗ. Có nguồn nước và vòi tới được mọi mặt nhà. Kết cấu và vật liệu chống cháy cho nhà gỗ nên hỏi kỹ sư.
Người giữ nhà cần được huấn luyện gì về phòng cháy?
Biết dùng bình chữa cháy, biết khởi động máy bơm chữa cháy, biết đóng cầu dao tổng và khoá gas, biết lối sơ tán và gọi ai. Nhiều địa phương có buổi tập huấn phòng cháy cho người dân, nhất là vùng ven rừng; hỏi UBND cấp xã. Cho người giữ nhà tham gia là việc rất đáng làm.
Cây trồng nào giúp giảm nguy cơ cháy quanh nhà?
Nguyên tắc chung là cây giữ ẩm tốt, ít tích lá khô, ít nhựa dầu thì ít bắt lửa hơn cây lá kim nhiều nhựa hay cỏ tranh. Nhưng loại cây hợp còn tuỳ khí hậu và đất từng vùng. Hỏi người làm lâm nghiệp, khuyến nông địa phương trước khi trồng hàng cây chắn lửa.
Cháy từ đất hàng xóm lan sang thì xử lý trách nhiệm ra sao?
Theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự, người gây thiệt hại do lỗi của mình phải bồi thường. Khi bị cháy lan, chụp ảnh, ghi lại thời điểm, nhờ người làm chứng và báo chính quyền địa phương để lập biên bản. Ưu tiên hoà giải ở thôn, xã trước khi đến các bước pháp lý khác.