Trang viên ở mỗi nước là lời giải cho ba câu hỏi: khí hậu ở đó khắc nghiệt ở điểm nào, khu đất nuôi gia đình bằng nghề gì, và người ta sống cùng nhau ra sao. Country house nước Anh sinh ra từ đồng cỏ ẩm, nghề chăn cừu và nếp săn bắn mùa thu. Mas vùng Provence quay lưng vào gió bấc mistral và mở mặt về nắng nam. Hacienda Tây Ban Nha – Mỹ Latinh khép quanh một sân trong để giữ mát. Dacha Nga là ngôi nhà mùa hè có vườn rau. Nhà vườn Nhật đặt hiên gỗ sát mép vườn để người ngồi trong nhà nhìn ra cảnh.
Hiểu được vì sao mỗi kiểu có hình dạng ấy quan trọng hơn bắt chước mái, cột hay màu sơn của nó. Bài này đi qua bảy kiểu trang viên tiêu biểu, đặt cạnh nhau trong một bảng so sánh, rồi chỉ ra những gì gia đình có đất vườn lớn ở Lâm Đồng, Tây Nguyên hay ven đô Việt Nam thực sự mượn được, và những gì chỉ đẹp trong ảnh.
Trang viên là một đơn vị sản xuất trước khi là ngôi nhà đẹp
Ở hầu hết các nước, chữ tương đương với "trang viên" ban đầu không chỉ một ngôi nhà mà chỉ cả một khu đất làm ra của cải: ruộng, đồng cỏ, rừng, vườn nho, chuồng trại, nhà kho, cối xay và những người sống nhờ nó. Ngôi nhà chính chỉ là trung tâm điều hành. Manor ở Anh thời trung cổ là đơn vị đất đai có toà án và ruộng chung riêng. Villa thời La Mã có phần ở của chủ (pars urbana) và phần sản xuất (pars rustica). Hacienda ở Mexico có xưởng, kho, nhà nguyện và làng của người làm.
Chính vì thế mà hình dạng trang viên bám rất sát vào nghề. Vùng trồng nho cần hầm rượu mát nên nhà ở Bordeaux hay Burgundy có tầng hầm sâu và kho chứa thùng gỗ. Vùng chăn nuôi cần chuồng lớn và đồng cỏ rào nên điền trang Anh có trang trại vệ tinh rải quanh. Vùng ô liu ở Tuscany cần cối ép và nhà chứa dầu. Khi nghề đổi, trang viên đổi theo: rất nhiều điền trang châu Âu thế kỷ 20 bỏ dần phần sản xuất, giữ lại ngôi nhà và khu vườn, rồi mở cửa cho khách tham quan hoặc cho thuê làm nơi tổ chức sự kiện.
Đây là bài học đầu tiên cho người Việt muốn làm nhà vườn lớn: hỏi khu đất sẽ sống bằng gì trước khi hỏi ngôi nhà trông thế nào. Một khu đất trồng sầu riêng, một khu đất nuôi ong, một khu đất chỉ để cả nhà nghỉ cuối tuần sẽ cần những công trình phụ rất khác nhau.
Bảy kiểu trang viên đặt cạnh nhau
Bảng dưới gom những nét chính của từng kiểu. Mỗi dòng là một cách giải bài toán khí hậu và nghề, không phải một "phong cách" để chọn theo sở thích.
| Kiểu | Khí hậu gốc | Nghề nuôi khu đất | Nét kiến trúc then chốt |
|---|---|---|---|
| Country house (Anh) | Ôn đới ẩm, mưa nhiều, mùa đông dài | Chăn cừu, bò, cho thuê đất, rừng săn | Khối nhà lớn quay ra công viên cỏ, vườn rau có tường bao, nhà kính |
| Château, mas (Pháp) | Từ ôn đới (Loire) tới Địa Trung Hải (Provence) | Nho, lúa mì, ô liu, oải hương | Hầm rượu, tường đá dày, mặt bắc ít cửa ở vùng gió mistral |
| Villa (Ý) | Địa Trung Hải, hè nóng khô | Ô liu, nho, lúa mì theo chế độ chia phần | Nhà trên đỉnh đồi, lô gia có mái, hàng bách dẫn lối |
| Hacienda, cortijo (Tây Ban Nha, Mỹ Latinh) | Nóng khô hoặc cao nguyên | Gia súc, ngũ cốc, cây sợi, mía | Sân trong khép kín, tường đất dày, hành lang vòm |
| Dacha (Nga) | Lục địa, đông rất lạnh, hè ngắn | Vườn rau, cây ăn trái cho gia đình | Nhà gỗ nhỏ, hiên kính, nhà tắm hơi, nhà kính trồng rau |
| Nhà vườn Nhật | Gió mùa, mưa và ẩm, có động đất | Ruộng lúa (nhà nông), nghỉ ngơi (biệt thự cung đình) | Hiên gỗ engawa, cửa trượt, vườn đi dạo, mượn cảnh xa |
| Nhà vườn Đông Nam Á | Nhiệt đới ẩm, mưa lớn theo mùa | Lúa, dừa, cây gia vị | Nhà trên cột, mái dốc, nhiều nhà nhỏ quanh sân |
Hai cột giữa quyết định cột cuối. Kiểu nào sinh ra ở khí hậu gần Việt Nam (Đông Nam Á, một phần Nhật, vùng hè nóng của Ý và Tây Ban Nha) thì mượn được nhiều hơn kiểu sinh ra ở xứ lạnh.
Ba cách khu vườn được đặt quanh ngôi nhà
Vườn nhìn ra (Anh, Pháp cổ điển). Ngôi nhà đứng giữa, khu vườn trải ra trước mặt như một bức tranh. Vườn Pháp thế kỷ 17 cắt tỉa theo trục thẳng, hồ phản chiếu, luống hoa hình học; vườn phong cảnh Anh thế kỷ 18 thì làm ngược lại, dựng đồi cỏ thoai thoải, hồ uốn cong, cụm cây rải rác như tự nhiên. Cả hai đều cần đất rộng và nhiều người chăm.
Vườn bao bên trong (Tây Ban Nha, Mỹ Latinh, Bắc Phi). Ngôi nhà ôm lấy khu vườn. Sân trong có giếng hoặc đài nước, vài cây cam, chậu hoa, hành lang có mái chạy quanh. Ngoài tường là cánh đồng nắng gắt; trong sân là bóng râm và hơi ẩm. Kiểu này hợp nơi nóng, nhiều bụi, cần riêng tư.
Vườn đi xuyên qua (Nhật, Đông Nam Á). Không có một mặt tiền chính để ngắm. Người ta đi qua vườn từ nhà này sang nhà kia, theo lối đá, qua cầu nhỏ, dừng ở chòi nghỉ. Mỗi chỗ dừng mở ra một khung cảnh khác. Ngôi nhà được chia thành nhiều khối nhỏ, gió lùa qua giữa các khối.
Cách nào hợp đất Việt Nam. Khu đất ở Lâm Đồng hay ven đô thường không đủ phẳng và rộng cho kiểu vườn nhìn ra cổ điển, lại có nắng gắt và mưa lớn. Kiểu bao bên trong và kiểu đi xuyên qua thường hợp hơn, vì chúng chia công trình thành khối vừa phải, tạo bóng mát và chịu được đất dốc. Đây là nhận xét chung; bố cục thật phải đọc từ chính địa hình khu đất.
Mỗi kiểu chống chọi với khí hậu theo cách riêng
Ở xứ lạnh, trang viên tìm cách giữ nhiệt. Country house Anh có tường gạch hoặc đá dày, nhiều lò sưởi, trần cao để chứa tranh và đồ nội thất nhưng cửa sổ vừa phải. Dacha Nga có lò sưởi lớn giữa nhà, cửa sổ đôi, hiên lắp kính để hứng nắng mùa xuân. Mái dốc vừa để tuyết trượt xuống. Những giải pháp này phần lớn vô dụng, thậm chí phản tác dụng, ở khí hậu nhiệt đới.
Ở xứ nóng khô, trang viên tìm cách chặn nắng và giữ mát. Tường đất hoặc đá dày nửa mét trở lên hấp nhiệt ban ngày, nhả ra ban đêm. Cửa sổ nhỏ, sâu, có cửa chớp. Sân trong tạo một túi khí mát. Hàng cây tiêu huyền hay bách được trồng thành dải chắn gió nóng hoặc gió lạnh. Mas ở Provence gần như không mở cửa sổ ở mặt bắc để tránh gió mistral thổi xuống thung lũng Rhône.
Ở xứ nóng ẩm, trang viên tìm cách đón gió và thoát nước. Nhà Đông Nam Á đặt sàn trên cột, mái dốc lớn, chìa dài, khe thoáng dưới mái và giữa các tấm vách. Nhà nông Nhật có mái tranh dày, sàn gỗ nâng cao khỏi đất ẩm. Nhà vườn ở Việt Nam thuộc nhóm này, nên khi mượn hình thức từ nhóm khác cần hỏi: mái ấy có đủ chìa để che mưa tạt không, tường ấy có làm nhà hầm nóng không, cửa ấy có đủ để gió đi qua không.
Những trang viên có thật đáng tìm hiểu
Để thấy các kiểu trên ngoài đời, có thể tìm đọc về một số công trình đã thành di sản, được nghiên cứu và chụp ảnh nhiều:
- Chatsworth (Derbyshire, Anh) và Blenheim (Oxfordshire): hai country house lớn, công viên phong cảnh có dấu tay của Lancelot "Capability" Brown ở thế kỷ 18.
- Chambord và Chenonceau (thung lũng Loire, Pháp): lâu đài thời Phục Hưng; Chenonceau bắc qua sông Cher. Gần đó, Villandry nổi tiếng với vườn rau trang trí.
- Các villa Medici ở Tuscany và các villa của Andrea Palladio ở vùng Veneto (Ý): hai nhóm đều được UNESCO ghi danh, cho thấy villa vừa là nhà nghỉ vừa là trung tâm nông trại.
- Các hacienda ở bán đảo Yucatán (Mexico): từng trồng cây thùa lấy sợi, nay nhiều nơi được phục dựng, còn rõ xưởng máy và sân trong.
- Biệt thự Katsura (Kyoto, Nhật): quần thể nhà và vườn đi dạo từ thế kỷ 17, mẫu mực về cách nối nhà với vườn.
- Làng Shirakawa-go (Nhật): nhà nông mái tranh dốc đứng kiểu gassho-zukuri, được UNESCO ghi danh.
- Ngôi nhà Jim Thompson (Bangkok, Thái Lan): ghép từ nhiều nhà gỗ truyền thống, nay là bảo tàng, cho thấy cách nhà sàn nhiệt đới mở ra vườn.
Danh sách này để đọc và xem, không phải lịch trình du lịch. Khi tham quan bất cứ nơi nào, nên để ý bố cục công trình phụ và đường nước, những thứ ảnh quảng bá ít khi chụp.
Những gì nhà vườn lớn ở Việt Nam mượn được
Hiên sâu và lô gia. Villa Ý có lô gia, nhà Nhật có engawa, homestead Úc có hiên bao quanh. Cả ba đều là vùng chuyển tiếp có mái, nơi sinh hoạt thật diễn ra phần lớn trong ngày. Ở Việt Nam, hiên sâu che được nắng chiều và mưa tạt, giữ tường mát.
Sân trong. Hacienda và nhà Đông Nam Á cho thấy một khoảng trống giữa các khối nhà giúp thông gió, lấy sáng và giữ riêng tư. Với đại gia đình, sân trong còn là chỗ trẻ con chơi trong tầm mắt người lớn.
Vườn bếp gần nhà. Vườn rau có tường bao của Anh, potager của Pháp, vườn rau dacha đều đặt rau và thảo mộc trong tầm đi bộ từ bếp. Đó là ý tưởng mượn nguyên được, chỉ đổi loại cây.
Nước được tính trước. Hồ, bể, giếng, máng dẫn nước có mặt ở hầu hết trang viên các nước, vì không có nước thì vườn chết. Ở Tây Nguyên có mùa khô dài, hồ trữ nước là thứ đáng làm sớm nhất; hồ lớn cần kỹ sư thiết kế và cần rào, che cho an toàn trẻ em.
Công trình phụ tách riêng. Bếp, kho, nhà người làm, nhà khách tách khỏi nhà chính giúp giảm cháy lan, giảm ồn và mùi, cho mỗi nhóm người một không gian riêng.
Những gì chỉ đẹp trong ảnh
Có những thứ được bắt chước nhiều vì đẹp trên ảnh nhưng không hợp khí hậu hay đời sống ở Việt Nam. Thảm cỏ rộng kiểu Anh cần mưa đều quanh năm; ở vùng có sáu tháng khô, nó vàng úa hoặc ngốn nước tưới. Vườn cắt tỉa hình học kiểu Pháp cần người tỉa thường xuyên, cây ở vùng nhiệt đới mọc nhanh gấp nhiều lần nên hình dạng mất đi sau vài tuần. Lò sưởi lớn trong phòng khách là đồ trang trí ở phần lớn đất nước, chỉ có ích ở vài vùng cao.
Mái ngói đỏ dốc thấp kiểu Tuscany chìa ra ít, chống mưa tạt kém hơn mái chìa sâu. Tường trắng mỏng kiểu nhà Địa Trung Hải nhái lại bằng gạch rỗng thì mất đúng cái ưu điểm chứa nhiệt của tường đá dày. Cột La Mã, tháp tròn kiểu lâu đài, mặt tiền đối xứng hoành tráng thường phục vụ hình ảnh hơn phục vụ người ở.
Cách thử đơn giản: với mỗi chi tiết định mượn, hỏi nó giải quyết vấn đề gì ở nơi gốc, và vấn đề đó có tồn tại ở khu đất của mình không. Nếu câu trả lời là không, chi tiết ấy chỉ là trang trí, và nên cân nhắc nó có đáng để duy trì nhiều năm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Trang viên khác lâu đài ở điểm nào?
Lâu đài thời trung cổ được xây trước hết để phòng thủ: tường thành, tháp canh, hào nước. Trang viên là nơi ở và điều hành một khu đất sản xuất, không cần phòng thủ. Nhiều château ở Pháp gọi là lâu đài nhưng thật ra là nhà ở sang trọng thời Phục Hưng, chỉ giữ hình tháp như dáng vẻ.
Có nên làm nhà vườn theo một phong cách nước ngoài trọn vẹn không?
Có thể, nhưng nên kiểm từng chi tiết theo nắng, gió, mưa của khu đất. Một phong cách trọn vẹn từ xứ lạnh thường phải sửa mái, hiên và cửa mới ở dễ chịu. Cách bền hơn là mượn nguyên lý bố cục và cách đón gió, rồi dùng vật liệu và tỷ lệ hợp với địa phương.
Kiểu trang viên nào gần với khí hậu Việt Nam nhất?
Nhà vườn Đông Nam Á (Thái Lan, Java, Bali, Philippines) gần nhất vì cùng nóng ẩm và mưa theo mùa. Kế đến là nhà nông và nhà vườn Nhật ở phần mưa nhiều, và homestead vùng nóng của Úc. Villa Ý và hacienda hợp một phần ở vùng khô nắng như Nam Trung Bộ.
Trang viên các nước ngày nay còn dùng để ở không?
Có, nhưng ít hơn trước. Nhiều gia đình vẫn ở trong phần nhỏ của ngôi nhà, phần còn lại mở cửa cho khách tham quan, tổ chức sự kiện, hoặc giao cho tổ chức bảo tồn. Ở Nga, dacha vẫn được rất nhiều gia đình dùng mỗi mùa hè; ở Ý, nhiều nông trại cũ được sửa thành nhà ở quanh năm.
Đi tham quan một trang viên nước ngoài nên để ý điều gì?
Đừng chỉ nhìn mặt tiền và phòng khách. Nên để ý hướng nhà so với nắng và gió chính, chỗ đặt bếp và kho, đường nước chảy khi mưa, cây nào được trồng sát nhà, cây nào trồng xa, và khoảng cách giữa các công trình. Những thứ đó dạy được nhiều hơn chi tiết trang trí.
Học từ trang viên các nước có cần thuê kiến trúc sư nước ngoài?
Không nhất thiết. Điều cần là người thiết kế hiểu khí hậu, vật liệu và luật xây dựng ở Việt Nam, đồng thời chịu nghiên cứu tham khảo. Ảnh, bản vẽ, sách về các công trình nổi tiếng có rất nhiều; phần khó là chuyển chúng vào khu đất cụ thể và kết cấu thì phải có kỹ sư tính toán.