Villa ở Ý, theo nghĩa truyền thống, là ngôi nhà ở nông thôn của một gia đình thành thị, vừa để nghỉ ngơi mùa hè vừa để quản lý các trang trại xung quanh. Ở Tuscany, villa đứng trên đỉnh đồi, nhìn xuống những nông trại nhỏ (podere) có nhà nông riêng (casa colonica), nơi các gia đình làm ruộng theo chế độ chia đôi hoa lợi với chủ đất. Ở Veneto, Andrea Palladio thế kỷ 16 thiết kế villa có nhà ở giữa và hai cánh kho trải dài, gộp nhà nghỉ và trang trại vào một khối.
Hình ảnh hàng bách dẫn lên đỉnh đồi, nhà màu đất nung, lô gia mát rượi và sườn đồi ô liu đã thành biểu tượng. Nhưng phía sau hình ảnh là một hệ thống sản xuất rất chặt, và chính hệ thống ấy giải thích từng chi tiết: vì sao nhà ở trên đồi, vì sao có tháp nuôi bồ câu, vì sao chuồng bò ở tầng trệt, vì sao có nhà riêng để giữ cây chanh qua đông.
Villa, fattoria và casa colonica: ba tầng của một hệ thống
Một điền trang Tuscany truyền thống có ba tầng công trình. Trên cùng là villa của chủ đất, thường trên đỉnh đồi hoặc sườn có tầm nhìn đẹp, có vườn trang trí. Ở giữa là fattoria, trung tâm điều hành: kho ngũ cốc, nhà ép ô liu, hầm rượu, nhà ở của người quản lý. Dưới cùng là nhiều podere, mỗi podere là một nông trại vài héc-ta với một casa colonica cho một đại gia đình nông dân.
Hệ thống này vận hành theo chế độ mezzadria, chia phần hoa lợi: chủ đất góp đất, nhà và một phần vốn; gia đình nông dân góp sức lao động; sản phẩm chia theo tỷ lệ, thường là một nửa. Chế độ này tồn tại nhiều thế kỷ ở miền trung nước Ý và chấm dứt dần trong nửa sau thế kỷ 20, khi người nông thôn ra thành phố và luật pháp thay đổi. Hàng nghìn casa colonica bị bỏ trống, rồi về sau được mua lại, sửa thành nhà ở hoặc nhà nghỉ.
Điều đáng chú ý cho người làm nhà vườn lớn: villa của chủ không chứa mọi chức năng. Nó dựa vào fattoria cho sản xuất và vào podere cho lao động. Khi muốn khu đất của mình có cả nhà ở, xưởng sơ chế và chỗ ở cho người làm, cách chia thành các cụm có khoảng cách, mỗi cụm một chức năng, thường dễ sống hơn dồn tất cả vào một ngôi nhà lớn.
Casa colonica: nhà nông được thiết kế quanh vật nuôi và mùa vụ
Tầng trệt cho vật nuôi và kho. Chuồng bò, chuồng lợn, kho nông cụ, hầm rượu nằm ở tầng trệt. Gia đình ở tầng trên, hưởng chút hơi ấm từ chuồng vào mùa đông và tránh ẩm từ đất.
Cầu thang ngoài và lô gia. Một cầu thang đá chạy dọc bên ngoài lên tầng ở, đầu cầu thang là lô gia hoặc hiên có mái, nơi phơi ngô, phơi đậu, ngồi làm việc nhẹ và nghỉ chiều. Cầu thang ngoài giúp tách lối người với lối vật nuôi.
Tháp bồ câu (colombaia). Nhiều nhà có tháp vuông nhô cao trên mái, tầng trên nuôi chim bồ câu lấy thịt và phân bón. Tháp cũng giúp nhìn bao quát đồng ruộng.
Sân phơi (aia). Trước nhà là sân lát gạch hoặc đất nện để đập lúa mì, phơi hạt. Sân này về sau thành chỗ đặt bàn ăn ngoài trời trong các ngôi nhà được sửa lại.
Lò bánh và giếng. Lò nướng bánh xây riêng một góc sân, giếng hoặc bể chứa nước mưa gần bếp. Nhà nông Tuscany coi trọng nước mưa vì hè khô.
Tường dày, cửa nhỏ, cửa chớp. Tường đá hoặc gạch dày giữ mát; cửa sổ nhỏ có cửa chớp gỗ (persiane) đóng ban ngày. Mái ngói đất nung dốc thấp.
Villa Medici và vườn Phục Hưng: nhà mở ra phong cảnh
Thế kỷ 15, gia đình Medici ở Firenze xây hoặc sửa nhiều villa quanh thành phố và vùng nông thôn Tuscany, trong đó có villa ở Fiesole trên sườn đồi nhìn xuống thành phố, villa Careggi và villa Poggio a Caiano. Nhóm villa và vườn Medici sau này được UNESCO ghi danh. Chúng đánh dấu bước chuyển từ nhà nông có tường bao sang nhà nghỉ mở ra phong cảnh, nơi chủ nhà đọc sách, tiếp khách, bàn chuyện học thuật xa ồn ào thành phố.
Vườn Ý thời Phục Hưng có một số nét riêng. Vườn đặt trên các bậc thang bám sườn đồi, nối bằng cầu thang và dốc thoải, mỗi bậc một khung cảnh. Có trục chính từ nhà xuống, nhưng tỷ lệ gần gũi hơn vườn Pháp sau này. Nước dẫn từ trên đồi xuống qua kênh nhỏ, bậc nước, đài phun, nhờ trọng lực chứ không bơm. Cây bách, sồi xanh tỉa thành vách tạo bóng; chậu chanh, cam xếp dọc lối đi.
Villa d'Este ở Tivoli gần Roma, thế kỷ 16, là ví dụ cực điểm về vườn nước: hàng trăm vòi phun chạy hoàn toàn bằng chênh lệch độ cao. Với nhà vườn đồi ở Việt Nam, nguyên lý dẫn nước tự chảy từ chỗ cao xuống qua nhiều bậc, vừa làm cảnh vừa tưới, vừa giảm tốc độ dòng chảy khi mưa lớn, là bài học thiết thực. Hồ và bậc nước cần kỹ sư tính chống thấm, tràn xả, ổn định mái dốc; bậc nước nơi có trẻ nhỏ nên giữ nông và có lan can.
Villa của Palladio: nhà nghỉ và kho lúa trong một khối
Andrea Palladio (1508–1580) thiết kế hàng chục villa cho các gia đình Venezia, khi những gia đình này chuyển dần vốn từ buôn bán đường biển sang khai hoang, làm ruộng ở đồng bằng Veneto. Các villa của ông ở Veneto, cùng các công trình ở thành phố Vicenza, được UNESCO ghi danh. Những cái tên hay gặp là villa Barbaro ở Maser, villa Emo, và villa Almerico Capra, quen gọi là La Rotonda, gần Vicenza.
Điểm then chốt của villa Palladio là sự gộp chức năng. Nhà ở của chủ đặt ở giữa, nâng cao trên một tầng nền, mặt tiền có cổng cột kiểu đền cổ. Hai bên kéo dài các cánh barchessa, hành lang có cột che phía trước kho lúa, chuồng, nhà ép rượu, nhà để xe. Toàn bộ nhìn như một công trình cân đối, nhưng thực chất là trang trại vận hành hằng ngày dưới mắt chủ nhà.
Ảnh hưởng của Palladio lan rất xa: qua Anh thành phong cách Palladian của country house thế kỷ 18, qua Mỹ vào nhiều nhà điền chủ. Với người làm nhà vườn lớn ở Việt Nam, ý tưởng đáng mượn là hành lang có mái nối nhà chính với các công trình phụ. Ở xứ mưa nhiều, hành lang ấy cho phép đi từ nhà ở sang bếp, kho, nhà khách mà không ướt, đồng thời tạo khoảng hiên dài để phơi, để làm việc, để ngồi chơi.
Một năm ở villa: mùa nghỉ hè và mùa thu hoạch
Người Ý có chữ villeggiatura để chỉ kỳ nghỉ ở villa: các gia đình thành thị rời Firenze, Venezia hay Roma lên đồi hoặc về đồng quê khi mùa hè oi bức, mang theo người làm, sách vở, đồ dùng, ở lại vài tháng. Villa vì thế được thiết kế cho mùa nóng: phòng lớn trần cao, sàn gạch đất nung mát chân, cửa chớp đóng suốt buổi trưa, lô gia và vườn dùng vào sáng sớm và chiều tối. Nhiều phòng gần như không có lò sưởi vì mùa đông chủ không ở.
Mùa thu là mùa của nông trại. Cuối hè sang thu hái nho (vendemmia), cả gia đình nông dân và người làm thuê thời vụ cùng xuống ruộng, nho chở về fattoria để ép. Cuối thu, khoảng tháng 11, là mùa hái ô liu: trải lưới dưới gốc, rung cành hoặc tuốt bằng tay, chở quả đến cối ép trong vài ngày để dầu không bị chua. Mùa đông tỉa cành, sửa tường đá, đào mương.
Nhịp mùa ấy là điều cần nghĩ khi làm nhà thứ hai ở quê tại Việt Nam. Nếu gia đình chỉ lên vào mùa khô hay dịp Tết, ngôi nhà cần được thiết kế để dễ đóng cửa nhiều tháng: ít đồ cần bảo dưỡng, thông gió tự nhiên khi vắng, mái và máng nước tự thoát. Còn nếu khu đất có cây ăn trái, mùa thu hoạch lại là lúc cần nhiều người nhất, nên nơi ở cho người làm thời vụ và chỗ sơ chế phải tính từ đầu.
Hàng bách, ô liu và nhà giữ chanh: những chi tiết cảnh quan
Cảnh quan villa Ý nổi tiếng nhờ một số chi tiết lặp lại, mỗi chi tiết có lý do thực tế:
- Hàng bách dẫn lối. Cây bách Địa Trung Hải mọc thẳng, tán hẹp, xanh quanh năm, trồng dọc đường lên villa để đánh dấu lối vào từ xa, chắn gió và tạo nhịp. Ở Việt Nam có thể thay bằng cây tán hẹp chịu khí hậu địa phương.
- Ô liu trên bậc thang. Ô liu chịu hạn, sống rất lâu, trồng trên bậc thang đá để giữ đất sườn đồi. Mỗi gia đình nông trại có cối ép riêng hoặc góp vào cối của fattoria.
- Limonaia, nhà giữ chanh. Chanh, cam trồng trong chậu đất nung lớn, mùa hè xếp ngoài vườn, mùa đông kéo vào một nhà dài có cửa lớn hướng nam để tránh sương giá. Ở Việt Nam không cần, nhưng ý tưởng nhà kho có cửa lớn để đưa cây chậu vào khi bão thì có ích.
- Tường đá thấp và đường đất trắng. Đường nội bộ rải sỏi trắng, mép đường có tường đá thấp, nước mưa thoát sang rãnh bên. Lớp sỏi giúp đường không lầy trong mùa mưa thu.
- Vườn rau và cây ăn trái hỗn hợp. Quanh casa colonica, nho leo trên cây phong hoặc cây dâu, lúa mì trồng giữa các hàng cây (coltura promiscua), tận dụng mọi tầng không gian.
Lối trồng xen nhiều tầng ấy rất gần với vườn tạp truyền thống của Việt Nam, chỉ khác loài cây. Đây là điểm gặp nhau giữa hai nền nông nghiệp đồi.
Điều nhà vườn trên đồi ở Việt Nam học được từ villa Ý
Đặt nhà ở vai đồi, không trên đỉnh trọc. Villa Tuscany hay đứng trên đỉnh để nhìn xa, nhưng ở xứ nhiều giông sét và gió mạnh như Tây Nguyên, vị trí hơi thấp hơn đỉnh, có rặng cây phía sau che gió, thường dễ ở hơn. Đất đồi phải khảo sát địa chất trước khi đặt móng.
Lô gia làm phòng khách ngoài trời. Lô gia có mái, mở về hướng có gió mát và tránh nắng chiều, là nơi sinh hoạt đẹp nhất của nhà Ý và rất hợp khí hậu Việt Nam.
Hành lang nối các khối nhà. Thay vì một nhà lớn, chia thành nhà ở, nhà khách, bếp, kho, nối bằng hành lang mái che theo kiểu barchessa.
Nước đi theo trọng lực. Hồ trữ ở cao, nước tự chảy xuống vườn qua kênh và bậc, giảm bơm. Hồ trên đồi phải có kỹ sư tính đập và đường tràn.
Đừng sao chép màu và mái. Màu đất nung và mái ngói dốc thấp đẹp ở Tuscany khô hè, nhưng mái dốc thấp chìa ngắn ở Việt Nam dễ dột và tạt mưa. Mượn tỷ lệ và bố cục, không mượn nguyên vỏ.
Câu hỏi thường gặp
Villa ở Ý khác biệt thự ở Việt Nam thế nào?
Villa truyền thống ở Ý là nhà nông thôn gắn với một điền trang sản xuất, chủ yếu cho mùa hè. Ở Việt Nam, chữ biệt thự thường chỉ nhà riêng có sân vườn, nhiều khi nằm trong đô thị. Ngày nay ở Ý chữ villa cũng được dùng rộng hơn cho nhà riêng có vườn.
Mezzadria có giống phát canh thu tô không?
Cả hai đều là cách chủ đất giao đất cho người khác canh tác và nhận lại một phần sản phẩm. Mezzadria đặc trưng ở chỗ chia theo tỷ lệ hoa lợi, thường một nửa, chủ đất góp cả nhà ở và một phần vốn. Các nhà sử học có nhiều nghiên cứu chi tiết về đời sống trong hệ thống này.
La Rotonda có phải là villa nông trại không?
La Rotonda là ngoại lệ trong các villa Palladio: nó được xây chủ yếu làm nơi nghỉ và tiếp khách, nằm gần thành phố Vicenza, không có các cánh kho lớn. Bốn mặt giống nhau với bốn cổng cột, mỗi mặt nhìn ra một hướng cảnh. Hầu hết các villa khác của ông gắn chặt với sản xuất nông nghiệp.
Có nên trồng ô liu ở Việt Nam để có cảnh Tuscany?
Ô liu cần mùa đông mát và mùa hè khô để ra quả, nên ở phần lớn Việt Nam nó khó đậu quả và dễ nhiễm nấm do ẩm. Có thể trồng làm cảnh thử ở vùng cao khô, nhưng thực tế hơn là chọn cây bản địa có dáng và màu lá tương tự, chịu hạn, dễ chăm.
Nhà nông Tuscany cũ được sửa lại như thế nào?
Thường chuồng tầng trệt thành phòng khách và bếp lớn, tầng trên giữ làm phòng ngủ, sân phơi thành sân ăn ngoài trời, tháp bồ câu thành phòng đọc. Nhiều địa phương có quy định chặt về giữ mặt ngoài, vật liệu và màu sắc để giữ cảnh quan chung.
Hành lang nối nhà có tốn diện tích không?
Có tốn mái và sàn, nhưng đổi lại nhà ít phải dồn chức năng vào một khối lớn, thông gió tốt hơn và giảm cháy lan. Hành lang rộng vừa phải có thể dùng làm chỗ ngồi, phơi đồ, để xe đẩy. Kết cấu mái dài cần kỹ sư tính chịu gió.