Vườn nhiều tầng là cách trồng xếp cây theo chiều cao: tầng trên là cây lớn che bóng, tầng giữa là cây ăn trái, tầng dưới là cây bụi, cây gia vị và lớp phủ đất. Mỗi tầng tận dụng một phần ánh sáng khác nhau, tán trên giảm nắng gắt cho tầng dưới, rễ ăn ở các độ sâu khác nhau, và mặt đất gần như không lúc nào trơ trụi. Kết quả là một khu vườn mát, ít cỏ dại, ít phải tưới hơn vườn trồng thưa một loại cây.
Ý tưởng không mới: vườn tạp quanh nhà ở nông thôn Việt Nam, vườn dừa xen ca cao, vườn sầu riêng có cây che bóng đều là dạng vườn nhiều tầng tự phát. Với trang viên, việc cần làm là sắp nó có chủ đích để vừa đẹp, vừa đi lại được, vừa thu hái được.
Vì sao vườn nhiều tầng hợp với khí hậu Việt Nam
Nắng nhiệt đới vào giữa trưa mùa khô đủ làm cháy lá non của nhiều cây ăn trái và làm đất mặt khô kiệt. Trong rừng tự nhiên, gần như không có mảnh đất nào phơi trần như vậy: luôn có tán trên che, lá rụng phủ, cây thấp chen kín. Vườn nhiều tầng bắt chước cấu trúc đó.
Khi tán trên lọc bớt nắng, nhiệt độ mặt đất dưới vườn thấp hơn rõ rệt so với bãi trống, độ ẩm giữ được lâu hơn sau mỗi trận mưa. Lá rụng của tầng trên thành lớp phủ và phân hữu cơ cho tầng dưới. Mưa lớn rơi xuống tán nhiều lớp mất bớt sức đập, nên đất ít bị xói, nhất là trên đất dốc vùng Tây Nguyên.
Mặt khác, vườn nhiều tầng có cái giá của nó: tầng dưới cho trái ít hơn khi bị che quá dày, và nếu tán quá kín, vườn ẩm thấp sinh nấm bệnh. Bí quyết không phải trồng càng dày càng tốt, mà là giữ cho mỗi tầng đủ ánh sáng mà nó cần bằng cách chọn đúng cây và tỉa đúng lúc.
Năm tầng của một khu vườn và cây gợi ý
Cây trong bảng là gợi ý theo nhóm; chọn loài cụ thể theo vùng khí hậu (đồng bằng nóng ẩm hay cao nguyên mát) và đất của khu vườn.
| Tầng | Vai trò | Nhóm cây gợi ý |
|---|---|---|
| Tầng tán cao | Che bóng, chắn gió, khung cảnh | Cây gỗ bản địa (sao, dầu, giáng hương), muồng, me tây, mít lâu năm |
| Tầng cây ăn trái lớn | Thu hoạch chính | Xoài, sầu riêng, măng cụt, bơ (vùng cao), vú sữa, nhãn |
| Tầng cây ăn trái nhỏ và cây bụi | Trái phụ, hoa, chắn tầm nhìn | Ổi, chanh, bưởi, cà phê, chè, mai, dâm bụt |
| Tầng thân thảo | Gia vị, dược liệu, rau lâu năm | Gừng, nghệ, riềng, sả, lá lốt, ngót, chuối |
| Tầng phủ đất và dây leo | Giữ ẩm, chống cỏ dại, cố định đạm | Lạc dại, đậu leo, khoai lang, bầu bí leo giàn hoặc leo cây chết |
Chuối là cây đáng giá trong năm đầu: lớn nhanh, che bóng tạm cho cây ăn trái non, thân chặt ra làm lớp phủ. Khi cây chính đã giao tán thì giảm dần bụi chuối.
Cây sầu riêng và măng cụt non vốn ưa bóng một phần trong những năm đầu; nhà vườn miền Tây thường trồng xen chuối hoặc cây che tạm cho chúng. Ngược lại xoài và nhãn cần nắng đầy đủ để ra hoa, không nên đặt dưới tán quá dày.
Khoảng cách trồng: nghĩ theo tán trưởng thành, không theo cây con
Đo tán khi lớn hết. Cây xoài, mít trưởng thành có thể có tán rộng nhiều mét. Trồng cây con cách nhau theo kích thước tán trưởng thành của nó, rồi lấp khoảng trống những năm đầu bằng cây ngắn ngày như chuối, đu đủ, đậu, và bỏ dần khi tán chính khép lại.
Cây cao về phía khuất nắng. Đặt cây tầng cao ở phía tây và phía bắc của vườn để chúng che nắng chiều mà không che hết nắng sáng của tầng dưới. Ở vùng cao lạnh, lại cần cho nắng sáng mùa đông lọt vào, nên tán phía đông phải thưa.
Chừa đường đi và đường thu hái. Mỗi hàng cây ăn trái cần một lối đủ cho xe rùa hoặc người gánh đi lọt. Vườn trồng kín đến mức không len vào được thì trái rụng thối dưới gốc và sâu bệnh không ai phát hiện.
Tránh rễ tranh nhau sát nhà. Cây tán cao, rễ khỏe như đa, si, bàng nên cách móng nhà, bể nước, ống ngầm một khoảng đủ xa; khoảng cách hỏi kỹ sư hoặc người làm nghề cây theo loài và loại móng, vì rễ tìm nước có thể làm nứt nền và tắc ống.
Những cặp cây hợp nhau và những cặp nên tránh
Nhà vườn lâu năm thường có kinh nghiệm truyền miệng về cây nào trồng chung tốt. Cây họ đậu như keo dậu, muồng, đậu săng có nốt sần ở rễ cố định đạm, trồng xen giúp đất màu hơn và cành tỉa làm phân xanh cho cây ăn trái. Sả và cúc vạn thọ trồng viền luống được nhiều người dùng để xua bớt một số côn trùng, dù hiệu quả không đều và không thay được việc theo dõi sâu bệnh.
Cây có hệ rễ ăn nông và cây rễ ăn sâu đi với nhau tốt hơn hai loại cùng ăn một lớp đất. Ví dụ gừng, nghệ, lá lốt sống được trong bóng mát nhẹ dưới tán cây ăn trái, rễ nông của chúng ít tranh nước với cây lớn. Ngược lại, cỏ tranh và một số loại cỏ có thân ngầm mọc dày quanh gốc cây non tranh nước rất mạnh, phải dọn sạch vòng quanh gốc trong những năm đầu.
Có những cây nên đứng riêng. Bạch đàn và một số loại keo lớn nhanh hút nhiều nước, lá rụng dày làm đất dưới tán khó mọc cây khác. Cây óc chó ở vùng ôn đới được biết là tiết chất ức chế cây xung quanh; ở Việt Nam ít trồng nhưng là ví dụ cho thấy không phải cây nào cũng hợp trồng chung. Trước khi trồng xen hai loài lạ, hỏi người làm vườn trong vùng xem họ đã thử chưa.
Dựng một mảng vườn nhiều tầng từ đất trống
Ví dụ giả định: một khoảnh vườn chừng một nghìn mét vuông trên đất bằng, trước đây trồng sắn, gia đình muốn thành vườn trái cây có bóng mát.
- Cày xới nhẹ, gom lớp đất mặt, đắp luống hoặc liếp theo đường nước thoát; trên đất dốc thì làm bậc nhỏ theo đường đồng mức.
- Trồng hàng cây tầng cao ở rìa phía tây và bắc khoảnh vườn, vài cây họ đậu xen giữa để cố định đạm và cắt cành làm phân.
- Trồng cây ăn trái lớn theo khoảng cách tán trưởng thành, đánh dấu từng hố, giữa các hố trồng chuối hoặc đu đủ làm bóng tạm.
- Trồng tầng cây bụi và thân thảo ở mép luống và quanh chỗ trống: gừng, nghệ, sả, chanh, ổi.
- Phủ kín đất bằng rơm, lá khô, thân chuối, hoặc gieo cây phủ đất họ đậu; không để đất trơ.
- Lắp tưới nhỏ giọt hoặc ống tưới quanh gốc cho cây ăn trái trong hai mùa khô đầu, sau đó giảm dần.
- Từ năm thứ ba bắt đầu tỉa: bỏ bớt chuối, tỉa cành thấp của tầng cao để ánh sáng xuống tầng giữa.
Ba năm đầu vườn trông lộn xộn và thưa, đó là bình thường. Vườn nhiều tầng thường cần năm đến bảy năm để các tầng khép lại thành một khối mát và tự giữ ẩm.
Tỉa và giữ ánh sáng: việc chính của vườn đã thành
Tỉa mở tán hằng năm. Sau mùa thu hoạch, tỉa cành vượt, cành bị che, cành chạm nhau giữa hai cây. Mục tiêu là ánh sáng lốm đốm chạm được mặt đất, không phải bóng tối đặc.
Nâng tán tầng cao. Cắt dần các cành thấp của cây bóng mát để tán nằm cao, ánh sáng xiên buổi sáng và chiều vào được tầng giữa. Cành lớn trên cao nên để người làm nghề cây có dây đai an toàn làm.
Thay cây yếu. Một cây ăn trái ba năm liền còi cọc vì thiếu nắng thì nên dời hoặc thay bằng loài chịu bóng hơn, thay vì chặt cây tầng trên.
Giữ lớp phủ. Cành lá tỉa băm nhỏ trải lại dưới gốc. Vườn tự sinh lớp phủ của nó, ít phải mua phân, ít phải tưới.
Theo dõi ẩm và nấm. Tán quá kín cộng với mùa mưa dài dễ sinh nấm hồng, thối trái. Đi vườn sau mỗi đợt mưa dài, tỉa thông thoáng những chỗ ẩm đọng.
Vườn nhiều tầng trong một trang viên: đặt ở đâu
Vườn nhiều tầng hợp nhất với vùng giữa của khu đất: đủ gần để đi thu hái hằng tuần, đủ xa để vẻ hoang dã của nó không lấn vào sân và hiên. Một dải vườn nhiều tầng chạy dọc ranh đất còn làm hàng rào sống, che tầm nhìn từ đường vào nhà mà không cần tường cao.
Ở khu đất có hồ, vườn nhiều tầng quanh bờ hồ giữ đất bờ khỏi sạt và che bớt nắng cho mặt nước, giảm rêu tảo. Chỉ cần chừa một hai khoảng mở để từ nhà vẫn nhìn ra mặt nước. Ở vùng đồi, vườn nhiều tầng trên sườn dốc thay cho bãi trống là một trong những cách giữ đất hiệu quả nhất, nhưng sườn quá dốc vẫn cần kỹ sư xem có cần kè hay rãnh thoát không.
Lối đi xuyên vườn nên trải lớp dăm gỗ hoặc sỏi, có vài ghế đá hay ghế gỗ đặt dưới bóng cây lớn. Khu vườn nhiều tầng đẹp nhất vào buổi sáng sớm và chiều muộn, khi ánh sáng xiên lọt qua từng lớp lá.
Với nhà thứ hai mà chủ chỉ về vài tuần mỗi tháng, vườn nhiều tầng còn có lợi thế ít ai nghĩ tới: nó chịu được sự vắng mặt. Một thảm cỏ bỏ hai tháng mùa mưa thành bãi cỏ dại cao ngang gối; một vườn nhiều tầng đã khép tán bỏ hai tháng chỉ dày thêm một chút, cành tỉa bù lại trong một buổi. Người giữ nhà cũng dễ chăm hơn vì việc chính là đi vườn, nhặt trái rụng, xem cành gãy sau giông.
Những lỗi hay gặp khi làm vườn nhiều tầng lần đầu
Trồng cây tầng cao quá sát cây ăn trái. Năm năm đầu không thấy vấn đề, đến năm thứ tám cây tầng cao vượt lên che kín, cây ăn trái bên dưới vươn dài, ít hoa. Lúc đó chặt cây nào cũng tiếc. Khoảng cách phải tính cho cây khi đã lớn hết.
Trồng quá nhiều loài, mỗi loài một cây. Vườn trăm loài nghe hấp dẫn nhưng khó chăm vì mỗi loài một lịch bón, một kiểu sâu bệnh, một mùa trái. Nên chọn một nhóm loài chính hợp đất, rồi thêm dần vài loài thử nghiệm.
Bỏ lớp phủ vì thấy lộn xộn. Nhiều gia đình quen mắt với gốc cây quét sạch lá, nhưng đất trơ là đất mất ẩm và mất mùn. Có thể giữ lớp phủ gọn bằng cách viền mép luống, còn bên trong cứ để lá phân huỷ.
Quên lối thoát nước. Vườn trồng dày trên đất thấp mà không có mương thoát, mùa mưa úng rễ hàng loạt. Đường nước phải có trước khi đào hố trồng.
Câu hỏi thường gặp
Vườn nhiều tầng có cho năng suất trái thấp hơn vườn chuyên canh không?
Tính riêng một loài thì thường thấp hơn vì cây không nhận nắng đầy đủ. Nhưng tổng thu hoạch trên cả khu vườn gồm nhiều loại trái, gia vị, củ, cộng với ít tốn nước và phân hơn. Trang viên gia đình hiếm khi cần sản lượng tối đa của một loài, nên đây thường là đánh đổi hợp lý.
Vườn nhiều tầng có làm nhà nhiều muỗi hơn không?
Muỗi sinh sản ở nước đọng chứ không ở lá cây. Vườn rậm có thể là chỗ muỗi trú ban ngày, nhưng nếu không có vỏ dừa, chậu, lốp xe, máng xối đọng nước thì số muỗi không tăng đáng kể. Giữ khoảng thoáng vài mét quanh hiên và phòng ngủ là đủ.
Vùng cao Lâm Đồng có làm vườn nhiều tầng được không?
Được, với bộ cây khác: tầng cao có thể là thông, muồng đen hoặc cây gỗ bản địa vùng cao; tầng giữa là bơ, hồng, mắc ca, cà phê chè; tầng dưới là rau thơm và cây bụi chịu lạnh. Ở vùng cao cần chú ý sương muối và gió mạnh mùa khô, nên hàng chắn gió quan trọng hơn ở đồng bằng.
Có cần bón phân hoá học cho vườn nhiều tầng không?
Những năm đầu khi đất còn nghèo, cây non thường cần thêm dinh dưỡng, có thể dùng phân chuồng hoai, phân ủ hoặc phân bón theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông. Khi vườn đã khép tán và có lớp phủ dày, nhu cầu phân bón giảm nhiều, nhưng vẫn nên theo dõi màu lá và sức ra trái.
Cây tầng cao lớn quá, che hết vườn thì xử lý thế nào?
Trước hết tỉa nâng tán và tỉa thưa thay vì chặt. Nếu cây quá lớn, gần nhà hoặc có dấu hiệu mục thân, mời người làm nghề chăm cây có thiết bị an toàn đánh giá. Với cây cổ thụ hoặc cây có giá trị cảnh quan lâu đời, chặt hạ là quyết định cuối cùng và có thể cần hỏi chính quyền địa phương.
Bao lâu thì vườn nhiều tầng tự đứng được?
Thường năm đến bảy năm thì tán chính khép lại, lớp phủ tự sinh đủ, cỏ dại giảm rõ. Trước thời điểm đó vườn cần tưới mùa khô, làm cỏ quanh gốc và bổ sung lớp phủ. Sau đó công chăm chủ yếu là tỉa và thu hái.