Chỗ tốt để đặt nhà chính trên khu đất rộng thường là một bậc đất cao ráo, bằng tự nhiên, nằm ngoài đường nước mưa, đón được gió mát mùa nóng, ít hứng nắng chiều, cách đường xe vừa đủ yên và nhìn ra phần đẹp nhất của khu đất. Hiếm khu đất có chỗ thoả hết các điều đó; việc chọn là cân giữa chúng, và thứ tự ưu tiên nên là an toàn trước, tiện nghi khí hậu sau, cảnh đẹp sau cùng.
Bài này đưa ra một thứ tự cân nhắc, những dấu hiệu loại trừ một vị trí ngay từ đầu, cách cắm mốc thử ngoài thực địa và vài ví dụ giả định ở vùng đồi Lâm Đồng, Tây Nguyên và vùng đồng bằng ven sông.
Năm điều loại trừ một vị trí ngay từ đầu
Nằm trên đường nước. Chỗ nước mưa gom thành dòng hay chỗ trũng tụ nước là nơi móng nhà sẽ ẩm, nền sẽ lún, sân sẽ ngập. Dù bằng phẳng và gần đường đến mấy, vị trí này nên dành cho hồ trữ hay vườn ưa ẩm.
Sát mép dốc hoặc dưới chân dốc đứng. Mép trên của sườn dốc có nguy cơ sạt khi đất no nước; chân dốc đứng hứng đất đá và nước từ trên đổ xuống. Mọi vị trí gần những chỗ này phải có kỹ sư địa kỹ thuật đánh giá trước khi tính tiếp.
Trên nền đất đắp chưa rõ nguồn gốc. Khu đất từng bị san lấp, đổ phế thải hay lấp ao cũ có thể lún không đều nhiều năm. Hỏi người trong xóm về lịch sử chỗ đất, quan sát vết lún, vết nứt trên mặt đất.
Dưới mực nước lũ từng ghi nhận. Ở đất ven sông, ven kênh, nền nhà phải cao hơn mức nước cao nhất mà người già trong vùng nhớ được, cộng thêm phần dự phòng do kỹ sư khuyên.
Nằm trên phần đất không phải đất ở. Nhà ở chỉ được xây trên phần đất ở theo giấy chứng nhận. Nếu vị trí đẹp nhất nằm trên phần đất nông nghiệp, cần hỏi UBND cấp xã về khả năng chuyển mục đích hợp pháp trước, không dựng nhà trước rồi tính sau.
Cao ráo nhưng không phải đỉnh đồi
Nhiều người mặc định đỉnh đồi là chỗ đẹp nhất vì nhìn được bốn phía. Thực tế đỉnh đồi thường lộng gió quanh năm, mùa đông lạnh, mùa bão hứng trọn gió giật, sét đánh nhiều hơn, và nước phải bơm lên. Nhà trên đỉnh cũng thành điểm nhô lên phá đường viền tự nhiên của đồi, nhìn từ xa lộ ra như một khối lạ.
Vị trí thường dễ chịu hơn là khoảng một phần ba từ đỉnh xuống, trên một bậc đất tương đối bằng, quay về phía có nắng sáng và gió mát. Ở đó vẫn có tầm nhìn xuống thung lũng, nhưng có phần đồi phía sau che gió lạnh. Người Anh xưa khi dựng nhà vùng quê cũng hay chọn sườn đồi thoải có cây che phía sau thay vì đỉnh trống; người làm vườn ở Tây Nguyên thì chọn chỗ "lưng tựa đồi" vì những lý do thực dụng tương tự.
Trên đất bằng, "cao ráo" nghĩa là cao hơn xung quanh vài chục phân đến một mét, đủ để nước mưa chảy ra khỏi nền. Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà vườn xưa dựng trên nền đất tôn cao, quanh có mương, vừa thoát nước vừa lấy đất đắp nền từ chính con mương đó.
Hướng nhà theo nắng và gió: bảng cân nhắc nhanh
Hướng nhà ở đây chỉ xét theo những yếu tố đo được. Bảng dưới tóm cách các mặt nhà nhận nắng, gió ở phần lớn lãnh thổ Việt Nam; với từng vùng cần đối chiếu với gió địa phương đã ghi khi khảo sát.
| Mặt nhà | Nắng | Gió thường gặp | Gợi ý bố trí |
|---|---|---|---|
| Phía đông | Nắng sáng dịu | Gió từ biển ở vùng ven biển miền Trung, Nam Bộ mùa khô | Phòng ngủ, bếp ăn sáng, hiên uống trà |
| Phía nam | Mùa hè nắng gần đỉnh đầu, dễ che bằng mái; mùa đông nắng xiên vào sâu | Gió mát mùa hè ở nhiều vùng | Phòng sinh hoạt chung, hiên lớn, cửa mở rộng |
| Phía tây | Nắng chiều gắt, nóng nhất | Gió tây khô nóng ở dải miền Trung mùa hè | Kho, cầu thang, phòng vệ sinh, hàng cây chắn |
| Phía bắc | Ít nắng trực tiếp, sáng đều | Gió mùa đông bắc lạnh ở miền Bắc | Phòng làm việc, kho mát; miền Bắc cần che chắn gió đông |
Trên thực tế, khu đất ít khi cho phép nhà quay đúng hướng lý tưởng. Mái sâu, hiên rộng, lam che, cây bóng mát và cách xếp phòng bù lại khá nhiều; điều cần tránh nhất là mặt dài của nhà với nhiều cửa kính quay thẳng về phía tây.
Gần đường mà vẫn yên: khoảng cách tới lối vào
Nhà chính quá gần cổng thì mất riêng tư, nghe tiếng xe, bụi đường, và mất cảm giác "về tới nơi" khi đi qua vườn. Quá xa cổng thì đường xe dài, tốn công làm, khó bảo trì, mùa mưa dễ lầy, xe cấp cứu tới chậm. Với đa số khu đất gia đình, nhà chính nằm cách cổng một quãng đi bộ vài phút là cân bằng tốt: đủ để có một đoạn đường qua vườn, đủ gần để hằng ngày không phiền.
Một mẹo bố trí lâu đời là để đường vào tiếp cận nhà theo góc xiên hoặc theo đường cong, không thẳng tắp vào mặt tiền. Người đi vào thấy nhà hiện ra dần sau tán cây, còn người trong nhà không bị đèn xe chiếu thẳng vào cửa ban đêm. Christopher Alexander và cộng sự, trong A Pattern Language (1977), gọi đây là lối tiếp cận có chuyển tiếp: một đoạn đường đổi hướng, đổi ánh sáng trước khi tới cửa chính, giúp người về nhà rũ bớt nhịp ngoài đường.
Cần chừa chỗ cho xe dừng sát nhà khi chở người già, người bệnh, đồ nặng, và một lối để xe cứu hoả, cứu thương tiếp cận được. Đường xe dừng sát nhà nhưng bãi đỗ chính thì đặt cách xa hơn một chút, khuất sau cây.
Tầm nhìn: nhìn ra vườn, không chỉ nhìn ra xa
Tầm nhìn ra thung lũng hay mặt hồ là điều ai cũng nghĩ tới. Ít người để ý rằng hằng ngày, thứ nhìn thấy nhiều nhất từ bàn ăn, từ hiên, từ cửa sổ bếp là khoảng vườn gần trong vòng vài chục mét. Một vị trí nhìn ra xa tuyệt đẹp nhưng gần nhà toàn mái dốc trơ đất, bể nước, nhà kho thì cảm giác sống trong đó không dễ chịu.
Khi cân vị trí, đứng ở chỗ dự định đặt bàn ăn và hiên rồi hỏi ba câu: nhìn gần thấy gì, nhìn vừa thấy gì, nhìn xa thấy gì. Lớp gần nên là sân, cỏ, vườn hoa hoặc vườn bếp; lớp vừa là vườn cây, mặt hồ; lớp xa là cảnh đồi núi, cánh đồng. Nếu một trong ba lớp có thứ xấu, xem có che được bằng cây hay không. Lớp xa không thay đổi được, lớp gần thì gia đình hoàn toàn tự tạo được trong vài năm.
Cũng nên nghĩ ngược lại: nhà nhìn từ đường làng và từ láng giềng trông ra sao. Một khối nhà lớn, sáng màu, nhô trên đồi trống có thể thành vết lạ trong cảnh quan cả vùng. Mái thấp, màu đất, có cây đứng trước làm nhà hoà vào cảnh và cũng mát hơn.
Nhà chính trong quan hệ với nhà khách, nhà phụ và vườn
Vị trí nhà chính không chọn riêng lẻ. Khi đặt nó xuống, đồng thời phải hình dung nhà khách nằm đâu, nhà phụ và kho nằm đâu, vườn bếp nằm đâu, và đường nối giữa chúng chạy thế nào. Một vị trí đẹp cho riêng nhà chính nhưng đẩy kho và bể nước ra chắn ngay tầm nhìn từ hiên, hoặc buộc đường dịch vụ phải đi qua sân trước, là vị trí chưa tốt.
Cách kiểm nhanh là vẽ các công trình dưới dạng những ô giấy cắt theo tỉ lệ, đặt lên bản mặt bằng, rồi xê dịch. Nhà chính và vườn bếp nên liền nhau; nhà khách cách nhà chính đủ xa để riêng tư nhưng cùng phía với bãi đỗ khách; nhà phụ và kho nằm gần cổng phụ, cuối hướng gió so với hiên. Khi các ô giấy đã nằm ổn, đường nối giữa chúng gần như tự hiện ra.
Cũng nên chừa đất cho những thứ chưa có: một phòng thêm khi con cháu đông lên, một nhà kính nhỏ, một mái che xưởng mộc. Vị trí nhà chính tốt là vị trí còn cho phép mở rộng về ít nhất một phía mà không lấn vào đường nước hay vùng rễ cây lớn.
Cắm mốc thử ngoài thực địa trước khi chốt
Bản vẽ trên giấy dễ đánh lừa cảm giác khoảng cách và độ cao. Trước khi chốt, nên dựng thử nhà ngoài thực địa theo cách đơn giản sau:
- Đóng cọc tre ở bốn góc nhà chính và các góc hiên, căng dây giữa các cọc để thấy đường viền nhà.
- Cắm một cây sào cao bằng nóc mái dự kiến, nhìn từ cổng, từ láng giềng, từ chỗ thấp nhất của khu đất.
- Đặt một chiếc ghế ở chỗ dự định làm hiên, ngồi vào các giờ khác nhau: sáng, trưa, chiều, tối, trong ngày nắng và ngày gió.
- Đi bộ từ chỗ đỗ xe tới cửa nhà, từ bếp ra vườn rau, từ nhà chính sang nhà khách, đếm bước và để ý dốc.
- Để cọc đứng đó qua một trận mưa lớn, xem nước có chảy vào trong đường viền nhà không.
- Chụp ảnh từ mọi điểm đứng, so sánh hai ba vị trí ứng viên với nhau trước khi quyết.
Vài tuần với mấy cây cọc tre thường đủ để loại một vị trí tưởng đẹp hoặc phát hiện ra một chỗ tốt hơn cách đó vài chục mét. Đây là bước rẻ nhất trong cả quá trình làm trang viên.
Ví dụ giả định ở hai kiểu khu đất
Ví dụ giả định thứ nhất: một khu đất đồi ở Lâm Đồng, dốc về hướng đông nam, phía tây có rặng thông. Chỗ bằng nhất nằm ở chân đồi, sát suối, nhưng mùa mưa nước suối dâng và sương đọng dày. Gia đình chọn một bậc đất giữa sườn, lưng tựa rặng thông che nắng chiều và gió khô, mặt nhìn xuống thung lũng; chân đồi sát suối giữ làm vườn rau và bãi cỏ. Kỹ sư được mời đánh giá nền và tính tường chắn cho bậc đất đó.
Ví dụ giả định thứ hai: một khu đất bằng ven sông ở Đồng Tháp, mùa nước nổi nước lên gần mặt vườn. Chỗ gần sông thoáng mát, có cảnh đẹp nhưng thấp và có nguy cơ sạt bờ. Gia đình đặt nhà lùi vào trong, trên nền tôn cao lấy đất từ việc đào mương và ao, quay hiên về phía sông, để một hành lang cây và bãi cỏ giữa nhà với bờ. Bến nhỏ ra sông làm sau, khi đã hỏi rõ quy định về hành lang bảo vệ nguồn nước ở UBND cấp xã.
Hai ví dụ có điểm chung: vị trí cuối cùng không phải chỗ bằng nhất hay chỗ gần cảnh đẹp nhất, mà là chỗ cân được an toàn, khí hậu và tầm nhìn. Và cả hai đều quyết định trên giấy, có cọc ngoài thực địa, trước khi đổ móng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt nhà chính ở trung tâm khu đất?
Không nhất thiết. Trung tâm hình học hiếm khi trùng với chỗ tốt nhất về nắng, gió, nước. Đặt nhà ở trung tâm còn chia khu đất thành các mảnh nhỏ quanh nhà, khó làm vườn lớn. Thường nhà nép về một phía, chừa phần đất liền mạch cho vườn và cây.
Nhà chính nên cách ranh đất láng giềng bao xa?
Ngoài khoảng lùi theo quy định xây dựng địa phương, mà UBND cấp xã có thể hướng dẫn, nên tính thêm khoảng cách đủ để trồng một hàng cây che, đủ cho xe nhỏ đi vòng quanh nhà khi cần và để tiếng sinh hoạt hai bên không làm phiền nhau.
Đặt nhà gần hồ có tốt không?
Nhìn ra mặt nước rất dễ chịu, nhưng nhà quá sát hồ dễ ẩm, nhiều muỗi và nguy hiểm cho trẻ nhỏ. Nên đặt nhà cao hơn mặt hồ, cách một khoảng sân cỏ hay vườn, và có rào cùng cửa chốt cao ở chỗ trẻ có thể ra mép nước.
Khu đất chỉ có một chỗ bằng, ngay sát cổng, có nên đặt nhà ở đó?
Có thể, nếu chỗ đó không nằm trên đường nước và không quá lộ ra đường. Có thể bù sự thiếu riêng tư bằng hàng cây dày, tường thấp, và quay hiên chính vào trong vườn thay vì ra cổng. Nếu muốn lên chỗ cao hơn, hỏi kỹ sư về san nền giật cấp.
Có cần xây nhà chính một tầng hay hai tầng trên khu đất rộng?
Khu đất rộng cho phép nhà trải ngang, một tầng, dễ đi lại cho người già và trẻ nhỏ, gần vườn hơn. Hai tầng tiết kiệm diện tích đất ở, có tầm nhìn cao hơn. Lựa chọn phụ thuộc vào diện tích đất ở trên giấy chứng nhận, độ dốc và thói quen sinh hoạt của gia đình.
Khi đã chọn chỗ, việc đầu tiên nên làm là gì?
Đưa vị trí vào bản mặt bằng tổng thể cùng đường xe, đường ống, nhà phụ; nhờ kỹ sư xem nền đất; hỏi UBND cấp xã về loại đất và thủ tục xây dựng. Song song, trồng ngay các cây bóng mát và hàng chắn gió quanh vị trí đó, vì chúng cần nhiều năm mới lớn.