Đường nội bộ của một trang viên nên gồm ba loại tách bạch: một lối xe chính từ cổng tới nhà, một lối dịch vụ cho xe chở hàng tới kho và nhà phụ, và mạng lối đi bộ qua vườn. Lối xe đi theo địa hình chứ không cắt thẳng, có chỗ quay đầu, bãi đỗ khuất sau cây, mặt đường thấm nước hoặc có rãnh thoát, đủ rộng cho xe chữa cháy và xe cứu thương tới tận nhà chính.
Đường là thứ đắt và khó sửa nhất sau nhà, vì nó cắt đất, đổi đường nước và định hình cách cả khu đất được dùng. Bài này đi từ vị trí cổng tới từng loại đường, vật liệu mặt đường và những chỗ phải có kỹ sư trên đất dốc.
Cổng: chọn chỗ trước, làm đẹp sau
Vị trí cổng phụ thuộc vào đường công cộng bên ngoài: đoạn nào mặt đường rộng, tầm nhìn tốt để xe ra vào không bị khuất, không nằm ngay khúc cua hay đỉnh dốc. Cổng nên lùi vào trong ranh đất một khoảng đủ để một chiếc xe dừng hẳn bên trong khi chờ mở cổng, không đứng chắn đường làng. Với xe chở vật liệu, khoảng lùi này còn giúp xe quay vào được mà không phải lùi nhiều lần.
Ở cổng nên tính luôn những thứ hay bị quên: chỗ đặt hộp thư, đồng hồ điện nước, thùng rác chờ thu gom, đèn chiếu sáng, một mái che nhỏ cho người chờ. Tất cả cần nằm phía ngoài cổng hoặc sát cổng, để người thu tiền điện, người giao hàng, xe rác không phải vào sâu.
Nhiều khu đất lớn cần hai cổng: cổng chính cho người và xe gia đình, cổng phụ cho xe dịch vụ, xe chở phân bón, vật tư, chở nông sản ra. Hai cổng tách biệt giúp vườn đẹp phía trước không phải chịu bánh xe tải, và người trông vườn làm việc mà không phải đi qua sân nhà chính.
Lối xe chính: đi theo đất, không cắt đất
Bám đường đồng mức. Trên đất dốc, lối xe chạy chéo theo sườn, gần song song với đường đồng mức, lượn dần lên thay vì lao thẳng lên đỉnh. Ít đào đắp hơn, xe lên dễ hơn, nước mưa không biến mặt đường thành suối.
Giữ độ dốc vừa phải. Kinh nghiệm chung là đường xe con trên khu đất gia đình nên giữ dốc nhẹ ở phần lớn chiều dài; những đoạn dốc gắt chỉ nên ngắn và cần kỹ sư tính mặt đường, rãnh, lan can. Mùa mưa, một đoạn dốc đất đỏ trơn có thể khiến xe không lên nổi.
Đủ rộng cho xe khẩn cấp. Xe chữa cháy, xe cứu thương cần lối đủ rộng, đủ cao không bị cành cây chắn, nền đủ chịu tải, và chỗ quay đầu gần nhà chính. Bề rộng và tải trọng cụ thể nên hỏi lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương hoặc kỹ sư.
Tránh vùng rễ cây lớn. Đường đào sâu hay lu nặng qua vùng rễ sẽ làm cây chết dần. Uốn đường quanh cây lớn vừa giữ cây vừa tạo đoạn đường đẹp nhất của trang viên.
Có chỗ quay đầu. Cuối lối xe trước nhà chính cần một vòng quay hoặc một khoảng sân đủ rộng để xe quay đầu mà không phải lùi dài. Vòng quay có thể có một bồn cây hay một cây lớn ở giữa.
Ba loại đường và cách làm cho từng loại
Không phải đường nào trong trang viên cũng cần làm như nhau. Phân loại rõ giúp dồn công sức vào nơi cần, và giữ phần lớn khu đất mềm, thấm nước.
| Loại đường | Ai dùng | Mặt đường thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lối xe chính | Xe gia đình, khách, xe khẩn cấp | Cấp phối đá dăm, sỏi đầm chặt, bê tông ở đoạn dốc | Cần nền chịu tải, rãnh hai bên, chỗ quay đầu |
| Lối dịch vụ | Xe chở vật tư, nông sản, xe rác | Cấp phối đá, đất gia cố, vệt bê tông hai bánh | Tách khỏi sân nhà chính, nối thẳng tới kho và cổng phụ |
| Lối đi bộ chính | Người nhà, khách, người già | Gạch, đá phiến, sỏi mịn trên nền đầm | Bằng phẳng, có đèn thấp, tránh bậc cao |
| Lối vườn | Người làm vườn, đi dạo | Đất nện, cỏ cắt thấp, mạt gỗ, đá bước | Mềm, thấm nước, dễ đổi tuyến |
Mặt đường thấm nước như sỏi, cấp phối, đá bước trên cỏ giúp nước mưa ngấm xuống tại chỗ, giảm dòng chảy dồn về chỗ trũng. Bê tông và nhựa nên dành cho đoạn dốc, chỗ quay đầu và nơi thật sự chịu tải nặng.
Bãi đỗ: gần đủ dùng, khuất đủ đẹp
Bãi đỗ xe là chỗ dễ làm hỏng cảnh nhất. Một khoảng sân bê tông rộng ngay trước hiên nhà biến khu vườn thành bến xe mỗi dịp giỗ tết. Cách thường dùng là tách hai thứ: một chỗ đỗ hằng ngày cho xe gia đình, nhỏ, gần cửa bếp hoặc nhà phụ; và một bãi đỗ khách, lớn hơn, đặt gần cổng hoặc cách nhà một quãng đi bộ ngắn qua vườn.
Bãi đỗ khách không cần làm cứng toàn bộ. Có thể là một bãi cỏ trên nền đầm chặt, gạch lỗ trồng cỏ, hoặc sỏi dưới hàng cây bóng mát. Ngày thường nó là bãi cỏ, ngày có khách thì đỗ xe. Hàng cây quanh bãi vừa che nắng cho xe, vừa che tầm nhìn từ nhà chính. Mùa mưa cần kiểm tra bãi cỏ có lún không trước khi cho xe vào.
Với trang viên hay có họp mặt đông người, nên tính trước chỗ đỗ tạm ngoài cổng hoặc nhờ đất của láng giềng trong ngày đó, và người hướng dẫn xe ở cổng. Chuyện tổ chức sự kiện có danh mục riêng; ở bước quy hoạch chỉ cần chừa đất và lối cho tình huống ấy, để sau này không phải phá vườn làm bãi đỗ.
Lối đi bộ: mạng lưới nối các khu
Lối đi bộ là thứ tạo ra trải nghiệm sống trong trang viên: buổi sáng đi từ nhà chính ra vườn rau, chiều đi dạo quanh hồ, tối đưa khách về nhà khách. Nên vẽ chúng theo những đường người ta thật sự sẽ đi, nối các điểm dùng nhiều nhất: cửa bếp với vườn bếp, hiên với bãi cỏ, nhà chính với nhà khách, nhà khách với bãi đỗ.
Một mẹo được nhiều người làm vườn dùng: để khu đất trống vài tháng, xem cỏ bị giẫm mòn theo lối nào, rồi mới lát đá theo lối đó. Lối người tự chọn thường ngắn và hợp lý hơn lối vẽ trên giấy. Ở các khuôn viên đại học, lối mòn tự phát cắt qua bãi cỏ là bằng chứng quen thuộc rằng người đi bộ luôn chọn đường tắt.
Lối đi bộ chính dành cho người già và trẻ nhỏ cần mặt phẳng, không trơn khi mưa, bậc thấp và đều, có tay vịn ở đoạn dốc, đèn thấp chiếu xuống mặt đường để đi đêm. Lối vườn thì mềm hơn: đất nện, đá bước, cỏ cắt thấp. Hai loại lối này nên phân biệt rõ để khách biết lối nào an toàn khi trời tối.
Đường trên đất dốc: thứ tự làm và chỗ phải có kỹ sư
Đường nội bộ trên sườn đồi là hạng mục kỹ thuật, không phải việc cho máy xúc tự vạch. Thứ tự hợp lý:
- Vạch tuyến trên bản đo địa hình, bám đường đồng mức, tránh vùng rễ cây và mép dốc đứng.
- Mời kỹ sư địa kỹ thuật, kỹ sư cầu đường xem tuyến: đoạn nào phải đào, đắp, có cần tường chắn hay kè.
- Làm hệ thoát nước của đường trước mặt đường: rãnh dọc phía trong sườn, cống ngang ở chỗ trũng, cửa xả có đá chống xói.
- Đầm nền từng lớp, làm mặt đường bằng vật liệu phù hợp với độ dốc từng đoạn.
- Trồng cỏ, cây bụi giữ đất trên mái taluy hai bên ngay sau khi đào, trước mùa mưa.
- Sau mùa mưa đầu tiên, đi lại toàn tuyến xem chỗ nào xói, lún, nứt để sửa sớm.
Một con đường không có rãnh thoát sẽ tự biến thành rãnh xói sau vài trận mưa. Trên đất đỏ bazan của Tây Nguyên, hiện tượng này rất nhanh; một đường đất mới mở có thể bị khoét sâu đáng kể ngay trong mùa mưa đầu.
Những lỗi hay gặp khi làm đường nội bộ
Các lỗi dưới đây gặp nhiều ở khu đất vùng đồi lẫn ven đô. Phần lớn bắt nguồn từ việc làm đường trước khi có mặt bằng tổng thể, hoặc giao hết cho người lái máy tự vạch tuyến.
- Mở đường thẳng từ cổng lên nhà cho ngắn, dốc gắt, mùa mưa xe không lên được và mặt đường thành lòng suối.
- Bê tông hoá toàn bộ sân và đường, nước mưa không ngấm xuống mà dồn hết về chỗ trũng và nhà láng giềng.
- Không làm rãnh thoát, hoặc rãnh đổ thẳng xuống mái taluy không có đá chống xói, khoét mái dốc sau vài mùa.
- Cho xe nặng chạy qua và đổ vật liệu lên vùng rễ của cây cổ thụ trong lúc thi công, cây chết dần trong vài năm sau.
- Đặt bãi đỗ khách ngay trước hiên, biến sân nhà thành bãi xe mỗi dịp đông người.
- Quên chỗ quay đầu, xe tải giao hàng phải lùi hàng trăm mét trên đường hẹp có mép dốc.
- Lát đá trơn bóng cho lối đi bộ chính, rêu lên trong mùa mưa, người già dễ trượt ngã.
Sửa một con đường đã đổ bê tông tốn gấp nhiều lần làm đúng từ đầu. Vẽ tuyến trên giấy, cắm cọc, đi thử bằng chân và hỏi kỹ sư ở những đoạn dốc là ba việc rẻ giúp tránh phần lớn các lỗi này.
Ánh sáng, an ninh và người dùng xe lăn
Đường nội bộ dài cần đèn, nhưng không cần sáng như phố. Đèn thấp dọc lối đi bộ, đèn ở cổng, chỗ quay đầu và các ngã rẽ là đủ; ánh sáng hướng xuống đất, không chiếu lên tán cây hay sang nhà láng giềng. Cáp điện cho đèn nên chôn cùng tuyến với đường ngay khi làm đường, để sau này không phải đào lại.
Về an ninh, một khu đất lớn có nhiều lối mòn là có nhiều lối vào. Quy hoạch đường cũng là quy hoạch nơi người lạ có thể đi. Cổng có khoá, hàng rào liên tục theo ranh, đèn cảm biến ở cổng phụ và nhà kho, cùng một tuyến đi tuần ngắn cho người trông vườn là cách đơn giản.
Nếu trong nhà có người già hay người dùng xe lăn, ít nhất một lối từ chỗ đỗ xe tới cửa nhà chính, và từ nhà chính ra hiên, ra vườn gần, nên phẳng, không bậc, đủ rộng cho xe lăn quay. Làm từ đầu khi đổ nền thì gần như không tốn thêm; sửa lại sau khi đã lát đá, xây bậc thì vừa tốn vừa khó đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Đường nội bộ trong khu đất có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô và loại đất. Đường đi trong khuôn viên đất ở thường gắn với hồ sơ nhà ở; đường trên đất nông nghiệp phục vụ canh tác có quy định riêng. Mở đường lớn, đào đắp nhiều hay làm tường chắn cao nên hỏi UBND cấp xã trước. Không tự ý bê tông hoá diện tích lớn trên đất nông nghiệp.
Nên làm đường bê tông hay sỏi cho trang viên?
Mỗi loại có chỗ dùng. Sỏi, cấp phối hợp với phần lớn lối xe trên đất bằng, thấm nước và trông tự nhiên, nhưng cần bổ sung định kỳ. Bê tông nên dùng ở đoạn dốc, chỗ quay đầu, chỗ xe nặng thường xuyên đi qua. Kết hợp hai loại thường bền và đẹp hơn dùng một loại cho tất cả.
Đường nội bộ rộng bao nhiêu là đủ?
Đủ cho loại xe lớn nhất sẽ thường xuyên vào, cộng khoảng hở hai bên. Lối xe chính cần đủ cho xe khẩn cấp; lối đi bộ chính đủ cho hai người đi cạnh nhau hoặc một xe lăn. Kích thước cụ thể nên hỏi kỹ sư và lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương theo loại xe thực tế.
Có nên trồng cây hai bên đường xe?
Có, hàng cây hai bên tạo bóng mát và che bụi. Cần chọn cây rễ không phá mặt đường, trồng cách mép đường đủ xa, và tỉa cành đủ cao để xe tải, xe chữa cháy đi qua. Tránh cây giòn cành, dễ gãy đổ trong mùa gió ở những đoạn có xe và người đi lại nhiều.
Mặt đường sỏi bị trôi sau mưa thì xử lý thế nào?
Thường do nước chảy dọc mặt đường thay vì ra rãnh. Cần làm mặt đường hơi dốc về một bên hoặc dạng mui rùa, thêm các gờ chéo đưa nước ra rãnh ở đoạn dốc, đầm chặt lớp nền, và chuyển các đoạn quá dốc sang mặt cứng. Kỹ sư có thể chỉ chỗ đặt cống ngang hợp lý.
Làm đường trước hay xây nhà trước?
Nên làm phần nền và thoát nước của lối xe chính trước, vì xe chở vật liệu xây nhà cần đường đi. Lớp mặt hoàn thiện để sau khi xây xong nhà, tránh bị xe nặng phá hỏng. Đường ống, cáp điện đi dọc tuyến nên chôn cùng lúc với làm nền đường.