Các công trình phụ trong trang viên nên xếp theo tần suất dùng và theo luồng đi lại: vườn bếp và chỗ phơi sát cửa bếp, nhà phụ và kho gom một cụm gần lối xe dịch vụ, nhà khách có lối riêng và khoảng cách riêng tư, khu trẻ em nằm trong tầm mắt người lớn, xa hồ, giếng và đường xe. Xếp đúng thì việc hằng ngày nhẹ đi và trang viên trông gọn; xếp sai thì mỗi ngày phải đi vòng, xe tải chạy qua sân, khách và chủ nghe tiếng nhau suốt đêm.
Bài này dùng cách chia vùng theo tần suất trong hệ canh tác permaculture làm khung, rồi đi vào từng công trình: vườn bếp, nhà phụ và kho, nhà khách, khu trẻ em, chỗ cho vật nuôi và rác, kèm một sơ đồ quan hệ dạng bảng.
Khung nghĩ: chia vùng theo số lần đi tới mỗi ngày
Bill Mollison, một trong hai người khởi xướng permaculture, mô tả trong Permaculture: A Designers' Manual (1988) cách chia khu đất thành các vùng đánh số từ 0 đến 5 theo mức độ con người qua lại. Vùng 0 là ngôi nhà; vùng 1 sát nhà, đi tới nhiều lần mỗi ngày, như vườn rau thơm, chỗ phơi; vùng 2 là vườn cây ăn trái, gà vịt, cần ghé mỗi ngày một hai lần; vùng 3 là vườn sản xuất lớn hơn; vùng 4 là đất nửa tự nhiên, rừng gỗ; vùng 5 để hoang dã.
Áp vào trang viên gia đình, khung này trả lời rất nhanh nhiều câu hỏi "đặt cái gì ở đâu". Rau thơm nấu cơm mỗi ngày không thể ở cuối vườn; vườn cây ăn trái thu hoạch theo mùa thì không cần sát hiên. Nhà khách dùng vài lần trong tháng có thể nằm ở rìa vùng 2; rừng nhỏ ít người tới thì ở ranh đất, làm hàng chắn gió.
Khung này không phải luật. Địa hình, nắng gió, đường nước vẫn có tiếng nói quyết định. Nhưng khi phân vân giữa hai vị trí, câu hỏi "mỗi ngày đi tới đây mấy lần" thường cho câu trả lời rõ ràng hơn mọi lập luận thẩm mỹ.
Vườn bếp và chỗ phơi: ra khỏi cửa bếp là tới
Khoảng cách đo bằng bước chân. Vườn rau thơm, giàn rau leo, vài luống rau ăn hằng ngày nên nằm trong vòng vài chục bước từ cửa bếp. Xa hơn, người nấu sẽ ngại ra hái lúc trời mưa hay lúc đang nấu dở, và vườn dần bị bỏ.
Nắng sáng, tránh nắng chiều gắt. Rau cần nhiều nắng, nhưng nắng chiều gay gắt mùa khô làm rau héo. Phía đông hoặc đông nam của bếp thường là chỗ tốt. Ở vùng lạnh như cao nguyên Lâm Đồng, có thể cần chỗ kín gió hơn.
Gần nguồn nước và chỗ ủ phân. Một vòi nước hoặc bể nước mưa ngay cạnh vườn bếp; chỗ ủ rác bếp thành phân ở rìa vườn, cuối hướng gió so với nhà. Rác bếp đi một đoạn ngắn vào chỗ ủ, phân ủ đi một đoạn ngắn ra luống.
Chỗ phơi riêng. Sân phơi quần áo, phơi nông sản nhỏ cần nắng, gió, và lối đi phẳng từ nhà. Đặt nó gần vườn bếp và khuất khỏi lối khách vào là cách thông dụng ở nhà vườn quê.
Nhà phụ, kho và chỗ máy móc: gom thành một cụm dịch vụ
Một trang viên có nhiều thứ cần chỗ: kho nông cụ, phân bón, nhiên liệu cho máy cắt cỏ, máy bơm, máy phát, bể nước, chỗ để xe máy, xe rùa, củi, vật tư sửa chữa. Rải mỗi thứ một nơi thì cả khu đất lổn nhổn mái tôn. Cách gọn hơn là gom chúng thành một cụm dịch vụ, nằm gần cổng phụ hoặc lối xe dịch vụ, khuất khỏi tầm nhìn từ hiên nhà chính và từ nhà khách, phía cuối hướng gió.
Cụm dịch vụ cần lối xe tới được để chở vật tư vào, nông sản ra, mà không đi qua sân trước. Nó cũng là chỗ hợp lý cho nơi ở của người trông vườn, nếu có: gần việc, có lối riêng, có khoảng cách tôn trọng sự riêng tư của cả hai bên.
Về an toàn: phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu cất trong kho riêng có khoá, thông thoáng, cao ráo, xa nguồn nước và xa khu trẻ em. Máy phát, bình nhiên liệu cách xa nhà ở và cách xa đống củi, cỏ khô. Bình chữa cháy đặt ở cửa kho và người trong nhà biết chỗ để. Những chi tiết này nhỏ, nhưng ở khu đất rộng xa trạm chữa cháy, chúng có ý nghĩa thật.
Nhà khách: gần đủ để ăn chung, xa đủ để ngủ yên
Nhà khách trong trang viên thường đón con cháu về chơi, bạn bè ở lại cuối tuần, hoặc là chỗ ở của ông bà muốn có không gian riêng. Hai điều cần cân: khách cảm thấy được chào đón và gần gũi, nhưng cả khách lẫn chủ đều có sự riêng tư ban đêm và buổi sáng.
Cách xếp thường gặp là đặt nhà khách cách nhà chính một quãng đi bộ ngắn qua vườn, cửa chính hai nhà không nhìn thẳng vào nhau, giữa hai nhà có hàng cây hoặc một vạt vườn. Nhà khách có lối riêng từ bãi đỗ khách, để khách đến muộn hay về sớm không phải đi ngang hiên nhà chính. Một lối nhỏ qua vườn nối hai nhà để đi sang ăn cơm chung.
Nếu nhà khách dành cho ông bà hay người lớn tuổi, ưu tiên lại khác: lối đi phẳng không bậc tới nhà chính, gần hơn, có đèn ban đêm, có thể nghe gọi được khi cần. Nếu có ý định thỉnh thoảng cho người ngoài thuê lúc gia đình vắng nhà, đó đã là chuyện kinh doanh lưu trú với quy định riêng, nên hỏi chính quyền địa phương trước; ở bước quy hoạch chỉ cần nhà khách có lối vào độc lập.
Khu trẻ em: trong tầm mắt, xa nước, xa xe
Với gia đình có con nhỏ, khu chơi trẻ em là công trình phải xếp cẩn thận nhất, vì nó liên quan tới an toàn. Đuối nước được nhiều báo cáo của ngành y tế và Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam. Các bước xếp đặt:
- Đặt khu chơi ở chỗ nhìn thấy được từ bếp và từ hiên chính, để người lớn làm việc vẫn để mắt được.
- Cách xa hồ, ao, mương sâu, giếng, bể nước; giữa khu chơi và mặt nước có rào kín, đủ cao, cửa rào tự đóng với chốt đặt ngoài tầm tay trẻ.
- Giếng có nắp đậy chắc, có khoá; bể nước có nắp; không để thùng, chậu chứa nước hở quanh khu chơi.
- Cách xa đường xe và bãi đỗ, có hàng rào hay hàng cây thấp ngăn giữa.
- Có bóng mát buổi trưa, mặt đất mềm như cỏ, cát, mạt gỗ dưới chỗ trèo, không bê tông.
- Xa cụm dịch vụ: kho hoá chất, máy móc, nhiên liệu, đống củi.
Các biện pháp vật lý không thay được người lớn trông. Luật nhà rõ ràng, như trẻ không ra hồ, ra bến một mình, cùng việc dạy trẻ bơi sớm, đi kèm với rào và nắp.
Sơ đồ quan hệ: công trình nào nên gần, công trình nào nên xa
Bảng dưới tóm quan hệ giữa các khu. Dùng nó như danh sách kiểm khi xếp các ô giấy công trình lên mặt bằng tổng thể.
| Khu | Nên gần | Nên xa | Lý do chính |
|---|---|---|---|
| Nhà chính | Vườn bếp, chỗ phơi, khu trẻ em, chỗ đỗ hằng ngày | Cụm dịch vụ, chỗ ủ phân, vật nuôi | Tiện sinh hoạt, tránh mùi và tiếng ồn |
| Vườn bếp | Cửa bếp, nguồn nước, chỗ ủ phân | Bóng cây lớn, đường xe | Cần nắng, dùng hằng ngày |
| Nhà khách | Bãi đỗ khách, lối dạo | Cửa chính nhà chính, cụm dịch vụ | Riêng tư hai chiều |
| Cụm dịch vụ, kho | Cổng phụ, lối xe dịch vụ | Hiên nhà, nhà khách, khu trẻ em | Tiện chở hàng, an toàn hoá chất |
| Khu trẻ em | Tầm nhìn từ bếp, hiên | Hồ, giếng, đường xe, kho | An toàn |
| Vật nuôi, chỗ ủ phân | Vườn cây ăn trái | Nhà ở, giếng nước | Mùi, ruồi, vệ sinh nguồn nước |
Khi hai quan hệ đá nhau, chẳng hạn nhà khách muốn gần bãi đỗ khách mà bãi đỗ lại gần cụm dịch vụ, thường giải quyết được bằng một hàng cây dày hoặc một bức tường thấp, thay vì dời cả một công trình.
Ví dụ giả định: xếp lại khu vườn cũ của ông bà
Ví dụ giả định: một gia đình ở Vĩnh Long nhận lại khu vườn cũ của ông bà, rộng hơn một hecta, có nhà cổ ba gian, ao cá, giếng đất, vài cây xoài lâu năm. Họ muốn có thêm nhà khách cho con cháu về dịp tết, chỗ cho người trông vườn và nơi cho bọn trẻ chơi.
Kho phân, máy bơm, xe máy vốn để rải rác quanh nhà cổ được dời ra một cụm sát lối xe phía sau, kèm nhà nhỏ của người trông vườn. Vườn rau thơm được đưa về sát cửa bếp phía đông, cạnh một bể nước mưa có nắp. Nhà khách mới dựng ở rìa vườn xoài, cửa quay về phía vườn chứ không nhìn sang hiên nhà cổ, có lối riêng từ bãi cỏ gần cổng nơi khách đỗ xe.
Phần khó nhất là ao và giếng. Giếng đất cũ được xây thành cao, đậy nắp có khoá. Ao giữ lại, nhưng một hàng rào thấp kín cùng cửa có chốt cao được dựng giữa ao và bãi cỏ trước nhà, nơi bọn trẻ chơi trong tầm nhìn từ bếp. Chuồng gà dời ra cuối vườn xoài, xa giếng. Không có công trình nào đắt tiền, chỉ là xếp lại cho đúng quan hệ gần xa.
Vật nuôi, rác và những thứ hay bị quên
Gà vịt thả vườn, vài con chó giữ nhà, có khi một đàn ong: trang viên ở quê hiếm khi không có vật nuôi. Chuồng trại nên ở vùng 2, gần vườn cây ăn trái nơi phân của chúng có ích, cuối hướng gió so với nhà ở, xa giếng nước. Chó giữ nhà cần chỗ có bóng mát, nước sạch, và vị trí nhìn được cổng; ong cần chỗ yên tĩnh, xa lối đi của khách và trẻ nhỏ.
Rác là chuyện ít ai đưa vào bản vẽ. Một trang viên cần chỗ phân loại rác, chỗ ủ rác hữu cơ, chỗ để rác chờ thu gom gần cổng, và chỗ xử lý cành lá sau mỗi lần cắt tỉa. Không đốt rác, đốt lá khô trong mùa khô ở khu đất có cỏ cao và rừng thông, vì nguy cơ cháy lan rất lớn.
Những thứ khác hay bị quên: chỗ để xe của khách đến đông dịp giỗ tết; nhà vệ sinh gần khu vườn cho người làm vườn và khách dự tiệc ngoài trời; chỗ trú mưa giữa vườn; chỗ đặt bồn nước chữa cháy; lối cho xe hút bể tự hoại tới được. Ghi chúng lên mặt bằng tổng thể từ đầu, dù chưa làm ngay, để khi cần không phải phá vườn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà khách nên cách nhà chính bao xa?
Không có con số chuẩn. Đủ xa để hai bên không nghe tiếng sinh hoạt của nhau ban đêm, và cửa không nhìn thẳng vào nhau; đủ gần để đi bộ sang ăn cơm mà không ngại, nhất là khi trời mưa. Hàng cây, vạt vườn hay một bức tường thấp giúp giảm khoảng cách cần thiết.
Có nên làm hồ bơi gần khu trẻ em?
Nếu có hồ bơi, nó phải được rào kín bốn phía bằng rào đủ cao, khó trèo, cửa tự đóng có chốt ngoài tầm tay trẻ, tách hẳn khỏi khu chơi. Kết cấu hồ bơi cần kỹ sư tính. Không coi nắp đậy hay phao là thay thế cho rào và người lớn trông.
Kho phân bón, thuốc bảo vệ thực vật nên đặt thế nào?
Trong một kho riêng có khoá, cao ráo, thông thoáng, có mái che mưa, cách xa giếng nước, hồ, khu trẻ em và nhà ở. Không cất chung với thực phẩm hay thức ăn vật nuôi. Bao bì đã dùng thu gom theo hướng dẫn của địa phương, không đốt, không vứt xuống mương.
Người trông vườn ở trong khu đất thì xếp chỗ ở thế nào?
Một căn nhà nhỏ gần cụm dịch vụ và cổng phụ, có lối vào riêng, có khoảng cách riêng tư với nhà chính, đủ tiện nghi để sống lâu dài: nhà vệ sinh, bếp, chỗ phơi riêng. Đối xử tử tế và thoả thuận rõ ràng về công việc, giờ giấc theo nguyên lý của pháp luật lao động.
Vườn bếp có nên đặt dưới bóng cây cổ thụ cho mát không?
Hầu hết rau cần nhiều giờ nắng mỗi ngày nên dưới tán cây lớn rau sẽ còi. Rễ cây lớn cũng tranh nước, tranh dinh dưỡng với rau. Nên đặt vườn bếp ở chỗ nhiều nắng sáng, cách tán cây lớn một khoảng, có thể dùng lưới che nhẹ trong những tháng nắng gắt.
Có cần vẽ chỗ cho những công trình chưa định làm?
Nên. Một nhà kính nhỏ, một phòng thêm cho con cháu, một mái che xưởng, một chỗ đỗ xe khách đông: chừa đất và chừa lối cho chúng trên mặt bằng tổng thể giúp sau này thêm vào mà không phải dời đường, phá vườn. Chỗ chừa có thể là bãi cỏ trong lúc chờ.