Các biệt thự cũ ở Đà Lạt (Lâm Đồng) đáng học nhất ở cách chúng nằm trong khuôn viên: nhà đặt theo sườn đồi chứ không san phẳng đồi, rừng thông có sẵn được giữ lại quanh nhà, phía trước là bãi cỏ và vườn hoa, phía sau là vườn rau, nhà phụ, lối xe đi vòng theo đường đồng mức. Đó chính là bộ khung của một trang viên cao nguyên, chỉ thu nhỏ lại cho một gia đình.
Phong cách từng căn biệt thự (mái dốc kiểu miền núi nước Pháp, khung gỗ trang trí, tường đá, đường nét những năm 1930) đã được nhiều nơi viết kỹ. Bài này nhìn sang phần ít được nói tới hơn: khu đất quanh ngôi nhà, cách khuôn viên được tổ chức, và những gì một gia đình dựng nhà vườn lớn ở vùng đồi cao hôm nay có thể học từ đó.
Một thành phố được nghĩ ra cho nhà trong vườn
Đà Lạt được người Pháp chọn làm nơi nghỉ dưỡng trên cao nguyên Lang Biang từ cuối thế kỷ 19 và phát triển mạnh trong nửa đầu thế kỷ 20. Các đồ án quy hoạch thời đó, trong đó có đồ án của kiến trúc sư Ernest Hébrard đầu những năm 1920, đều nhấn mạnh việc giữ cảnh quan đồi thông, hồ nước và mật độ xây dựng thấp ở các khu biệt thự.
Kết quả là những khu biệt thự mà mỗi căn có một khuôn viên rộng so với diện tích nhà, nhà cách nhà bằng những đám thông, đường uốn theo sườn đồi. Nhìn từ trên cao, nhiều khu ở Đà Lạt giống một khu rừng có những mái nhà lấp ló hơn là một khu phố.
Trải qua gần một thế kỷ, nhiều khuôn viên đã bị chia nhỏ, xây chen, chặt bớt thông. Nhưng những căn còn giữ được khuôn viên gốc cho thấy rõ một ý tưởng: ngôi nhà chỉ là một phần của khu đất, và khu đất được thiết kế để ngôi nhà dễ ở quanh năm trong khí hậu mát, ẩm, nhiều sương của cao nguyên.
Ý tưởng ấy rất gần với điều nhiều gia đình đang tìm khi mua đất đồi ở Lâm Đồng làm nhà vườn: không phải một căn nhà to, mà một nơi có rừng, có vườn, có khoảng cách với hàng xóm và có thời gian chậm lại.
Đặt nhà trên sườn đồi thay vì san phẳng đồi
Hầu hết biệt thự cũ ở Đà Lạt nằm trên đất dốc. Thay vì san cả khu đất thành mặt bằng, người xưa thường đặt nhà trên một nền vừa đủ, phần dưới dốc làm tầng hầm hoặc tầng trệt nửa chìm, phía trước nhà là bãi cỏ có độ dốc nhẹ nhìn ra thung lũng. Lối xe vào đi chéo theo sườn đồi, có khi vòng qua trước nhà rồi trở ra, tránh cắt thẳng dốc.
Cách làm này giữ được rễ cây và lớp đất mặt, hạn chế đất trượt khi mưa dầm, và tạo cho ngôi nhà một tầm nhìn tự nhiên. Tầng nửa chìm thường dùng làm kho, chỗ để củi, phòng cho người giúp việc, giữ nhiệt độ ổn định quanh năm.
Với một gia đình làm nhà vườn trên đồi hôm nay, bài học là cố gắng "đặt nhà vào đồi" thay vì "dọn đồi cho nhà". Nhưng nhà tựa lưng vào dốc có nghĩa là có tường chắn đất, có nước ngầm thấm từ phía đồi và có nguy cơ sạt nếu thoát nước kém. Tường chắn, móng trên dốc, rãnh thoát nước sau nhà và đường nội bộ có độ dốc lớn đều phải do kỹ sư khảo sát, tính toán; đây không phải phần có thể làm theo kinh nghiệm.
Ngôi nhà được làm cho khí hậu lạnh và ẩm
Mái dốc. Mái biệt thự Đà Lạt dốc để thoát nước nhanh trong mùa mưa dài và không đọng sương. Mái dốc cũng tạo ra tầng áp mái, thường làm phòng ngủ hoặc kho, giữ một lớp không khí đệm giữa mái và các phòng bên dưới.
Chân tường đá. Phần chân tường thường xây hoặc ốp đá, cao hơn mặt đất một khoảng, để nước bắn và ẩm từ đất không làm hỏng phần tường trên. Đây là chi tiết vừa đẹp vừa có công năng rõ ràng.
Ống khói và lò sưởi. Nhiều căn có lò sưởi đốt củi, ống khói nhô lên trên mái. Lò sưởi đặt giữa nhà hoặc ở phòng khách, toả ấm ra các phòng xung quanh. Củi lấy từ cành thông, cây tỉa trong khuôn viên.
Cửa sổ vừa phải, quay về phía nắng. Khác với nhà vùng nóng mở rộng để đón gió, biệt thự Đà Lạt có cửa sổ vừa phải, nhiều ô kính nhỏ, ưu tiên phía đón nắng buổi sáng để sưởi ấm phòng. Hiên và cửa đi thường có mái che sâu để tránh mưa tạt.
Sàn gỗ và trần gỗ. Gỗ ở sàn, trần, cầu thang làm không gian ấm hơn so với nền gạch, đá. Nhưng gỗ trong khí hậu ẩm cần thông gió dưới sàn và kiểm tra mối mọt định kỳ.
Khuôn viên được chia việc thế nào
Mỗi phần của khuôn viên biệt thự cũ có một việc riêng. Bảng dưới gom lại các phần thường thấy và điều một nhà vườn mới có thể học từ đó.
| Phần khuôn viên | Thường thấy ở biệt thự cũ | Gợi ý cho nhà vườn hôm nay |
|---|---|---|
| Rừng thông quanh nhà | Giữ thông có sẵn, chỉ chặt chỗ đặt nhà và lối đi | Khảo sát cây trước khi vẽ mặt bằng, giữ cây lớn khoẻ, đặt nhà vào khoảng trống |
| Bãi cỏ trước nhà | Thảm cỏ dốc nhẹ nhìn ra thung lũng | Một khoảng mở cho trẻ con chạy, phơi nắng, tổ chức tiệc nhỏ |
| Vườn hoa | Hoa ôn đới quanh hiên và lối vào | Trồng sát nhà những cây ít tốn công, để vườn lớn ra phía ngoài |
| Vườn rau, cây ăn trái | Phía sau hoặc bên hông, gần bếp | Đặt vườn bếp gần cửa sau, có nước tưới và lối đi khô |
| Nhà phụ, nhà xe, kho củi | Tách khỏi nhà chính, nối bằng lối có mái | Giữ khoảng cách an toàn cháy, đặt cuối gió |
| Lối xe | Uốn theo đường đồng mức, có chỗ quay đầu | Thiết kế cùng kỹ sư, có rãnh thoát nước hai bên |
Điều đáng chú ý là ở hầu hết biệt thự cũ, phần cây xanh và đất trống lớn hơn nhiều so với phần xây dựng. Chính tỉ lệ đó tạo cảm giác "ở trong rừng" mà người tới Đà Lạt tìm kiếm.
Một gia đình có khu đất đồi vài nghìn mét vuông có thể dùng bảng này làm khung khởi đầu trước khi gặp kiến trúc sư, để cuộc trao đổi bắt đầu từ khu đất chứ không bắt đầu từ một mẫu nhà chọn sẵn.
Rừng thông: tài sản lớn nhất và rủi ro lớn nhất
Thông ba lá là cây đặc trưng của Đà Lạt và là lý do nhiều khuôn viên biệt thự đẹp như hiện nay. Rừng thông che gió, giữ đất trên sườn dốc, tạo bóng và mùi hương đặc trưng. Một cây thông lớn cần hàng chục năm để có được, không gì thay thế nhanh được.
Nhưng thông cũng mang rủi ro. Lá thông khô và nhựa thông bắt lửa nhanh vào mùa khô, thường từ cuối năm tới khoảng tháng tư. Cây thông già, rễ yếu hoặc bị đào gốc khi làm nhà có thể đổ khi có giông. Cành khô rơi xuống mái nhà, lối đi là chuyện thường gặp. Rễ thông lan rộng cũng có thể đội nứt lối đi, bể nước hay móng tường rào đặt quá gần gốc, nên khi làm công trình mới cần chừa khoảng cách với những cây lớn muốn giữ.
Giữ rừng thông trong khuôn viên vì thế đi kèm vài việc: dọn lá khô quanh nhà và dưới mái hiên trong mùa khô, không đốt rác gần gốc thông, tỉa cành khô trên mái, mời người có chuyên môn đánh giá những cây lớn đứng gần nhà sau mỗi mùa mưa bão. Việc chặt hạ cây lớn, nhất là cây thuộc rừng hoặc trong khu vực có quy định bảo vệ cảnh quan, cần hỏi chính quyền địa phương trước.
Một năm trong khuôn viên cao nguyên
Khí hậu Đà Lạt chia khá rõ hai mùa. Mùa khô, đại khái từ cuối năm tới khoảng tháng tư, trời nắng, đêm lạnh, cỏ úa và lá thông rụng nhiều. Mùa mưa, khoảng từ tháng năm tới tháng mười, mưa chiều kéo dài, sương sớm dày, rêu lên nhanh trên tường đá và bậc thềm. Một khuôn viên biệt thự được chăm tốt có nhịp việc theo đúng hai mùa này.
Mùa khô là mùa dọn: cào lá thông, tỉa cành khô, sửa mái trước khi mưa về, kiểm ống khói sau mùa sưởi, tưới vườn rau và vườn hoa vào sáng sớm. Đây cũng là mùa khuôn viên đẹp nhất để đón khách, tổ chức bữa ăn ngoài bãi cỏ. Mùa mưa là mùa giữ: khơi rãnh thoát nước, kiểm tường chắn và taluy sau mỗi trận mưa lớn, mở cửa thông gió khi trời ngớt, cạo rêu ở bậc thềm để khỏi trơn ngã.
Gia đình dựng nhà vườn ở cao nguyên nên lập một lịch đơn giản theo hai mùa ngay từ năm đầu, ghi những việc phải làm và ai làm. Nhiều hư hỏng tốn kém của nhà trên đồi, như nước tràn vào tầng hầm hay một đoạn taluy sạt, bắt đầu từ một cái rãnh bị lá thông lấp mà không ai để ý.
Biệt thự cũ hôm nay và bài học cho trang viên cao nguyên
Nhiều biệt thự cũ ở Đà Lạt đã qua nhiều đời chủ và nhiều công năng: nhà ở, cơ quan, khách sạn nhỏ. Một số được tu bổ cẩn thận, số khác xuống cấp vì thiếu người chăm hoặc bị cải tạo mạnh tay, xây chen trong khuôn viên. Xây, sửa ở các khu biệt thự cũ thường chịu quy định riêng về cảnh quan và kiến trúc; muốn làm gì cũng nên hỏi chính quyền địa phương trước.
Với người đang dựng nhà vườn ở cao nguyên Lâm Đồng, dù ở Đà Lạt hay các vùng đồi khác, những bài học rút ra khá rõ. Mật độ xây thấp, khuôn viên lớn hơn nhà nhiều lần. Đặt nhà vào sườn đồi, giữ cây lớn. Tách nhà phụ, kho củi khỏi nhà chính. Có lò sưởi hay bếp củi thì làm ống khói đúng kỹ thuật, có thiết bị báo khói và không bao giờ sưởi than trong phòng kín.
Và cuối cùng, nhà vùng lạnh ẩm cần được ở. Một căn biệt thự đóng kín cả năm sẽ mốc, mối, dột nhanh hơn nhiều so với căn có người mở cửa, đốt lò, đi lại mỗi tuần. Ai làm nhà vườn ở cao nguyên mà chỉ lên vài lần một năm nên tính trước chuyện người trông nom và lịch thông gió, kiểm tra theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Biệt thự cũ ở Đà Lạt chủ yếu được xây vào thời gian nào?
Phần lớn được xây trong khoảng những năm 1920 đến 1950, khi Đà Lạt phát triển thành nơi nghỉ dưỡng và nơi ở của nhiều gia đình. Năm xây dựng từng căn cụ thể nên tra hồ sơ của địa phương hoặc hỏi người đang quản lý căn nhà.
Có nên san phẳng đất đồi để làm nhà vườn cho dễ xây không?
San phẳng toàn bộ thường làm mất lớp đất mặt, mất cây lớn và tạo ra mái taluy cao dễ sạt khi mưa. Cách bền hơn là đặt nhà theo bậc, theo đường đồng mức. Dù chọn cách nào, phần đào đắp, tường chắn và thoát nước trên đất dốc cần kỹ sư khảo sát và tính toán.
Lò sưởi củi trong nhà có an toàn không?
An toàn nếu ống khói đúng kỹ thuật, được thông định kỳ, có khoảng cách an toàn với gỗ, có tấm chắn tia lửa và nhà có thiết bị báo khói. Không đốt rác, nhựa trong lò. Tuyệt đối không dùng bếp than để sưởi trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí.
Có được tự chặt cây thông trong khuôn viên nhà mình không?
Tuỳ nguồn gốc cây và quy định quản lý cảnh quan, rừng tại từng khu vực. Một số khu ở Đà Lạt có quy định riêng về cây xanh. Trước khi chặt cây lớn, nên hỏi UBND cấp xã hoặc cơ quan quản lý rừng ở địa phương để tránh vi phạm.
Vì sao nhà ở Đà Lạt hay bị ẩm mốc?
Không khí cao nguyên ẩm, mùa mưa kéo dài, sương nhiều, trong khi nhà lại hay đóng kín vì lạnh. Hơi ẩm đọng ở góc tường, tủ, sàn gỗ. Cách giảm là thông gió hằng ngày khi trời ráo, chân tường chống thấm tốt, sưởi đúng cách và không để nhà bỏ trống lâu.
Khuôn viên bao nhiêu thì đủ để có cảm giác trang viên?
Không có con số cố định, vì cảm giác đó phụ thuộc vào tỉ lệ cây xanh, địa hình và tầm nhìn nhiều hơn diện tích. Một khu đất đồi vừa phải nhưng giữ được cây lớn và nhìn ra thung lũng có thể dễ chịu hơn một khu đất bằng rộng gấp đôi mà trống trơn.