Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê là ngôi nhà của một gia đình thương nhân người Hoa ở Sa Đéc (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), dựng bên bờ sông Sa Đéc vào cuối thế kỷ 19 và được sửa sang, xây thêm vào đầu thế kỷ 20; khung nhà và gian thờ theo lối Việt, chạm khắc nội thất mang dấu thợ Hoa, mặt tiền và nhiều chi tiết theo kiểu Pháp. Ngôi nhà nổi tiếng rộng rãi vì gắn với Huỳnh Thủy Lê, người được xem là nguyên mẫu nhân vật người tình trong tiểu thuyết L'Amant (Người tình) của nhà văn Pháp Marguerite Duras, xuất bản năm 1984.
Nhưng bỏ câu chuyện tình sang một bên, đây vẫn là một trong những ví dụ rõ nhất ở miền Tây về cách một gia đình khá giả đầu thế kỷ 20 ghép ba truyền thống kiến trúc vào một ngôi nhà ven sông. Bài này đọc ngôi nhà như một di sản kiến trúc: vị trí, mặt tiền, mái, nội thất, và cách xem để hiểu được nó.
Ngôi nhà của ai, ở đâu
Sa Đéc là đô thị cổ bên sông Tiền, từng là nơi buôn bán lúa gạo, hàng hoá sầm uất của miền Tây từ thế kỷ 19. Nhiều gia đình người Hoa làm ăn ở đây, dựng nhà dọc bờ rạch, gần chợ và bến ghe. Ngôi nhà được dựng bởi ông Huỳnh Cẩm Thuận, cha của Huỳnh Thủy Lê, một gia đình có của nhờ buôn bán lúa gạo và bất động sản trong vùng.
Nhà nằm sát bờ sông Sa Đéc, mặt chính nhìn ra nước. Đây là điểm khác với nhiều nhà cổ của điền chủ ở giữa vườn: nhà Huỳnh Thủy Lê là nhà của một gia đình thương nhân ở đô thị ven sông, nên khuôn viên không rộng vườn tược mà chặt chẽ, gần phố, gần chợ, gần bến.
Năm dựng chính xác được các nguồn ghi không hoàn toàn giống nhau; bảng giới thiệu tại chỗ và hồ sơ của cơ quan quản lý di tích địa phương là nơi đáng tin nhất. Điều chắc chắn là ngôi nhà đã qua nhiều lần sửa chữa trong thế kỷ 20, và lớp mặt tiền kiểu Pháp như hiện nay là kết quả của những lần cải tạo đó, không phải từ ngày đầu.
Sau những năm 1950, ngôi nhà qua nhiều thay đổi về người sử dụng và công năng, có thời gian dùng làm nơi làm việc của cơ quan. Từ khi được tu bổ và mở cửa cho khách, nhà trở thành một điểm tham quan quen thuộc của Sa Đéc.
Tiểu thuyết và đời thật: nên hiểu câu chuyện thế nào
Marguerite Duras sinh ra ở Đông Dương và lớn lên ở nhiều nơi, trong đó có Sa Đéc, nơi mẹ bà làm hiệu trưởng một trường học. Nhiều năm sau, bà viết L'Amant, kể mối tình của một cô gái Pháp mười lăm tuổi với một người đàn ông Hoa giàu có ở miền Tây. Cuốn sách nhận giải Goncourt năm 1984, được dịch ra nhiều thứ tiếng và chuyển thể thành phim đầu những năm 1990.
Người ta thường gọi ngôi nhà ở Sa Đéc là "nhà của người tình". Cách gọi ấy giúp nhiều du khách biết tới Sa Đéc, nhưng cần nhớ rằng tiểu thuyết là văn chương, có hư cấu, có nhớ lại sau mấy chục năm. Đời thật của gia đình họ Huỳnh, của Huỳnh Thủy Lê và vợ con ông, phong phú và riêng tư hơn những gì một cuốn sách kể.
Khi đi thăm, cách tôn trọng nhất là xem ngôi nhà như nhà của một gia đình có thật, với gian thờ của họ, chứ không chỉ như phim trường của một câu chuyện tình.
Với người yêu kiến trúc, câu chuyện văn chương còn có một giá trị khác: nó ghi lại không khí của một đô thị ven sông miền Tây đầu thế kỷ 20, với bến ghe, nhà phố, nhà thương nhân giàu có và đời sống pha trộn nhiều cộng đồng. Đọc tiểu thuyết trước khi tới Sa Đéc giúp hình dung bối cảnh mà ngôi nhà từng thuộc về, miễn là không đồng nhất từng chi tiết trong truyện với đời thật.
Ba lớp kiến trúc trong một ngôi nhà
Lớp Việt: khung gỗ và bố cục ba gian. Bộ khung chịu lực là gỗ, kê trên đá tảng, chia gian theo lối nhà Nam Bộ. Mái lợp ngói âm dương trên hệ kèo gỗ. Gian giữa là gian thờ tổ tiên, hai bên là nơi tiếp khách và sinh hoạt. Nhìn từ trong ra, ngôi nhà vẫn là một ngôi nhà Việt.
Lớp Hoa: chạm khắc, thếp vàng và đồ thờ. Các mảng chạm khắc trên bao lam, khung cửa, đầu cột mang đề tài và cách thể hiện của thợ chạm gốc Hoa: hoa điểu, cây trái, linh vật, nhiều chỗ sơn son thếp vàng. Đồ thờ, hoành phi, liễn đối theo truyền thống của gia đình người Hoa.
Lớp Pháp: mặt tiền, cửa và nền. Mặt tiền xây gạch, có cửa vòm, cột trụ đắp nổi, cửa sổ có lá sách, mái hiên đỡ bằng kết cấu theo lối phương Tây. Bên trong lát gạch bông nhiều hoa văn, một số vật liệu nhập khẩu thời đó.
Ghép mà không lẫn. Điểm đáng quý là ba lớp này không lẫn lộn mà có thứ tự: lớp Pháp ở ngoài, nơi nhìn từ sông và phố; lớp Hoa ở những chỗ trang trí; lớp Việt ở khung và nếp sống. Ai đứng ở bờ sông nhìn vào sẽ thấy một ngôi nhà "Tây", nhưng bước vào gian giữa là thấy một ngôi nhà thờ tổ tiên rất Á Đông.
Bên trong ngôi nhà: xem gì cho đáng
Thứ đầu tiên đáng xem là gian thờ và bao lam phía trước. Đứng lùi lại vài bước để thấy cả khung chạm, rồi tiến lại gần để nhìn từng chi tiết: cách thợ đục thủng gỗ thành nhiều lớp, cách chỗ thếp vàng được giữ lại sau ngần ấy năm. Đây là phần thể hiện tay nghề cao nhất trong nhà.
Thứ hai là sàn gạch bông. Gạch bông thời đó có hoa văn và màu sắc bền, và cách lát chia ô theo từng gian. Nhìn sàn, có thể đoán được lối đi, chỗ đặt bàn ghế cũ, và mức độ mài mòn ở những chỗ người ta qua lại nhiều nhất.
Thứ ba là kết cấu mái và khung, thấy rõ khi ngẩng lên. Bộ kèo gỗ, đòn tay, những chỗ nối mộng cho thấy đây trước hết là nhà gỗ, mặt tiền gạch chỉ là lớp áo. Cuối cùng là mặt tiền nhìn từ phía sông hoặc phía đường: nhiều người chỉ chụp ảnh ở đây mà bỏ qua bên trong, trong khi phần đẹp nhất của ngôi nhà lại nằm sau cánh cửa.
Đi chậm, nhìn từ cửa ra sông cũng là một trải nghiệm: ngôi nhà được đặt để người trong nhà thấy được dòng sông và ghe thuyền qua lại, một điều mà chủ nhà xưa chắc chắn tính tới.
Nhà thương nhân ven sông: một kiểu "trang viên phố"
Nếu nhà cổ của điền chủ là trang viên giữa ruộng vườn, thì nhà của thương nhân Sa Đéc là một kiểu trang viên thu gọn vào đô thị. Không có vườn rộng, nhưng có bến riêng, có kho, có nơi tiếp khách làm ăn, có gian thờ trang trọng và chỗ ở cho nhiều thế hệ.
Kiểu nhà này cần giải bài toán khác: đất hẹp, sát phố, sát sông, nắng gắt, nước lên xuống. Lời giải thấy được ở nhà Huỳnh Thủy Lê là nền nhà nâng cao, hiên che nắng, trần cao, cửa lá sách đón gió từ sông, và nhiều lớp không gian từ ngoài vào trong để giữ sự riêng tư dù nhà nằm ngay giữa phố.
Người dựng nhà thứ hai hay trang viên ở ven một thị trấn, gần sông, có thể học ở đây cách xếp lớp không gian: lớp ngoài nhìn ra đường, sông là nơi tiếp khách; lớp giữa là gian thờ và sinh hoạt chung; lớp trong cùng là chỗ ở riêng. Cách xếp này giúp nhà vừa mở ra cộng đồng, vừa giữ được đời sống gia đình.
Giữ một ngôi nhà cổ giữa đô thị: những việc khó thấy
Một ngôi nhà gỗ hơn trăm tuổi nằm sát sông, giữa đô thị đang lớn lên, phải chống chọi với nhiều thứ cùng lúc: ẩm từ sông, nước lớn mùa lũ và triều cường, mối từ đất, rung động từ xe cộ, và cả hàng nghìn lượt khách mỗi năm. Mỗi thứ một chút, cộng lại theo năm tháng sẽ làm khung gỗ lỏng, gạch bông nứt, lớp thếp vàng bong.
Nguyên tắc chung của việc tu bổ di tích là giữ tối đa cấu kiện gốc, thay bằng vật liệu tương thích khi buộc phải thay, và ghi chép lại mọi lần can thiệp. Vì thế khách có thể thấy những thanh gỗ mới bên cạnh gỗ cũ, những mảng tường được gia cố kín đáo. Đó là dấu hiệu ngôi nhà được chăm sóc, không phải dấu hiệu làm giả.
Với một gia đình đang giữ một ngôi nhà cổ của riêng mình, bài học từ những di tích như nhà Huỳnh Thủy Lê là đừng vội làm mới. Sơn phủ kín gỗ chạm, thay gạch bông bằng gạch men, đổ bê tông nền là những việc làm nhanh nhưng xoá mất phần giá trị nhất. Trước khi sửa, nên chụp ảnh, đo vẽ hiện trạng, hỏi người có kinh nghiệm tu bổ nhà cổ, và với những hạng mục kết cấu như thay cột, nâng nền, làm lại mái thì cần kỹ sư.
Ghé thăm Sa Đéc: một số điều nên biết
Sa Đéc nằm trên trục đi lại giữa các tỉnh miền Tây, dễ ghép vào hành trình nhiều ngày. Vài điều giúp chuyến thăm nhà cổ trọn vẹn hơn:
- Hỏi trước giờ mở cửa và quy định tham quan vì có thể thay đổi; ngôi nhà có người quản lý và có lúc đón đoàn đông.
- Đi buổi sáng hoặc chiều muộn để tránh nắng gắt và ánh sáng đẹp hơn trên mặt tiền.
- Giữ yên lặng ở gian thờ, không chạm vào bao lam, đồ thờ, không tựa lưng vào cột gỗ chạm.
- Chụp ảnh không dùng đèn chớp ở gần chạm khắc thếp vàng và đồ cổ.
- Dành thêm thời gian cho phố cũ, chợ và các làng trồng hoa quanh Sa Đéc, nơi cho thấy đời sống thương mại và nghề vườn đã nuôi những ngôi nhà như thế này.
- Mùa nước nổi ở miền Tây (khoảng giữa và cuối năm) cảnh sông đẹp nhưng có ngày mưa lớn, nên xem dự báo trước khi đi.
Sau khi xem nhà Huỳnh Thủy Lê, nếu có thời gian, nên ghé thêm một nhà cổ của gia đình làm vườn ở vùng Cái Bè hay một nhà cổ ở Cần Thơ để thấy hai kiểu nhà lớn miền Tây khác nhau thế nào: một bên là nhà phố ven sông của thương nhân, một bên là nhà giữa vườn của gia đình làm ruộng vườn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê thuộc tỉnh nào hiện nay?
Nhà nằm ở Sa Đéc, trước thuộc tỉnh Đồng Tháp và sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 vẫn thuộc tỉnh Đồng Tháp mới. Tên phường có thể đã đổi, nên khi tìm đường có thể hỏi theo tên nhà cổ, người dân địa phương đều biết.
Có phải nhà cổ là bối cảnh quay phim Người tình không?
Bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết được quay ở Việt Nam đầu những năm 1990, nhưng không phải mọi cảnh đều quay tại ngôi nhà này. Một số cảnh được dựng ở nơi khác. Ngôi nhà nổi tiếng vì gắn với nhân vật có thật, không chỉ vì phim.
Vì sao nhà có mặt tiền kiểu Pháp nhưng bên trong rất Á Đông?
Đầu thế kỷ 20, gia đình khá giả ở Nam Bộ thường dùng vật liệu và kiểu dáng phương Tây cho mặt tiền vì bền, hợp thời và thể hiện vị thế làm ăn. Bên trong, nếp thờ cúng và sinh hoạt vẫn theo truyền thống, nên khung gỗ, gian thờ, chạm khắc vẫn giữ lối Á Đông.
Tham quan nhà cổ mất bao lâu?
Xem kỹ bên trong và mặt tiền thường mất khoảng nửa giờ đến một giờ. Nếu muốn ngồi lại nghe giới thiệu, đi dạo bờ sông và phố cũ quanh đó thì nên dành cả buổi. Đi cùng trẻ nhỏ nên dặn trước không chạm vào đồ cổ và không chạy trong nhà.
Ngôi nhà có cho chụp ảnh cưới, ảnh kỷ yếu không?
Nhiều điểm di tích có quy định riêng về chụp ảnh có dàn dựng, trang phục, thiết bị. Muốn chụp loại ảnh này cần hỏi ban quản lý trước, tôn trọng giờ đón khách và không làm ảnh hưởng tới người khác đang tham quan.
Có thể học gì từ ngôi nhà này khi làm nhà mới?
Bài học lớn nhất là ghép vật liệu có thứ tự: thứ cần bền và chống ẩm thì dùng vật liệu chắc ở bên ngoài, thứ cần ấm và gắn với nếp nhà thì dùng gỗ bên trong. Thứ hai là xếp lớp không gian từ công cộng tới riêng tư, rất hợp với nhà gần phố, gần sông.