Nhà vườn Huế: cổng ngõ, bình phong, bể cạn, nhà rường và vườn cây trong khuôn viên

Nhà vườn Huế là một khuôn viên rộng, bao bằng hàng chè tàu hoặc tường thấp, đi vào qua cổng ngõ, gặp bức bình phong và bể cạn, rồi mới tới ngôi nhà rường gỗ; phía sau và hai bên là vườn cây ăn trái, hoa và cây cảnh xếp thành nhiều tầng. Ngôi nhà chỉ chiếm một phần nhỏ, phần lớn đất dành cho vườn, và chính tỉ lệ đó làm nên cái tên "nhà vườn".

Kiểu nhà này tập trung ở những vùng ven sông Hương và ven kinh thành như Kim Long, Vỹ Dạ, Thủy Biều, Phú Mộng, thuộc thành phố Huế hiện nay. Đi lần lượt từng lớp từ ngoài vào sẽ thấy mỗi thành phần đều có việc phải làm: che, dẫn, giữ nước, giữ mát, nuôi người. Bài này đọc nhà vườn Huế theo đúng thứ tự một người khách bước vào.

Nhà vườn Huế từ đâu mà có

Khi Huế là kinh đô dưới triều Nguyễn, nhiều hoàng thân, quan lại cần nơi ở gần kinh thành nhưng yên tĩnh. Các vùng đất bồi ven sông Hương phía tây và phía đông kinh thành, như Kim Long hay Vỹ Dạ, có đất phù sa tốt, nước sẵn, trở thành nơi dựng phủ đệ và nhà vườn. Sau đó, quan lại về hưu, nhà nho, rồi các gia đình bình thường cũng làm nhà theo khuôn ấy, với quy mô nhỏ hơn.

Có hai lớp nhà vườn cần phân biệt. Phủ là nơi ở của hoàng thân, quy mô lớn, nhiều nhà, có nghi thức trong bố cục. Nhà vườn thường dân nhỏ hơn, thường chỉ một nhà rường chính và vài nhà phụ. Cả hai cùng một "ngữ pháp": rào cây, cổng, bình phong, sân, nhà, vườn. Khác nhau ở độ dài của câu, không ở cấu trúc.

Qua thế kỷ 20, nhiều nhà vườn bị chia nhỏ cho con cháu, bán bớt đất, hoặc xuống cấp vì chiến tranh và lũ. Một số khuôn viên còn tương đối nguyên vẹn được chủ nhà giữ gìn, mở cửa đón khách hoặc làm nhà hàng, nơi lưu trú; những nhà vườn như An Hiên ở Kim Long thường được nhắc tới như ví dụ tiêu biểu.

Năm dựng của từng nhà vườn thường chỉ chủ nhà và hồ sơ di tích nắm chắc. Những con số truyền miệng như "trăm rưỡi năm" nên nghe như lời kể, còn khi viết, trích dẫn hay làm hồ sơ thì nên hỏi cơ quan quản lý di tích ở Huế hoặc chính gia đình đang giữ nhà.

Lớp ngoài: hàng chè tàu và cổng ngõ

Hàng rào bằng cây, không bằng tường. Nhà vườn Huế hay dùng chè tàu, một loại cây bụi lá nhỏ, trồng dày và xén thấp ngang ngực hoặc ngang vai. Hàng rào cây vừa đánh dấu ranh đất, vừa không chặn gió, lại xanh quanh năm. Đi trên ngõ nhỏ ở Kim Long, Vỹ Dạ, người ta nhận ra nhà vườn trước hết nhờ những bờ chè tàu xanh thẫm này.

Cổng ngõ là lời chào đầu tiên. Cổng có thể chỉ là hai trụ gạch có mái nhỏ, hoặc một cổng có mái ngói, cánh gỗ. Cổng thường không mở thẳng vào nhà mà dẫn qua một đoạn lối đi, có khi lát gạch, có khi rải sỏi, hai bên là cây. Khoảng đi bộ ngắn này giúp người khách chậm lại trước khi tới nhà chính.

Lối đi được tính để có bóng mát. Hàng cau, hàng cây ăn trái thường đứng dọc lối đi. Ở xứ nắng gắt mùa hè như Huế, một lối đi có bóng cây từ cổng vào nhà là tiện nghi thật sự, không chỉ là trang trí.

Ranh giới mềm giữ quan hệ với xóm giềng. Hàng rào cây thấp cho người đi ngoài ngõ nhìn thấy vườn, chủ nhà ngồi hiên vẫn thấy người qua lại. Khuôn viên vì thế kín mà không đóng, khác hẳn kiểu tường cao cổng sắt của nhiều nhà vườn mới. Với trang viên ở quê bây giờ, giữ được kiểu ranh giới mềm này thường làm quan hệ với làng xóm dễ chịu hơn nhiều.

Bình phong và bể cạn: chắn, dẫn và giữ nước

Ngay sau cổng, giữa lối đi và nhà chính, thường có một bức bình phong xây gạch, mặt trang trí đắp nổi hoặc ghép mảnh sành sứ. Về công năng, bình phong chặn tầm nhìn thẳng từ ngoài cổng vào gian giữa nhà, giữ sự kín đáo cho gian thờ và gia đình; nó cũng bẻ hướng gió thốc từ ngõ vào nhà vào mùa gió mạnh.

Trước hoặc sau bình phong hay có bể cạn: một bể xây không sâu, chứa nước mưa, trồng sen, súng hoặc đặt hòn non bộ. Bể cạn làm mát không khí trước nhà khi nắng gắt, là chỗ chứa nước dùng tưới cây, và là điểm nhìn chính từ hiên nhà ra sân. Trong nhiều nhà vườn, bình phong, bể cạn và cửa giữa nhà rường nằm trên cùng một trục, tạo nên trục chính của cả khuôn viên.

Nếu một gia đình hôm nay muốn mượn ý bể cạn cho nhà vườn mới, điều cần nhớ đầu tiên là an toàn trẻ em: bể cạn xưa nông nhưng vẫn đủ để trẻ nhỏ gặp nguy, nên giữ nước nông, có thành cao hoặc lưới che khi trong nhà có trẻ dưới năm tuổi.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là đường nước. Sân nhà vườn Huế thường dốc nhẹ ra phía ngoài, bể cạn có chỗ tràn, và quanh nền nhà rường có rãnh thoát nước. Ở xứ mưa dầm, chính những chi tiết thấp, ít ai chụp ảnh này giữ cho nhà gỗ khỏi mục chân cột suốt nhiều thế hệ.

Nhà rường chính và các nhà phụ

Ngôi nhà chính của nhà vườn Huế là nhà rường: khung gỗ lắp mộng, phổ biến là ba gian hai chái, mái ngói dốc, hiên trước rộng. Gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên và bộ bàn ghế tiếp khách, hai gian bên và hai chái là chỗ ngủ, chỗ cất đồ. Nền nhà đắp cao hơn sân khá nhiều bậc để tránh nước khi lũ và ẩm khi mưa dầm.

Nhà bếp gần như luôn tách khỏi nhà chính, đặt sau hoặc bên hông, nối với nhà chính bằng lối đi có mái hoặc không. Lý do là khói bếp củi, nguy cơ cháy nhà gỗ, và việc giữ nhà chính sạch sẽ cho gian thờ. Một số nhà vườn lớn có thêm nhà ngang cho con cháu, nhà cho người làm, kho thóc, chuồng gà.

Hướng nhà rường thường quay ra sông hoặc ra phía có lối vào, tận dụng gió từ mặt nước. Hiên trước là "phòng khách ngoài trời" của nhà vườn Huế: mùa nắng ngồi uống trà nhìn ra bể cạn, mùa mưa đứng nhìn mưa dầm mà không ướt. Bài riêng về nhà rường trên trang đi sâu vào bộ khung gỗ.

Trong nhiều nhà vườn, nhà rường chính gần như không thay đổi qua nhiều đời, còn các nhà phụ thì được dựng lại, mở rộng, đổi công năng tuỳ nhu cầu. Đây là một cách nghĩ đáng học: phần cốt lõi làm thật bền, phần phụ để linh hoạt cho từng thế hệ.

Vườn nhiều tầng: cây ăn trái, cau, hoa và rau

Vườn là phần lớn nhất của nhà vườn Huế và là nơi nuôi gia đình. Tầng cao là mít, cây vú sữa, măng cụt, cây nhãn; tầng giữa là cau, chuối, thanh trà, bưởi; tầng thấp là hoa, cây cảnh, rau thơm, gừng, nghệ. Vùng Thủy Biều nổi tiếng với thanh trà, Kim Long và nhiều nơi khác có những cây mít, măng cụt lâu năm cho trái mùa hè.

Vườn xếp tầng như vậy có lý do. Tán cao che nắng cho tầng giữa, lá rụng phủ gốc giữ ẩm, rễ nhiều tầng giữ đất khi mưa lớn. Ngôi nhà nằm giữa vườn nên được che mát gần như cả ngày. Khi lũ về, nước có thể tràn vào vườn nhưng cây lâu năm chịu được vài ngày ngập, còn nhà rường đứng trên nền cao.

Một nét riêng là vườn Huế không trồng theo hàng thẳng như vườn kinh doanh. Cây được trồng theo chỗ có nắng, chỗ đất cao, chỗ cần che, và nhiều cây được trồng để kỷ niệm một dịp trong gia đình. Vì thế trong một nhà vườn cũ, có những cây mà chủ nhà biết rõ ai trồng, năm nào, nhân dịp gì. Đây là thứ không thể mua về được.

Phủ đệ và nhà vườn thường dân khác nhau thế nào

Cùng một ngữ pháp, nhưng quy mô và chi tiết khác nhau rõ. Bảng dưới so sánh ở mức khái quát; từng nơi có thể khác.

Ở cả hai, thứ tự cổng – lối đi – bình phong – sân – nhà – vườn sau vẫn giữ nguyên. Đó là lý do người ta nói về "nhà vườn Huế" như một kiểu chung, dù từng nơi có quy mô khác nhau rất nhiều.

Khi đi thăm, cách nhanh nhất để nhận ra đâu là phủ là nhìn số lớp sân và số nhà, chứ không phải mức độ trang trí, vì nhiều nhà vườn thường dân cũng có bình phong rất đẹp.

Nhà vườn Huế hôm nay và bài học cho trang viên mới

Nhà vườn Huế bây giờ đối mặt với ba sức ép: chia thừa kế khiến khuôn viên bị cắt nhỏ, chi phí giữ nhà gỗ và vườn lớn, và sức hút xây nhà bê tông nhiều tầng tiện nghi hơn. Nhiều chủ nhà đã chọn giữ nhà rường chính, xây thêm một nhà mới phía sau cho sinh hoạt hằng ngày, và vẫn giữ phần lớn vườn.

Với người đang tính dựng một trang viên ở quê, nhà vườn Huế cho ba bài học rõ ràng. Một là để vườn lớn hơn nhà, vì vườn tạo ra phần lớn cảm giác dễ chịu. Hai là thiết kế đường đi từ cổng tới nhà như một trải nghiệm, có bóng mát và có điểm dừng. Ba là tách bếp và công trình phụ ra khỏi nhà chính, nối bằng lối có mái để vừa an toàn cháy vừa giữ nhà chính yên tĩnh.

Những bài học này áp dụng được cho đất vườn ở Lâm Đồng hay ven đô, miễn là chuyển ngữ đúng khí hậu nơi mình ở, và phần nhà ở được xây trên đúng phần đất được phép xây theo quy định đất đai tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Nhà vườn Huế tập trung ở khu nào?

Nhiều nhất ở các vùng ven sông Hương quanh kinh thành như Kim Long, Vỹ Dạ, Thủy Biều, Phú Mộng và một số khu bên trong kinh thành. Tên phường xã đã thay đổi sau các đợt sắp xếp đơn vị hành chính, nên khi đi tìm nên hỏi theo tên làng cũ, người dân vẫn quen gọi như vậy.

Chè tàu là cây gì, trồng làm hàng rào có khó không?

Chè tàu là cây bụi lá nhỏ, xanh quanh năm, chịu xén, được dùng làm hàng rào ở Huế từ lâu. Trồng không khó nhưng cần vài năm để hàng rào dày, và phải xén đều mỗi năm vài lần cho gọn. Ở vùng khí hậu khác, nên hỏi nhà vườn địa phương xem cây có hợp không.

Bình phong trong nhà vườn Huế để làm gì?

Bình phong chắn tầm nhìn từ ngoài cổng vào thẳng gian giữa nhà, giữ sự riêng tư cho gian thờ và gia đình. Nó cũng làm gió thổi từ ngõ vào bị bẻ hướng, không thốc thẳng vào nhà. Ngoài ra nó là một mặt trang trí để khách dừng mắt.

Có thể ở lại trong một nhà vườn Huế không?

Một số nhà vườn đã mở dịch vụ lưu trú hoặc nhà hàng, số khác chỉ cho tham quan theo giờ, và rất nhiều nhà là nhà riêng không đón khách. Muốn ở lại nên tìm những nơi đăng ký lưu trú chính thức, đừng tự ý vào nhà vườn đang có gia đình sinh sống.

Vì sao nhà vườn Huế ít bị hư khi lũ?

Nhà rường được dựng trên nền cao, khung gỗ lắp mộng chịu được ẩm và rung, vườn cây lâu năm chịu ngập vài ngày. Người Huế quen kê đồ lên cao khi lũ tới. Tuy vậy những trận lũ lớn vẫn gây hư hại, nhất là phần mái và nền đất bị xói.

Có nên làm bể cạn trong nhà vườn mới không?

Có thể, nếu muốn có một mặt nước nhỏ làm mát và làm điểm nhìn. Nên giữ nước nông, có đường thoát nước tràn khi mưa lớn, thay nước hoặc thả cá nhỏ để hạn chế muỗi. Nhà có trẻ nhỏ thì làm thành cao hoặc che lưới, không để trẻ chơi một mình gần bể.