Sân trong là khoảng trời bao quanh bởi các khối nhà, nằm giữa lòng nhà chính. Với ngôi nhà lớn của trang viên, sân trong giúp mọi phòng có ánh sáng và gió từ hai phía, chia ngôi nhà thành các khối nhỏ dễ sống, và tạo một khoảng ngoài trời riêng tư, an toàn cho trẻ con chơi trong tầm mắt người lớn. Sân trong hiệu quả khi tỷ lệ của nó hợp với chiều cao nhà và khi nước mưa được thoát đi nhanh.
Kiểu nhà quây quanh sân có mặt ở nhiều vùng Việt Nam: nhà chữ khẩu, chữ U ở Bắc Bộ, nhà phố cổ Hội An (nay thuộc Đà Nẵng) với sân trong giữa nhà trước và nhà sau, nhà vườn Huế có sân giữa nhà chính và nhà ngang. Phần dưới giải thích sân trong làm mát nhà ra sao, tính kích thước thế nào, bố trí phòng quanh sân, và những chi tiết kỹ thuật dễ bị coi nhẹ.
Sân trong làm mát ngôi nhà bằng cách nào
Sân trong hoạt động như một cái giếng không khí. Ban ngày, nếu sân đủ hẹp so với chiều cao các khối nhà quanh nó, phần lớn mặt sân nằm trong bóng râm; không khí trong sân mát hơn ngoài đường và mát hơn mặt mái đang nhận nắng. Khi gió thổi qua mái, áp suất ở miệng sân giảm, không khí nóng trong nhà được hút ra phía sân rồi bốc lên trên, kéo theo gió mát từ phía vườn đi qua các phòng.
Ban đêm, không khí mát lắng xuống lòng sân và lan vào các phòng mở cửa ra sân. Mặt sân lát gạch hoặc đá, nếu được tưới nhẹ lúc chiều, toả hơi nước làm mát thêm. Đây là lý do nhiều ngôi nhà cổ có sân trong vẫn dễ chịu vào những đêm hè dù không có quạt máy.
Với nhà lớn, lợi ích thứ hai là ánh sáng. Một khối nhà sâu hai mươi mét chỉ có cửa hai đầu thì phần giữa luôn tối. Chèn một sân vào giữa, mỗi phòng đều có một mặt nhìn ra trời, ánh sáng ban ngày đủ cho đọc sách, nấu ăn, làm việc mà không cần bật đèn.
Lợi ích thứ ba là tâm lý. Sân trong là khoảng ngoài trời được bao bọc: trẻ chơi ở đó thì người lớn ở bếp, ở gian sinh hoạt đều thấy; người già ra sân phơi nắng mà không phải đi xa. Trong một trang viên rộng, nơi vườn ngoài mênh mông và có hồ, sân trong là vùng an toàn nhất cho trẻ nhỏ.
Tỷ lệ sân theo chiều cao nhà
Hiệu quả của sân trong phụ thuộc chủ yếu vào tỷ lệ giữa bề rộng sân và chiều cao các khối nhà quanh nó. Bảng dưới mô tả xu hướng chung để hình dung; kích thước cụ thể nên được kiến trúc sư kiểm bằng mô phỏng bóng đổ cho khu đất.
| Tỷ lệ rộng : cao | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Hẹp, rộng nhỏ hơn chiều cao | Nhiều bóng, hút gió mạnh, ánh sáng dịu, có thể hơi tối | Giếng trời lấy gió giữa nhà, vùng rất nóng |
| Cân, rộng xấp xỉ chiều cao | Cân bằng bóng và nắng, có thể đặt cây nhỏ, bàn ghế | Sân trong nhà một – hai tầng ở đồng bằng |
| Rộng, gấp hai chiều cao trở lên | Nhiều nắng, gần như một khoảng vườn bao quanh | Nhà một tầng chữ U, vùng mát hoặc cần nắng sưởi |
Nhà chính trang viên thường là nhà một tầng hoặc một tầng rưỡi, nên sân trong có thể rộng hơn so với nhà phố. Ở vùng nóng như Nam Bộ, muốn sân rộng mà vẫn mát thì trồng một cây tán vừa để tạo bóng, hoặc che một phần sân bằng giàn cây leo. Ở vùng đồi lạnh, sân nên mở về phía nắng sáng để thành bẫy nắng sưởi ấm nhà.
Bố trí phòng quanh sân
Gian sinh hoạt chung mở thẳng ra sân. Cửa lớn mở được hoàn toàn để sân và gian sinh hoạt thành một không gian vào ngày đông người. Bàn ăn đặt ở mép, nhìn ra sân.
Bếp nhìn được sân. Người nấu ăn thấy trẻ chơi trong sân là chi tiết rất được các gia đình đông con cháu quý. Bếp cũng cần gió để thoát mùi, sân trong giúp việc này.
Phòng ngủ ở cánh yên tĩnh. Phòng ngủ nên ở phía sân ít người qua lại, có hiên hoặc lớp cây ngăn tầm nhìn từ phía sinh hoạt chung, cửa sổ cao để giữ riêng tư mà vẫn đón gió.
Hành lang có mái quanh sân. Hành lang chạy quanh sân cho phép đi giữa các khối khi mưa mà không ướt, đồng thời che nắng cho tường các phòng. Đây là chi tiết chung của nhà sân trong ở nhiều nền văn hoá nhiệt đới.
Một mặt sân thấp hoặc mở. Nếu cả bốn mặt sân đều là nhà cao, gió khó vào. Để một mặt là khối thấp, cổng hoặc hành lang thoáng nhìn ra vườn ngoài giúp sân thông với gió chính của khu đất.
Thoát nước: phần quyết định sân trong có dùng được không
Sân trong hứng toàn bộ nước từ các mái dốc vào phía nó, cộng với lượng mưa rơi trực tiếp. Trong những trận mưa rào nhiệt đới, lượng nước này đến rất nhanh. Sân trong thoát nước kém là nguyên nhân hàng đầu khiến nước tràn vào nhà, và nhiều gia đình đã phải lợp kín sân sau vài năm vì không chịu nổi.
Nguyên tắc cơ bản: mặt sân thấp hơn sàn các phòng và hành lang một khoảng đủ, có độ dốc về các điểm thu; điểm thu có lưới chắn rác, nối vào đường ống đủ lớn dẫn ra ngoài khu nhà. Nên có ít nhất hai đường thoát độc lập để một đường bị tắc vẫn còn đường kia, và một lối tràn khẩn cấp: khi nước dâng quá mức, nước tràn ra một khe hoặc rãnh dẫn ra vườn chứ không tràn vào phòng.
Nếu mái quanh sân dùng máng xối, ống xả nên dẫn thẳng vào hố ga thay vì xả xuống mặt sân. Nếu để nước rơi tự do, dọc chân mái cần một rãnh sỏi hoặc rãnh đá đón nước, xử lý như một phần của hệ thoát.
Lá cây, hoa rụng là nguồn gây tắc chính, nhất là khi trong sân có cây. Lưới chắn rác cần nằm ở chỗ dễ nhấc lên vệ sinh, và nên kiểm tra trước mỗi mùa mưa. Hệ thoát nước của sân trong nên được kỹ sư cấp thoát nước tính theo lượng mưa lớn của vùng. Khi vắng nhà lâu vào mùa mưa, người giữ nhà cần biết vị trí từng điểm thu nước và kiểm tra sau mỗi trận mưa lớn.
Cây, nước và vật liệu trong sân
Chọn cây rễ hiền, tán vừa. Sân trong nhỏ không hợp với cây có rễ mạnh dễ làm nứt nền, vỡ ống. Cây trồng trong bồn xây có đáy kín hoặc chậu lớn dễ kiểm soát hơn. Cây ít rụng lá giảm việc dọn và tắc thoát nước.
Hồ nhỏ phải tính an toàn. Một bể nước nông hay mặt nước nhỏ trong sân làm không khí dịu và có tiếng nước. Với nhà có trẻ nhỏ, mặt nước phải rất nông, có lưới hoặc nắp an toàn, và không có mép trơn. Nước đọng cũng cần được thay hoặc tuần hoàn để không thành chỗ muỗi đẻ.
Sàn không trơn, không nóng. Gạch nung, đá nhám, sỏi rửa là vật liệu hay dùng. Tránh đá bóng vì trơn khi mưa và loá khi nắng. Vật liệu sẫm màu nóng hơn dưới nắng trưa.
Mái che có thể mở. Ở vùng mưa nhiều, một phần sân có thể che bằng giàn có mái trượt, mành căng hoặc lưới, để mùa khô mở hẳn, mùa mưa che một phần. Tránh lợp kín toàn bộ bằng kính hoặc tấm lấy sáng, vì sân sẽ thành nhà kính và mất khả năng hút gió.
Đèn và điện. Đèn sân nên thấp, ánh ấm. Mọi ổ cắm, đèn ngoài trời phải là loại chịu nước, có thiết bị chống giật, nhất là khi gần mặt nước.
Thêm sân trong cho nhà cũ hoặc làm theo giai đoạn
Nhiều trang viên bắt đầu từ một ngôi nhà cũ của gia đình, thường là nhà ba gian hoặc nhà ngang dài. Cách tự nhiên để thêm sân trong là dựng một khối mới song song phía sau hoặc vuông góc ở một đầu, để khoảng trống giữa nhà cũ và khối mới thành sân. Nhà cũ giữ nguyên mặt tiền và nếp quen, khối mới chứa những tiện nghi nhà cũ thiếu, và sân giữa là nơi hai thế hệ kiến trúc gặp nhau.
Với nhà làm theo giai đoạn, có thể dựng trước một cánh chữ L, để sân mở một phía ra vườn. Khi gia đình đông hơn hoặc điều kiện cho phép, dựng thêm cánh thứ hai khép sân thành chữ U. Hệ thoát nước của sân nên được làm trọn ngay từ giai đoạn đầu, tính cho cả phần mái sẽ có sau này, vì đào lại sân để đặt ống là việc tốn kém và phiền.
Mặt sân ở giai đoạn đầu có thể là sỏi hoặc cỏ, dễ thay đổi; khi nhà hoàn chỉnh mới lát gạch, đá. Cây lớn định giữ trong sân nên được bảo vệ vùng rễ suốt quá trình thi công, không để xe, vật liệu đè lên gốc.
Trước khi nối khối mới với nhà cũ, nên mời kỹ sư kiểm tra móng và kết cấu nhà cũ, vì phần tiếp giáp giữa hai khối có tuổi khác nhau dễ lún lệch, nứt tường và dột ở chỗ hai mái gặp nhau.
Những lỗi hay gặp với sân trong
Lỗi thứ nhất là sân quá nhỏ và quá kín, bốn phía là tường cao không có cửa. Sân như vậy không hút được gió mà thành ống chứa khí nóng, tường quanh sân rêu mốc vì không bao giờ khô. Sân trong chỉ có ích khi các phòng mở cửa ra nó và khi nó có lối thông với gió bên ngoài.
Lỗi thứ hai là lợp kín sân sau khi xây. Nhiều gia đình thấy sân hắt mưa, bám bụi nên lợp kính hoặc tấm nhựa, sân trở nên nóng và bí hơn cả phòng. Trước khi lợp, nên xem lại thoát nước và hành lang che mưa; thường sửa hai chỗ này là đủ.
Lỗi thứ ba là không chừa lối bảo trì. Máng xối quanh sân, mái nhìn vào sân, cây trong sân đều cần người lên vệ sinh, cắt tỉa. Phải có cách mang thang vào sân và đứng an toàn khi làm việc trên cao.
Lỗi thứ tư là đặt máy lạnh, cục nóng hướng vào sân. Hơi nóng xả vào lòng sân làm hỏng chính cơ chế làm mát của nó. Cục nóng nên đặt ở phía ngoài nhà, nơi thoáng, không thổi vào khu sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Sân trong và giếng trời khác nhau thế nào?
Giếng trời thường là khoảng thông tầng nhỏ, hẹp và cao, chủ yếu để lấy sáng và hút gió cho nhà phố. Sân trong rộng hơn, có thể sử dụng như một khoảng ngoài trời: đặt bàn ghế, trồng cây, cho trẻ chơi. Nhà chính trang viên thấp tầng thường làm sân trong, đôi khi thêm vài giếng trời nhỏ cho phòng sâu.
Sân trong có làm nhà nhiều muỗi không?
Sân trong không tự sinh ra muỗi; muỗi đến từ nước đọng. Nếu sân thoát nước tốt, không có chậu, hốc đọng nước, mặt nước được thay hoặc tuần hoàn thì muỗi không nhiều hơn các phần khác của vườn. Cửa phòng ngủ có lưới chắn côn trùng là cách giữ thêm.
Có nên trồng cây lớn trong sân trong?
Chỉ khi sân đủ rộng và có thể kiểm soát rễ. Cây lớn trong sân nhỏ dễ làm nứt nền, vỡ ống thoát, cành chạm mái. Với sân vừa, nên chọn cây tán vừa trồng trong bồn có đáy hoặc chậu lớn, và mời người có chuyên môn chọn loài cây phù hợp.
Sân trong có hợp với vùng đồi lạnh không?
Hợp nếu sân mở về phía nắng sáng và được che khỏi gió lạnh. Sân lúc đó thành bẫy nắng, giữ ấm cho các phòng quanh nó. Có thể làm cửa kính gấp quanh hành lang để đóng lại vào những ngày lạnh nhất mà vẫn nhìn thấy sân.
Nhà có sân trong có tốn diện tích đất hơn không?
Có, vì cùng diện tích sàn nhà, nhà quây quanh sân chiếm nhiều đất hơn khối nhà đặc. Với trang viên, đất thường không phải ràng buộc lớn nhất, nhưng phần nhà vẫn phải nằm trong đất ở và tuân theo quy định mật độ xây dựng của địa phương. Hỏi trước khi chốt mặt bằng.
Sân trong lát gạch hay trồng cỏ thì tốt hơn?
Gạch, đá dễ thoát nước, dễ đi lại và dọn dẹp, hợp với sân có nhiều người qua lại. Cỏ mát hơn nhưng khó sống trong sân hẹp thiếu nắng và giữ ẩm gần chân tường. Nhiều nhà kết hợp: lối đi lát gạch quanh mép, phần giữa trồng cỏ hoặc cây bụi thấp.