Nhà rường là kiểu nhà gỗ truyền thống của vùng Huế và miền Trung, có bộ khung cột – kèo – rường liên kết bằng mộng, phổ biến nhất là dạng một gian hai chái hoặc ba gian hai chái. Làm mới nhà rường cho trang viên nghĩa là dùng bộ khung gỗ ấy làm gian giữa của nhà chính, nơi sinh hoạt chung và tiếp khách, rồi đặt các phòng ngủ, bếp và khu vệ sinh ở những khối nối bên cạnh.
Cách làm này giữ được thứ quý nhất của nhà rường là không gian gian giữa cao, ấm, có nhịp cột gỗ đều đặn, mà không bắt người ở phải chịu những bất tiện của nhà xưa như phòng tối, bếp xa, nhà vệ sinh ngoài vườn. Phần dưới giải thích cách đọc một bộ khung rường, chuyện gỗ và nguồn gốc gỗ, cách mở rộng nhà, và những sai lầm làm hỏng dáng nhà.
Nhà rường là gì và vì sao hợp với nhà chính
Chữ "rường" chỉ những thanh gỗ nằm ngang xếp chồng lên nhau trong vì kèo để đỡ hoành và mái. Bộ khung nhà rường gồm hàng cột cái ở giữa, cột quân ở hai bên, kèo, trính, xà và hệ rường, tất cả ghép mộng, chêm nêm, gần như không dùng đinh. Vì vậy nhà rường tháo ra và dựng lại được, một đặc điểm giải thích vì sao nhiều bộ khung cũ đã đi từ làng này sang làng khác.
Nhà rường Huế thường đi kèm với nhà vườn: ngôi nhà đặt giữa một khu vườn cây trái, phía trước có bình phong và bể cạn, ngõ vào trồng hàng chè tàu xén thấp. Các khu như Kim Long, Vỹ Dạ, Phú Mộng ở Huế còn giữ nhiều nhà vườn kiểu này; nhà vườn An Hiên ở Kim Long là một ví dụ được nhiều người biết. Mối quan hệ nhà – vườn ấy chính là tinh thần của một trang viên quy mô gia đình.
Gian giữa nhà rường cao, rộng, mở về phía trước qua hàng cửa bức bàn bằng gỗ. Khi mở hết cửa, nhà gần như hoà với hiên và sân; khi đóng lại, gian nhà ấm, kín gió. Đây là kiểu không gian rất hợp cho bữa cơm đại gia đình, ngày giỗ, ngày Tết, đúng chức năng mà gian sinh hoạt chung của nhà chính cần gánh.
Đọc một bộ khung nhà rường trước khi mua hoặc giữ lại
Đếm gian, chái và hàng cột. Nhà ba gian hai chái có bốn vì kèo chính và hai chái hai đầu. Số gian quyết định chiều dài nhà; khoảng cách giữa hai cột cái quyết định độ rộng gian giữa. Ghi lại kích thước từng gian để kiến trúc sư tính phần mở rộng.
Kiểm chân cột và đầu cột. Chân cột là chỗ hỏng đầu tiên vì hút ẩm từ đá kê. Gõ thử nghe tiếng đặc hay rỗng, dùng mũi dao nhọn ấn thử; chỗ mềm là đã mục hoặc mối. Đầu cột nơi gác kèo cũng hay hỏng do dột mái kéo dài.
Xem mộng và nêm. Mộng lỏng, nêm mất, kèo xệ là dấu hiệu khung đã bị xô. Một bộ khung có thể nắn và thay nêm, nhưng cột nghiêng nhiều hoặc mộng nứt toác cần thợ mộc nhà rường có kinh nghiệm và kỹ sư đánh giá.
Phân biệt gỗ gốc và gỗ thay. Nhiều bộ khung đã được thay một phần qua các đời. Gỗ gốc thường có vết đục tay, màu sẫm đều; gỗ thay mới có vết máy, màu khác. Thay một vài cấu kiện không làm mất giá trị, nhưng bạn nên biết phần nào là nguyên bản.
Hỏi nguồn gốc. Một bộ khung cũ nên có giấy tờ mua bán rõ ràng, biết được nhà gốc ở đâu. Tránh mua những bộ khung không rõ lai lịch, vì có thể là di sản bị tháo bán trái phép.
Chuyện gỗ: loại gỗ, nguồn gốc và chống mối
Nhà rường Huế xưa hay dùng gỗ mít cho các cấu kiện chạm khắc và gỗ kiền kiền, lim, gõ cho cột và kèo chịu lực. Gỗ mít mềm, thớ mịn, dễ chạm, màu vàng chuyển nâu theo thời gian; các gỗ cứng nặng chịu lực và chịu mối tốt hơn. Người làm nhà ngày nay ít khi có được gỗ quý như xưa, và cũng không nên tìm bằng mọi giá.
Mọi loại gỗ dùng cho nhà, mới hay cũ, nên có nguồn gốc hợp pháp với giấy tờ của bên bán. Gỗ rừng tự nhiên chịu quản lý chặt; gỗ rừng trồng như keo, bạch đàn, thông đã qua xử lý và sấy có thể dùng cho các cấu kiện phụ. Một lựa chọn phổ biến là dùng bộ khung gỗ cũ có giấy tờ cho gian giữa, còn các khối mở rộng dùng khung bê tông hoặc thép bọc gỗ.
Mối là kẻ thù lớn nhất. Cột không đặt trực tiếp xuống đất mà kê trên đá tảng hoặc chân đế cao; nền nhà làm cao hơn sân; quanh nhà giữ một dải khô không trồng cây sát tường, không để củi, ván cũ dựa vào nhà. Kiểm tra định kỳ mỗi năm, nhất là các góc tối, chân cột phía sau và chỗ gần bếp. Việc xử lý mối bằng hoá chất nên thuê người có chuyên môn, giữ an toàn cho trẻ nhỏ và vật nuôi.
Các bước dựng lại một bộ khung nhà rường cũ
Với bộ khung mua từ nơi khác hoặc tháo từ chính nhà cũ của gia đình, thứ tự công việc thường như sau:
- Đo vẽ hiện trạng và đánh số từng cấu kiện trước khi tháo: cột, kèo, rường, xà, ván bưng, cửa. Chụp ảnh từng mối ghép. Đây là bản đồ để dựng lại đúng vị trí.
- Tháo theo thứ tự ngược với lúc dựng: mái, hoành, rui, rồi vì kèo, cuối cùng là cột. Cấu kiện được kê cao, che mưa, không xếp trực tiếp xuống đất.
- Phân loại cấu kiện: dùng lại nguyên, cần vá nối, phải thay. Phần thay nên dùng gỗ cùng tính chất, ghi rõ vào hồ sơ.
- Làm móng và chân đế cho bộ khung mới, theo bản vẽ có kỹ sư tính, nhất là khi đặt trên đất khác với nơi gốc. Nền cao, có lớp chống ẩm.
- Dựng khung, căn thẳng, chêm nêm. Đây là việc của thợ mộc chuyên nhà rường; thợ xây thông thường khó làm đúng.
- Lợp mái, làm tường bao và cửa. Nếu muốn cách nhiệt, chống thấm tốt hơn, có thể thêm lớp lót dưới ngói mà không lộ ra trong nhà.
- Xử lý bề mặt gỗ bằng lớp dầu hoặc sáp mỏng, tránh sơn bóng dày làm gỗ mất vẻ tự nhiên và giữ ẩm bên trong.
Toàn bộ quá trình phụ thuộc rất nhiều vào tay nghề thợ. Hãy xem các công trình họ đã dựng, nói chuyện với chủ nhà cũ, và để thợ cả trực tiếp có mặt ở những ngày dựng khung.
Mở rộng nhà rường thành nhà chính tiện nghi
Một nhà ba gian hai chái chỉ có một không gian lớn. Để thành nhà chính của trang viên, gia đình cần thêm phòng ngủ, bếp, vệ sinh, kho. Bảng dưới là các cách mở rộng hay gặp.
| Cách mở rộng | Cách làm | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhà ngang chữ L | Thêm một dãy vuông góc ở một đầu hồi chứa phòng ngủ, vệ sinh | Giữ nguyên mặt tiền nhà rường, tạo sân góc | Mái nhà ngang thấp hơn mái nhà rường để không lấn át |
| Hai nhà ngang chữ U | Hai dãy ở hai đầu, ôm một sân trước hoặc sau | Đủ chỗ cho bếp, phòng ông bà, phòng con cháu | Sân giữa cần thoát nước tốt |
| Nhà sau song song | Một dãy phía sau nối bằng hành lang có mái hoặc sân trong hẹp | Gian rường giữ trọn tính lễ nghi phía trước | Kiểm hướng nắng để nhà sau không bị tối |
| Ngăn chái thành phòng | Dùng hai chái làm phòng ngủ bằng vách gỗ | Không cần xây thêm | Phòng nhỏ, thiếu sáng, thường chỉ hợp cho ông bà hoặc phòng đọc |
Nguyên tắc chung là khối mới nên khiêm tốn hơn khối rường: mái thấp hơn, vật liệu giản dị hơn, để mắt người nhìn vẫn nhận ra đâu là ngôi nhà cũ. Bếp nấu chính, nơi có lửa và dầu mỡ, nên đặt ở khối riêng, tránh khói ám và nguy cơ cháy cho bộ khung gỗ.
Đưa ánh sáng, điện nước và đồ đạc vào gian rường
Gian rường xưa khá tối vì mái thấp, hiên sâu và cửa gỗ đặc. Với đời sống hôm nay, có ba cách thêm sáng mà không phá dáng nhà. Cách thứ nhất là thay một vài tấm ngói ở mái sau bằng ngói kính, đặt cao để ánh sáng rơi xuống giữa nhà mà người đứng ngoài sân không thấy. Cách thứ hai là làm cửa bức bàn có ô song phía trên để khi đóng vẫn lọt sáng. Cách thứ ba là mở mặt sau của gian giữa ra một sân trong hẹp, nối sang khối nhà sau.
Điện và nước là chỗ dễ làm hỏng nhà nhất. Dây điện không khoan xuyên cột và kèo; nên đi trong máng gỗ nhỏ chạy dọc xà hoặc dưới sàn, ổ cắm đặt ở chân vách. Gian rường không nên có đường ống nước; khu vệ sinh và bếp đặt hẳn sang khối mở rộng để nếu rò rỉ thì nước không ngấm vào chân cột. Đèn nên chọn ánh vàng ấm, treo thấp theo bàn ăn, bàn trà, thêm vài đèn hắt nhẹ lên mặt dưới mái để thấy được hệ kèo khi trời tối.
Đồ đạc trong gian giữa càng ít càng đẹp: một bộ bàn ghế gỗ, một tủ thấp, một bàn ăn dài có thể kê thêm ghế ngày giỗ. Tủ cao và kệ kín đặt sát vách hồi sẽ che mất nhịp cột; đồ cất trữ nên dồn sang kho ở khối phụ. Nền gạch đất nung hoặc gạch bát cũ hợp với gỗ hơn đá bóng, lại mát chân và đỡ trơn khi có người già.
Những sai lầm làm mất dáng nhà rường
Đổ mái bê tông lên khung gỗ. Mái bê tông nặng hơn nhiều so với mái ngói mà khung gỗ được tính để đỡ, lại hút nhiệt và làm mất nhịp hoành rui bên trong. Nếu cần chống dột, chọn lớp lót dưới ngói.
Sơn PU bóng toàn bộ gỗ. Lớp sơn bóng dày làm gỗ trông như nhựa, giữ ẩm khi có vết nứt và khó sửa về sau. Lớp dầu, sáp mỏng giữ được vân và màu gỗ, dễ làm lại mỗi vài năm.
Ốp kín gian giữa bằng vách và trần thạch cao. Gian rường đẹp nhờ thấy được kèo, rường và mặt dưới mái. Che đi để giấu dây điện là mất phần quý nhất. Dây điện nên đi trong ống gọn theo xà, đèn treo thấp.
Nâng nền mà không nâng cột. Đổ thêm nền quanh chân cột làm cột chôn trong vữa, hút ẩm và mục nhanh. Muốn nâng nền thì phải nâng cả khung lên chân đế mới.
Lắp cửa nhôm kính thay cửa bức bàn. Hàng cửa gỗ gian giữa là gương mặt của nhà. Nếu cần kín gió và cách âm, có thể thêm lớp cửa kính phía trong, giữ lớp gỗ bên ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rường khác nhà ba gian Bắc Bộ thế nào?
Cả hai đều là nhà khung gỗ nhiều gian, nhưng nhà rường Huế dùng hệ rường chồng trong vì kèo, mái thường lợp ngói liệt, trang trí chạm khắc tinh hơn và gắn chặt với khu vườn có bình phong, bể cạn. Nhà ba gian Bắc Bộ hay dùng vì kèo kiểu chồng giường hoặc kẻ chuyền, mái ngói mũi hài hoặc ngói ta, sân gạch phía trước.
Mua bộ khung nhà rường cũ cần chú ý giấy tờ gì?
Cần hợp đồng mua bán ghi rõ bên bán, nguồn gốc nhà gốc, mô tả bộ khung và chứng từ nguồn gốc gỗ nếu có. Khi vận chuyển gỗ, bên bán và bên vận chuyển cũng phải có giấy tờ hợp lệ. Nếu nghi ngờ đó là công trình di sản đang được bảo vệ, không nên mua.
Nhà rường có hợp với vùng đồi lạnh như Lâm Đồng không?
Khung gỗ hợp với vùng lạnh, nhưng nhà rường vốn mở thoáng nên cần bổ sung vách kín hơn, cửa kính phía trong và có thể là lò sưởi đặt ở khối khác. Vùng đồi nhiều sương, gỗ dễ ẩm, nên nền cao và thông gió dưới sàn là bắt buộc.
Dựng nhà rường có cần giấy phép xây dựng không?
Nhà rường cũng là nhà ở, nên áp dụng các quy định như nhà ở riêng lẻ khác theo Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020): phải đặt trên đất ở, đúng quy hoạch, và tuỳ khu vực mà cần hay được miễn giấy phép. Hỏi UBND cấp xã nơi có đất trước khi dựng.
Có thể làm nhà rường bằng gỗ rừng trồng không?
Có thể cho các cấu kiện không chịu lực chính, hoặc cả bộ khung nếu kích thước được kỹ sư tính lại vì gỗ rừng trồng nhẹ và kém bền hơn gỗ cứng truyền thống. Gỗ phải được xử lý chống mối mọt và sấy đúng cách trước khi gia công.
Bao lâu thì phải bảo dưỡng lại bộ khung gỗ?
Kiểm tra mối, ẩm, dột hằng năm, tốt nhất sau mùa mưa. Lớp dầu hoặc sáp bề mặt thường làm lại sau vài năm tuỳ độ nắng gió. Việc lớn như thay nêm, nắn cột, đảo ngói thì làm khi thấy dấu hiệu, thường cách nhau nhiều năm nếu mái được giữ kín.