Hiện đại nhiệt đới là cách làm nhà dùng ngôn ngữ hiện đại (khối đơn giản, mặt bằng mở, bê tông, thép, kính) nhưng đặt khí hậu nóng ẩm lên hàng đầu: mái đua rộng, lam che nắng, tường có lỗ thoáng, phòng mỏng để gió đi xuyên và vườn len vào giữa nhà. Với nhà chính trang viên trên khu đất rộng nhiều cây, đây là phong cách cho cảm giác sống giữa vườn rõ nhất.
Phong cách này không mới. Nó được nhiều kiến trúc sư ở các nước nhiệt đới theo đuổi từ giữa thế kỷ 20, trong đó Geoffrey Bawa ở Sri Lanka là cái tên hay được nhắc với những ngôi nhà mở ra vườn và sân trong. Ở Việt Nam, nhiều nhà vườn hiện đại những năm gần đây đi theo hướng này. Phần dưới đi qua các nguyên lý cốt lõi, cách áp dụng cho nhà chính và các lỗi hay biến ngôi nhà mở thoáng trên ảnh thành ngôi nhà nóng, ẩm, dột ngoài đời thật.
Khí hậu quyết định hình dáng
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, phần lớn lãnh thổ có mùa nóng ẩm kéo dài, mưa lớn theo mùa và độ ẩm cao quanh năm. Trong khí hậu như vậy, kẻ thù chính của nhà ở là bức xạ mặt trời rọi lên mái và tường, mưa tạt, và không khí ẩm đứng yên. Một ngôi nhà nhiệt đới đúng nghĩa trả lời ba kẻ thù ấy trước rồi mới đến chuyện đẹp.
Mái phải là lớp che chính: rộng, đua xa khỏi tường, có lớp cách nhiệt hoặc khoảng thông gió bên dưới. Tường không nên đặc kín mà có lỗ thoáng, lam hoặc gạch thông gió để gió và ánh sáng tán xạ vào. Phòng nên mỏng, tức chỉ sâu một hoặc hai lớp phòng, để gió từ cửa này đi thẳng sang cửa kia. Kính chỉ đặt ở nơi đã có bóng mát che.
Ở vùng đồi cao như Lâm Đồng hay một phần Tây Nguyên, khí hậu mát hơn và có mùa lạnh, nên ngôi nhà hiện đại nhiệt đới cần đóng kín được: thêm cửa kính, giảm lỗ thoáng cố định ở phòng ngủ, giữ các không gian mở cho ban ngày. Một ngôi nhà mở hết bốn phía hợp đồng bằng Nam Bộ có thể rất lạnh và ẩm khi đặt nguyên lên đồi sương.
Ở miền Bắc, gió mùa đông bắc mang theo những đợt rét và mưa phùn nồm ẩm cuối đông. Nhà hiện đại nhiệt đới ở đây cần tính cả hai mùa: mùa hè mở tối đa đón gió nam, mùa đông đóng kín phía bắc và đông bắc, và có cách đóng toàn bộ nhà vào những ngày nồm để hơi ẩm ngoài trời không ngưng tụ trên sàn, tường mát bên trong.
Năm nguyên lý cốt lõi
Mái đua rộng, mái nhẹ cách nhiệt. Mái vươn ra khỏi tường đủ xa để che phần lớn tường và cửa khỏi nắng trưa và mưa. Mái phẳng bê tông nếu dùng thì cần lớp cách nhiệt và lớp chống thấm tốt, có độ dốc thoát nước rõ ràng; mái dốc lợp ngói hoặc tấm kim loại có lớp cách nhiệt thường an toàn hơn.
Lam và lớp vỏ thứ hai. Lam gỗ, lam nhôm, lam bê tông hay giàn cây leo tạo một lớp vỏ trước tường kính, chắn nắng xiên mà vẫn cho gió. Hướng đông và tây, nơi nắng xiên thấp, dùng lam đứng; hướng nam dùng lam ngang hoặc mái đua.
Gió xuyên phòng. Mỗi phòng nên có cửa ở hai mặt đối diện hoặc gần đối diện. Cửa đón gió nhỏ hơn cửa thoát gió một chút thì luồng gió trong phòng mạnh hơn. Ô thoáng cao trên vách giúp khí nóng thoát.
Tường thở. Gạch thông gió (bông gió), gạch xếp so le, tường hai lớp có khe khí giúp tường không tích nhiệt và cho không khí lưu thông. Phần tường này đồng thời là mảng trang trí bằng bóng đổ.
Vườn len vào nhà. Sân trong, khoảng trồng cây giữa các khối, cây bóng mát sát nhà làm mát không khí trước khi gió vào phòng. Vườn không chỉ để nhìn mà là một phần hệ thống khí hậu của nhà.
Kính, lam và mái theo từng hướng
Ở vĩ độ Việt Nam, mặt trời trưa lên rất cao, nên mái đua che hướng nam và hướng bắc khá dễ; nắng sáng và nắng chiều lại xiên thấp, khó che bằng mái. Bảng dưới là gợi ý theo hướng, cần điều chỉnh theo khu đất cụ thể.
| Hướng mặt nhà | Nắng | Cách che | Kính lớn? |
|---|---|---|---|
| Nam | Trưa cao, mùa đông xiên hơn | Mái đua, lam ngang | Được, nếu mái đủ sâu |
| Bắc | Ít nắng trực tiếp | Mái đua đủ che mưa | Hợp nhất cho kính lớn, ánh sáng dịu |
| Đông | Nắng sáng xiên, dịu | Lam đứng, cây | Được, có lam hoặc cây |
| Tây | Nắng chiều xiên, gắt nhất | Lam đứng dày, cây lớn, khối phụ che | Hạn chế; đặt kho, vệ sinh, cầu thang |
Cách dễ nhất là đặt mặt dài của nhà theo trục đông – tây để hai mặt lớn quay về nam và bắc, rồi dùng các khối phụ, cây lớn che hai đầu hồi. Trên khu đất có tầm nhìn đẹp lại ở hướng tây, có thể làm hiên sâu và lam dày ở phía đó, chấp nhận ngắm cảnh qua lớp lọc nắng.
Áp dụng cho nhà chính trang viên
Nhà chính trang viên kiểu hiện đại nhiệt đới thường được chia thành vài khối mỏng: khối sinh hoạt chung với bếp và bàn ăn mở ra hiên lớn, khối phòng ngủ yên tĩnh hơn, nối nhau bằng hành lang có mái hoặc sân trong. Gian sinh hoạt chung có thể mở gần như toàn bộ hai mặt bằng cửa trượt hoặc cửa xếp, biến thành một mái che lớn giữa vườn vào ngày đông người.
Vật liệu nên giữ ít loại: bê tông hoặc gạch trần cho khung và tường, gỗ cho trần, cửa và lam, đá hoặc gạch nung cho sàn. Bề mặt trần nhiều nhưng cần được tính chống thấm, chống rêu; bê tông trần ở vùng mưa nhiều cần phủ lớp bảo vệ.
Hồ nước gần nhà là chi tiết hay gặp trong kiểu nhà này, vừa làm mát không khí, vừa phản chiếu ánh sáng. Với gia đình có trẻ nhỏ, hồ sát nhà cần rào chắn, cửa có chốt cao hoặc mực nước rất nông, và người lớn luôn biết trẻ đang ở đâu. Hồ lớn, hồ có thành cao hay hồ trên sàn cần kỹ sư tính tải trọng và chống thấm.
Một điểm thường bị bỏ quên là côn trùng. Nhà mở thoáng giữa vườn đồng nghĩa với muỗi, kiến và đôi khi rắn. Lưới chống côn trùng ở cửa phòng ngủ, khe cửa kín, nền cao hơn sân và dải sỏi khô quanh nhà giúp giữ cân bằng giữa mở và kín.
Chống mưa tạt và ẩm cho một ngôi nhà mở
Ngôi nhà càng mở thì càng phải tính kỹ đường đi của nước mưa. Mưa nhiệt đới thường đi kèm gió, nên mưa không rơi thẳng mà tạt xiên vào hiên và cửa. Mái đua và hiên sâu là lớp che đầu tiên; lớp thứ hai là bậc nền: sàn trong nhà cao hơn sàn hiên, sàn hiên cao hơn sân, mỗi bậc chênh một ít và có độ dốc ra ngoài để nước không chảy ngược vào.
Máng xối và ống thoát cần đủ lớn cho những cơn mưa rào nặng hạt, có lưới chắn lá và dễ tiếp cận để vệ sinh. Với mái không máng, nước rơi tự do từ mép mái xuống một rãnh sỏi chạy quanh nhà; rãnh này phải có lối dẫn nước ra hố thấm hoặc mương, không để đọng sát chân tường.
Độ ẩm cao làm gỗ cong, tường mốc, đồ vải ẩm. Các khoảng mở giúp không khí luôn chuyển động, nhưng kho và tủ âm tường vẫn cần thông gió riêng hoặc máy hút ẩm nhỏ trong mùa mưa. Sàn tầng trệt nên có lớp chống ẩm từ đất; nếu nhà đặt trên cột, khoảng thông gió dưới sàn phải được giữ thoáng, không chất đồ.
Ở khu đất dốc, nước mặt từ phía trên dồn xuống nhà là rủi ro lớn hơn cả mưa tạt. Mương cắt nước phía trên nhà, tường chắn và hệ thoát nước quanh móng cần kỹ sư tính toán, nhất là ở vùng đất đỏ bazan dễ sũng nước mùa mưa.
Ánh sáng ban đêm và an toàn trong nhà mở
Ban ngày, ngôi nhà nhiệt đới sống nhờ ánh sáng tán xạ qua lam và cây. Ban đêm, chính những khoảng mở ấy lại thành chỗ tối, chỗ hút côn trùng và chỗ người ngoài nhìn vào. Đèn nên chia nhiều lớp: đèn thấp dọc lối đi và bậc thềm để không vấp, đèn ấm dưới mái hiên cho chỗ ngồi, và rất ít đèn pha mạnh. Ánh sáng vàng ấm ít hút côn trùng hơn ánh trắng lạnh.
Mọi bậc thềm, mép hiên, mép hồ phải nhìn rõ được vào ban đêm. Người già và khách lạ nhà dễ hụt chân ở những nơi chênh cốt nhỏ mà ban ngày không để ý. Đèn cảm biến chuyển động ở lối từ phòng ngủ ra khu vệ sinh, từ nhà chính sang nhà khách là chi tiết nhỏ nhưng giảm đáng kể nguy cơ ngã.
Về an ninh, nhà mở không có nghĩa là không khoá được. Thiết kế nên xác định một vòng kín cho ban đêm, thường là khối phòng ngủ, với cửa chắc và khoá tốt; các không gian sinh hoạt ban ngày có thể mở hơn. Cửa xếp, cửa trượt lớn cần chốt chắc, và hàng rào, cổng của khu đất là lớp bảo vệ đầu tiên chứ không phải tường nhà.
Những lỗi biến nhà nhiệt đới thành lò
Hộp kính không mái đua. Kính lớn nhìn ra vườn rất đẹp trên ảnh, nhưng không có mái che thì nắng xuyên qua kính biến phòng thành nhà kính. Kính phải đi kèm mái đua, lam hoặc cây che.
Mái phẳng không cách nhiệt. Sàn mái bê tông nhận nắng cả ngày rồi toả nhiệt xuống phòng suốt đêm. Thiếu lớp cách nhiệt, thiếu độ dốc thì vừa nóng vừa dột.
Phòng quá sâu. Phòng sâu ba lớp, chỉ có cửa một phía thì gió không xuyên được, phải dựa vào máy lạnh. Tách phòng ra, chèn sân trong, hoặc làm ô thoáng cao.
Mở thoáng nhưng không đóng được. Gió mùa, mưa bão, đêm lạnh trên đồi đều cần đóng nhà lại. Mọi khoảng mở lớn nên có cách đóng: cửa trượt, cửa chớp, rèm dày.
Cây trồng xa nhà. Cây bóng mát chỉ có tác dụng khi bóng của nó rơi lên mái và tường. Cây lớn nên trồng ở hướng tây và tây nam, cách nhà đủ xa để rễ không ảnh hưởng móng và cành không đè mái khi bão.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hiện đại nhiệt đới có cần máy lạnh không?
Phần lớn thời gian các không gian sinh hoạt chung có thể dùng gió tự nhiên và quạt trần. Phòng ngủ ở vùng nóng ẩm vẫn thường cần máy lạnh vào những tháng oi nhất, nhưng thời gian chạy ít hơn nhiều so với nhà kín. Thiết kế nên cho phép đóng kín các phòng này khi bật máy.
Mái phẳng hay mái dốc tốt hơn cho nhà nhiệt đới?
Mái dốc thoát nước nhanh, ít dột, có khoảng không dưới mái để cách nhiệt, nên an toàn hơn ở vùng mưa nhiều. Mái phẳng cho phép làm sân thượng, vườn trên mái, nhưng đòi hỏi chống thấm và cách nhiệt kỹ, kiểm tra định kỳ. Nhiều nhà kết hợp: mái dốc cho khối chính, mái phẳng nhỏ cho khối phụ.
Gạch thông gió có làm nhà bụi và nhiều côn trùng không?
Có, nếu dùng cho phòng ngủ hoặc phòng cần sạch. Gạch thông gió nên đặt ở cầu thang, hành lang, bếp phụ, kho, nơi cần gió mà không cần kín. Với phòng ở, có thể thêm lớp lưới mịn hoặc kính phía trong để giữ hiệu ứng bóng đổ mà vẫn kín.
Lam gỗ ngoài trời có bền không?
Lam gỗ ngoài trời chịu nắng mưa trực tiếp nên bạc màu và co ngót, cần loại gỗ bền ngoài trời, xử lý kỹ và bảo dưỡng định kỳ. Lam nhôm, thép sơn hoặc bê tông bền hơn, ít bảo trì. Có thể dùng gỗ ở những chỗ được mái che và kim loại ở chỗ hứng mưa.
Nhà hiện đại nhiệt đới có hợp với người già không?
Hợp nếu nhà một tầng hoặc phòng ông bà ở tầng trệt, sàn liền mạch không bậc, hiên đủ sâu để ngồi. Cần chú ý sàn bê tông mài hoặc đá bóng dễ trơn khi ẩm, bậc thềm không có tay vịn, và hồ nước sát lối đi.
Có thể kết hợp hiện đại nhiệt đới với nhà gỗ truyền thống không?
Có, và đây là cách nhiều nhà vườn chọn: giữ một bộ khung gỗ truyền thống làm gian giữa, các khối mới dựng theo lối hiện đại nhiệt đới với bê tông, gạch và lam. Điều cần giữ là tỷ lệ mái và bảng vật liệu nhất quán để hai phần trò chuyện được với nhau.