Thăm một nhà cổ, nhà vườn hay dinh thự đang có người ở cần nhớ một điều trước tiên: đó là nhà của một gia đình, không phải bảo tàng — nên hỏi trước giờ đón khách, chào chủ nhà khi bước vào, giữ yên lặng ở gian thờ, không chạm vào đồ thờ và đồ cổ, xin phép trước khi chụp ảnh người và không gian riêng. Làm được những việc đó, khách thường được chủ nhà kể cho nghe những câu chuyện mà không bảng giới thiệu nào có.
Ở Việt Nam, không ít nhà vườn Huế, nhà cổ Nam Bộ, khuôn nhà ở làng cổ Bắc Bộ vẫn là nhà ở, con cháu sống ngay trong đó và mở cửa cho khách vì yêu ngôi nhà hoặc để có thêm nguồn tu sửa. Bài này gom lại những điều nên biết trước khi đi, khi ở trong nhà, khi chụp ảnh, khi dắt trẻ nhỏ theo, và những chỗ nên nhìn để thật sự hiểu một ngôi nhà xưa.
Nhà cổ có người ở khác bảo tàng thế nào
Ở một bảo tàng hay một di tích do nhà nước quản lý hoàn toàn, khách đi theo lối quy định, đọc bảng giới thiệu, có nhân viên trông coi. Ở một nhà cổ có người ở, khách bước vào không gian sống thật: bàn thờ có hương khói mỗi ngày, có bữa cơm đang nấu ở nhà dưới, có người già nghỉ trưa ở gian bên, có trẻ con học bài.
Điều đó làm chuyến thăm có giá trị hơn, vì ngôi nhà còn "sống", nhưng cũng đòi khách tinh ý hơn. Một tiếng nói to, một bàn tay chạm vào bàn thờ, một cái ống kính dí vào phòng ngủ có thể làm chủ nhà khó chịu, và lâu dần khiến nhiều gia đình thôi không mở cửa nữa.
Cần biết thêm rằng chủ nhà có thể chịu nhiều ràng buộc: nhà được xếp hạng di tích thì việc sửa chữa phải theo quy định, chi phí giữ nhà gỗ, vườn lớn không nhỏ, và không phải ai cũng muốn nhà mình thành điểm du lịch. Hiểu như vậy, khách sẽ thấy việc được mời vào là một sự tin cậy, không phải điều hiển nhiên. Thái độ đúng là thái độ của một người khách đến chơi nhà, không phải của một người mua vé vào xem.
Trước khi đi: chuẩn bị gì
Một chút chuẩn bị giúp tránh đến lúc nhà đóng cửa, hoặc đến đông mà không báo trước. Những việc nên làm:
- Hỏi giờ đón khách và ngày nghỉ, qua người quen, người dân địa phương hoặc thông tin chính thức của nơi đó; nhiều nhà nghỉ vào ngày giỗ, ngày lễ của gia đình.
- Đi theo đoàn đông thì báo trước, vì nhà gỗ có không gian hẹp, chủ nhà cần chuẩn bị.
- Mặc trang phục gọn gàng, kín đáo, nhất là khi biết sẽ vào gian thờ; mang giày dép dễ tháo nếu nhà có lệ để giày ngoài thềm.
- Tìm đọc trước đôi chút về vùng đất và kiểu nhà (nhà rường Huế, nhà trên nhà dưới Nam Bộ, khuôn nhà Bắc Bộ) để biết nhìn vào đâu.
- Chuẩn bị tiền mặt nhỏ nếu nhà có thu phí tham quan hoặc có hòm đóng góp tu sửa.
- Xem thời tiết: mùa mưa ở Huế, mùa nước nổi ở miền Tây, mùa sương muối ở vùng cao đều ảnh hưởng tới đường đi và giờ mở cửa.
Nếu chỉ đi ngang và muốn ghé, có thể đứng ở cổng hỏi xem nhà có đón khách không. Chủ nhà từ chối thì cảm ơn và đi, đừng nài.
Đi theo tour, nên hỏi trước đơn vị tổ chức xem nhà đó có thoả thuận đón khách hay không, tránh tình cảnh đoàn khách kéo vào một nhà riêng mà chủ không biết trước.
Trong nhà: chào hỏi, gian thờ và những thứ không nên chạm
Chào chủ nhà trước khi xem nhà. Bước vào sân, việc đầu tiên là chào người trong nhà, hỏi có được vào xem không. Một lời chào đúng mực mở ra rất nhiều cánh cửa, theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
Đi theo lối chủ nhà chỉ. Không tự mở cửa buồng, không đi vào nhà dưới, nhà bếp, phòng ngủ khi chưa được mời. Những gian mở cho khách thường là sân, hiên, nhà trên và gian thờ.
Giữ yên lặng ở gian thờ. Gian thờ là nơi trang trọng nhất. Nói nhỏ, không cười đùa, không đứng lên bậc hay ngồi lên bộ ván, sập gỗ trước bàn thờ nếu chủ nhà không mời. Muốn thắp hương thì hỏi chủ nhà trước. Đội mũ, đeo kính râm khi đứng trước bàn thờ cũng là điều nhiều gia đình không thích.
Không chạm vào đồ thờ, đồ cổ và chạm khắc. Mồ hôi, dầu ở tay làm bẩn và mòn mặt gỗ thếp vàng, sơn son. Bao lam, liên ba, cánh cửa chạm đã đứng cả trăm năm có thể hỏng chỉ vì nhiều bàn tay sờ vào. Không tựa lưng vào cột gỗ, không đặt túi lên bàn thờ, tủ thờ.
Hỏi về gia đình một cách tế nhị. Chủ nhà thường vui khi được hỏi về người dựng nhà, về những lần sửa nhà. Nhưng chuyện tài sản, chuyện chia thừa kế, chuyện mua bán nhà là chuyện riêng, khách không nên hỏi.
Chụp ảnh, quay phim và thiết bị bay
Phần lớn nhà cổ cho chụp ảnh không gian, kiến trúc. Nhưng nên hỏi một câu trước khi giơ máy, nhất là ở gian thờ, nơi một số gia đình không muốn chụp bàn thờ, ảnh tổ tiên. Không chụp người trong nhà khi họ chưa đồng ý, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ, và không chụp vào phòng ngủ, bếp đang nấu.
Không dùng đèn chớp gần đồ thờ, tranh, chạm khắc thếp vàng; ánh sáng mạnh lặp lại nhiều lần có thể làm phai màu. Chân máy, đèn, phản sáng chiếm chỗ và dễ va vào đồ, nên chỉ mang khi đã xin phép. Chụp ảnh cưới, ảnh quảng cáo, quay phim có đoàn người là việc phải thoả thuận trước với chủ nhà hoặc ban quản lý.
Thiết bị bay không người lái (flycam) cần tuân thủ quy định quản lý bay hiện hành, và nhiều khu vực có hạn chế riêng. Ngoài chuyện luật, tiếng ồn và cảm giác bị nhìn từ trên cao làm phiền cả nhà chủ lẫn hàng xóm; hỏi chủ nhà và chính quyền địa phương trước khi bay. Ảnh chụp xong, nếu đăng lên mạng, nên tránh để lộ những thứ chủ nhà muốn giữ riêng như đồ quý, cách bố trí phòng ngủ, lối vào phía sau, vì nhà cổ nhiều đồ giá trị cũng là mục tiêu của kẻ trộm.
Xem gì để thật sự hiểu một ngôi nhà xưa
Nhiều người đi một vòng, chụp mặt tiền rồi về. Muốn hiểu ngôi nhà, có thể dừng lại ở những chỗ dưới đây; mỗi chỗ trả lời một câu hỏi về cách người xưa dựng và ở.
| Chỗ nên nhìn | Câu hỏi nó trả lời |
|---|---|
| Hướng nhà và lối vào từ cổng | Nhà quay về phía nào, vì nắng, gió hay vì đường nước? |
| Nền nhà, bậc thềm, rãnh quanh nền | Người xưa đối phó với ngập, ẩm, mưa dầm ra sao? |
| Bộ khung: cột, kèo, mộng nối | Nhà là khung gỗ chịu lực hay tường chịu lực? Thợ khéo cỡ nào? |
| Gian thờ, bao lam, liên ba | Gia đình đặt điều gì ở chỗ trang trọng nhất? Trang trí theo truyền thống nào? |
| Nhà phụ, bếp, kho, giếng | Đời sống hằng ngày diễn ra ở đâu, cách xa nhà chính bao nhiêu? |
| Vườn, ao, mương, bến | Khu đất nuôi gia đình thế nào? |
| Dấu vết sửa chữa | Ngôi nhà đã qua bao lần tu sửa, phần nào là gốc, phần nào thay sau? |
Hỏi chủ nhà về những dấu vết sửa chữa thường là cách mở chuyện hay nhất: ai cũng nhớ năm nhà bị bão tốc mái, năm thay cây cột, năm nước lên ngập nền.
Người đang tính dựng trang viên cho gia đình mình có thể mang theo bảng này mỗi lần đi thăm và ghi lại điều mình thích, điều mình thấy bất tiện. Sau vài chuyến, sẽ có một danh sách mong muốn rõ ràng hơn bất cứ tập ảnh mẫu nhà nào.
Khi chủ nhà kể chuyện: nghe và ghi thế nào
Phần quý nhất của một chuyến thăm nhà cổ thường là lúc chủ nhà ngồi xuống kể: ông cố dựng nhà năm nào, gỗ chở từ đâu về, thợ ở làng nào, trận lũ nào nước lên tới bậc thứ mấy, lần nào nhà suýt bị bán. Những câu chuyện ấy là lịch sử truyền miệng của ngôi nhà, và nhiều khi là nguồn duy nhất còn lại.
Nghe cho tốt nghĩa là để chủ nhà nói hết, hỏi thêm những chi tiết cụ thể (ai, năm nào, ở đâu), và không vội sửa lời họ bằng điều mình đọc trên mạng. Nếu thông tin hai bên khác nhau, có thể hỏi nhẹ nhàng xem gia đình dựa vào đâu, như gia phả, giấy tờ cũ hay lời ông bà kể lại.
Khi ghi lại để viết bài, làm tư liệu hay chia sẻ, nên ghi rõ đó là lời kể của gia đình, kèm tên người kể nếu họ đồng ý, và phân biệt với thông tin đã có hồ sơ di tích xác nhận. Những con số tròn trĩnh như "hai trăm năm", "một trăm cột" lan truyền rất nhanh và rất khó sửa sau này; giữ đúng mức độ chắc chắn của từng thông tin là cách tôn trọng cả ngôi nhà lẫn người đọc.
Đi cùng trẻ nhỏ và góp phần giữ nhà
Nhà cổ là nơi rất tốt để trẻ hiểu về ông bà, về cách người xưa sống. Nhưng nhà gỗ, bậc đá, hiên cao, giếng, ao, bể cạn, mương vườn đều có thể nguy hiểm với trẻ. Người lớn nên nắm tay trẻ nhỏ khi qua bậc thềm và gần mặt nước, dặn trước không chạy trong nhà, không leo lên sập, bàn, không chạm đồ thờ. Một câu chuyện ngắn về ngôi nhà trước khi vào giúp trẻ tò mò và cẩn thận hơn. Cho trẻ một việc nhỏ, như đếm số cột trong nhà hay tìm con vật được chạm trên bao lam, cũng giúp trẻ đi chậm và nhìn kỹ thay vì chạy nhảy.
Khách cũng có thể góp phần giữ nhà theo những cách nhỏ. Trả phí tham quan nếu có, bỏ tiền vào hòm tu sửa, mua đồ chủ nhà làm (bánh, trái cây, đồ thủ công) nếu thấy hợp. Không vứt rác, không khắc tên lên cột, tường. Khi viết về ngôi nhà trên mạng, ghi đúng thông tin chủ nhà kể, đừng thêm thắt những con số "mấy trăm năm" không có cơ sở.
Cuối cùng, nếu thấy dấu hiệu nhà đang xuống cấp nghiêm trọng hay bị xâm hại, có thể báo với chính quyền địa phương hoặc cơ quan quản lý văn hoá. Nhiều ngôi nhà được cứu nhờ những người khách quan tâm như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Có cần trả tiền khi vào xem nhà cổ không?
Tuỳ nơi. Một số nhà thu phí tham quan để có tiền tu sửa, số khác không thu nhưng có hòm đóng góp, có nơi chủ nhà mời trà miễn phí. Nên hỏi trước, và nếu không có phí thì một lời cảm ơn, mua ít đồ chủ nhà làm cũng là cách đáp lại.
Có nên mang quà khi tới thăm nhà cổ không?
Với nhà đón khách thường xuyên thì không cần. Nếu được giới thiệu qua người quen, tới thăm như khách của gia đình, có thể mang một món quà nhỏ như bánh, trà, trái cây. Không nên mang những thứ gây khó xử như tiền mặt đưa tay.
Thắp hương ở gian thờ nhà cổ có được không?
Chỉ khi chủ nhà mời hoặc đồng ý. Gian thờ là của gia đình, và mỗi nhà có nếp riêng. Hỏi một câu nhẹ nhàng trước, nếu chủ nhà từ chối thì không nên nài.
Đi thăm nhà cổ với người cao tuổi cần lưu ý gì?
Bậc thềm cao, nền gạch trơn khi ẩm, ngưỡng cửa gỗ cao là những chỗ dễ vấp ngã. Nên mang giày đế bám, đi chậm, có người đi kèm khi lên xuống bậc. Chọn giờ mát, có chỗ ngồi nghỉ ở hiên và mang theo nước uống.
Có thể hỏi mua đồ cổ trong nhà không?
Không nên. Đồ thờ, đồ gỗ, đồ gốm trong nhà cổ là tài sản và kỷ vật của gia đình, và với nhà được xếp hạng di tích, nhiều hiện vật thuộc diện cần được bảo vệ. Hỏi mua dễ làm chủ nhà khó chịu và khuyến khích việc tách đồ khỏi ngôi nhà.
Nên đi thăm nhà cổ vào giờ nào?
Buổi sáng sau giờ ăn sáng hoặc chiều muộn thường hợp nhất: trời mát, ánh sáng đẹp, chủ nhà ít bận việc. Tránh giờ trưa khi gia đình nghỉ ngơi và giờ cơm. Ngày lễ, ngày giỗ của gia đình thì nhiều nhà không đón khách.