Một trang viên thường gồm sáu phần: cổng và đường vào, nhà chính, các nhà phụ, sân, vườn và nước, cùng một vùng làm việc gồm kho, bếp ngoài, chỗ ủ phân, nhà xe. Mỗi phần có thể to nhỏ tuỳ khu đất, nhưng thiếu hẳn một phần thì đời sống trên đất sẽ vướng: không có vùng làm việc thì nông cụ, củi, bao phân dồn lên hiên nhà chính; không có đường vào rõ ràng thì xe chở đồ đi xuyên qua vườn.
Điều đáng học từ các khu nhà vườn xưa là cách những phần ấy nối với nhau: đi từ ngoài vào trong, từ ồn sang yên, từ chỗ làm sang chỗ nghỉ. Bài này đi qua từng phần theo đúng thứ tự một người khách bước vào, kèm những lỗi bố trí hay gặp ở khu đất lớn mới làm.
Cổng và đường vào: ấn tượng đầu tiên và cũng là lối làm việc
Cổng trang viên không cần to. Nhà vườn Huế thường chỉ có cổng gạch thấp, hai trụ, mái ngói nhỏ, phía sau là hàng chè tàu cắt bằng chạy dọc ra hai bên. Cái làm nên cảm giác bước vào là khoảng đi sau cổng: một con đường ngắn có cây hai bên, rồi mới thấy nhà. Khoảng chậm ấy tách đời sống trong khu đất khỏi đường làng ồn ào.
Đường vào cần tính cho cả hai loại người dùng: người ở và khách đi bộ, xe chở vật tư, xe cứu thương, xe cứu hoả. Đường quá hẹp, cua quá gắt thì xe chở gạch, chở cây giống không vào được, mọi thứ phải khuân tay từ ngoài cổng. Đường quá rộng và thẳng tắp thì khu đất mất vẻ kín đáo, và nước mưa chảy dọc mặt đường thành dòng xói.
Một cách hay gặp ở khu đất lớn là tách hai lối: lối chính dẫn tới sân trước nhà chính, lối phụ vòng sau dẫn tới vùng làm việc. Người giữ nhà, xe chở phân, thợ sửa điện đi lối phụ mà không cắt ngang chỗ cả nhà đang ngồi uống trà. Ở đất dốc, độ dốc mặt đường, rãnh thoát nước và taluy hai bên cần kỹ sư tính, vì đường hỏng thường hỏng từ nước, và sửa đường sau khi đã trồng cây hai bên rất tốn công.
Nhà chính: trung tâm của khu đất, không nhất thiết là to nhất
Nhà chính là nơi gia đình ăn uống, ngủ nghỉ, đón khách thân. Vị trí của nó quyết định gần như mọi thứ khác: nhà đặt chỗ cao thì không lo ngập, nhìn được ra vườn và hồ; nhà quay mặt đón gió mát mùa hè thì đỡ phải bật quạt. Ở miền Nam và Tây Nguyên, nhiều gia đình tránh để mặt dài của nhà hứng trọn nắng chiều phía tây; ở miền Bắc, mặt nhà đón gió nam mát mùa hè và che gió bấc mùa đông là nếp đã có từ lâu.
Nhà chính của trang viên hay có một hiên sâu hoặc một sân trước làm chỗ chuyển tiếp. Hiên là nơi ngồi trưa, phơi đồ khi mưa, để giày dép, tiếp người quen ghé qua mà không cần mời vào nhà. Nhà không có hiên giữa vườn rộng thường bị cảm giác như một khối hộp đặt lên cỏ, vì không có chỗ nào để người ta nán lại giữa trong và ngoài.
Về kích thước, nhà chính không cần lớn nhất khu đất. Nhiều trang viên đẹp có nhà chính khá khiêm tốn, còn không gian sinh hoạt được chia ra nhà ông bà, nhà khách, nhà bếp ngoài. Chia nhỏ như vậy giúp mỗi nhà vừa tầm, dễ chăm, dễ đóng cửa khi không dùng, và cả khu đất có nhịp điệu hơn một khối nhà khổng lồ.
Nhà phụ: những ngôi nhà nhỏ gánh việc cho nhà chính
Nhà ông bà. Một ngôi nhà một tầng, gần nhà chính nhưng có cửa riêng, lối đi bằng phẳng, nhà vệ sinh rộng cho người già. Ông bà có chỗ riêng mà con cháu vẫn ghé được trong vài bước chân, điều mà nhà nhiều tầng trong phố khó có.
Nhà khách. Cho bạn bè, họ hàng ở lại qua đêm mà không phải chia phòng với chủ nhà. Nhà khách hay đặt hơi xa nhà chính, nhìn ra một góc vườn riêng, để khách được tự do và chủ nhà cũng được yên.
Nhà người giữ nhà. Nếu có người trông coi ở lại, họ cần một chỗ ở đàng hoàng, có bếp, có nhà vệ sinh, có lối riêng. Đặt nhà này gần cổng hoặc gần vùng làm việc giúp người giữ nhà thấy được người ra vào và dễ làm việc.
Bếp ngoài. Ở quê, bếp củi, bếp nướng, chỗ làm cá, làm gà thường để ngoài nhà chính cho khỏi khói và mùi. Một mái bếp ngoài có bàn đá, bồn rửa, chỗ treo nồi là nơi tụ tập đông vui nhất mỗi dịp giỗ chạp.
Kho và nhà xe. Nông cụ, máy cắt cỏ, phân bón, ống tưới, củi, đồ ngày lễ. Thiếu kho, những thứ này sẽ tràn ra hiên và gầm cầu thang. Nhà xe có mái cũng là chỗ che máy móc khỏi mưa nắng, kéo dài tuổi dùng đáng kể.
Sân: chỗ tụ họp và chỗ làm việc ngoài trời
Sân là phần hay bị coi nhẹ khi vẽ khu đất lớn, vì người ta nghĩ đất rộng thì chỗ nào cũng là sân. Thực ra trang viên cần ít nhất hai loại sân. Sân trước là sân sạch, lát gạch hay đá, nơi đón khách, dựng rạp khi có việc lớn, phơi lúa hay phơi cà phê ở những nhà còn làm vườn. Sân sau hay sân làm việc là nơi rửa nông cụ, chất củi, để xe chở hàng.
Nhà vườn Huế và nhà rường miền Trung thường có sân trước giới hạn bởi bình phong và bể cạn: bình phong che tầm nhìn thẳng từ cổng vào nhà, bể cạn trồng sen hay súng làm mát và tạo cảnh. Cách sắp đặt này vừa giữ riêng tư vừa tạo một chỗ dừng chân trước khi bước lên thềm, một bài học đáng lấy cho nhà mới.
Một số trang viên có sân trong, là khoảng trống được bao bởi nhà chính và các nhà phụ ba bốn phía. Sân trong kín gió, an toàn cho trẻ nhỏ chơi vì không thông thẳng ra hồ hay đường, lại là chỗ người lớn ngồi trông được từ nhiều cửa. Ở vùng gió mạnh như cao nguyên, sân trong còn là chỗ trú gió dễ chịu cho những buổi chiều se lạnh.
Vườn và nước: lá phổi của khu đất
Vườn của trang viên nên có nhiều tầng: tầng cây lớn cho bóng mát và chắn gió, tầng cây ăn trái vừa phải, tầng cây bụi và cây hoa, tầng thảm cỏ hay cây phủ đất. Vườn nhiều tầng giữ ẩm tốt hơn, ít cỏ dại hơn, và có gì đó để thu hoạch quanh năm. Gần nhà thường là vườn rau bếp và cây gia vị, đi vài bước là hái được; xa nhà là cây ăn trái lớn và mảng rừng nhỏ để tự nhiên.
Nước có nhiều dạng: giếng khoan hay giếng đào cho sinh hoạt, bể trữ nước mưa từ mái nhà, ao hay hồ ở chỗ trũng, mương dẫn tưới. Ở vùng đồi Lâm Đồng hay Tây Nguyên, mùa khô kéo dài vài tháng, một hồ trữ nước đặt đúng chỗ có thể quyết định vườn có sống qua mùa hay không. Ở đồng bằng sông nước, mương và bờ liếp lại là cách giữ cho cây khỏi úng khi nước lên.
Hồ, ao, giếng là những chỗ nguy hiểm với trẻ nhỏ. Hồ nên có bờ thoải ở ít nhất một phía để người trượt chân bò lên được, có rào hoặc hàng cây bụi chắn ở những đoạn gần nhà, giếng phải có nắp chắc. Hồ lớn có đập đất hay bờ cao cần kỹ sư thuỷ lợi hoặc kết cấu tính toán, vì vỡ bờ có thể gây hại cho cả nhà mình và hàng xóm phía dưới.
Lối dạo và chỗ dừng chân: sợi chỉ nối các phần lại
Có đủ nhà, sân, vườn, hồ mà thiếu lối dạo thì khu đất vẫn rời rạc. Lối dạo là những con đường nhỏ cho người đi bộ, khác với đường cho xe: rộng vừa hai người đi cạnh nhau, uốn theo địa hình, đi qua bóng cây, dừng ở những chỗ có cái để nhìn. Lối dạo hay được trải sỏi, đá tảng, gạch cũ hoặc đơn giản là đất nện có viền cỏ.
Một lối dạo tốt thường tạo thành vòng khép kín: đi từ hiên nhà chính xuống vườn cây, vòng qua bờ hồ, lên chòi nghỉ, rồi trở về theo đường khác. Vòng đi ấy biến khu đất thành nơi để dạo buổi chiều, để ông bà đi bộ tập thể dục, để trẻ con đạp xe. Đường cụt khiến người ta đi một lần rồi thôi.
Dọc lối dạo nên có vài chỗ dừng chân: một băng ghế dưới gốc cây lớn, một chòi tranh bên hồ, một bậc đá nhìn ra thung lũng. Với người già, chỗ ngồi cách nhau vừa tầm đi bộ là điều làm họ dám ra vườn hằng ngày. Đèn thấp dọc lối dạo giúp đi lại an toàn buổi tối mà không làm mất bóng tối của vườn. Trên đất dốc, bậc thang cần tay vịn và mặt bậc chống trơn, nhất là ở vùng đồi hay có sương và rêu.
Những lỗi bố trí hay gặp ở khu đất lớn mới làm
Phần lớn lỗi không đến từ thiếu tiền, mà từ việc đặt các phần cạnh nhau mà chưa nghĩ đến cách chúng dùng chung. Bảng dưới liệt kê những lỗi thường thấy và hướng sửa.
| Lỗi thường gặp | Hệ quả | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Nhà chính đặt sát cổng cho tiện | Mất riêng tư, bụi và tiếng xe vào thẳng nhà | Lùi nhà vào trong, để một đoạn đường có cây trước khi tới sân |
| Không có vùng làm việc | Nông cụ, phân bón, củi dồn ra hiên | Dành một góc khuất gần lối phụ cho kho, nhà xe, chỗ ủ phân |
| San gạt hết cây cũ để dễ thi công | Mất bóng mát vài chục năm, đất trơ, nóng | Đo vẽ cây có sẵn trước, đặt nhà né cây đáng giữ |
| Đào hồ ở chỗ cao vì đẹp | Hồ khó giữ nước, tốn bơm, dễ thấm mất | Đặt hồ ở chỗ trũng tự nhiên, nơi nước tự chảy về |
| Nhà khách sát nhà chính | Khách và chủ đều ngại, tiếng ồn qua lại | Tách nhà khách ra một góc vườn, nối bằng lối đi có mái hoặc cây |
| Hồ sát lối trẻ con chạy chơi | Nguy cơ đuối nước | Rào, bờ thoải, tách khu chơi trẻ em khỏi mép nước |
Sửa bố cục trên giấy thì rẻ, sửa sau khi đã đổ móng thì đắt và khó. Vì vậy nhiều gia đình dành hẳn vài tháng để đi lại trên khu đất, cắm cọc đánh dấu chỗ định đặt nhà, ngồi thử ở đó vào sáng sớm và chiều muộn trước khi chốt.
Câu hỏi thường gặp
Trang viên có bắt buộc phải có nhà khách riêng không?
Không bắt buộc. Gia đình ít khách có thể dành một phòng trong nhà chính. Nhà khách riêng hợp với những nhà hay có họ hàng, bạn bè ở lại vài ngày, vì nó cho cả khách lẫn chủ được yên, và có thể đóng lại khi không dùng.
Nên đặt vùng làm việc ở đâu trong khu đất?
Thường ở phía sau hoặc một bên, gần lối phụ, khuất tầm nhìn từ sân trước và hiên nhà chính. Vị trí đó giúp xe chở vật tư vào ra không cắt ngang chỗ sinh hoạt, và mùi phân ủ, tiếng máy móc không lan tới chỗ nghỉ.
Sân trước nên lát gạch hay để cỏ?
Sân nơi đón khách, dựng rạp, phơi nông sản nên lát gạch, đá hoặc vật liệu thấm nước để dùng được cả sau mưa. Cỏ hợp với phần sân chơi và chỗ ngồi ngoài vườn. Lát toàn bộ thì nóng và chảy tràn nhiều nước mưa, nên kết hợp cả hai.
Một trang viên cần mấy nguồn nước?
Nên có ít nhất hai nguồn để dự phòng, ví dụ nước máy hoặc giếng cho sinh hoạt, cộng nước mưa hoặc hồ cho tưới vườn. Mùa khô ở vùng đồi kéo dài, chỉ dựa vào một giếng dễ gặp cảnh vườn khô trong khi nhà vẫn cần nước dùng.
Có nên làm sân trong cho nhà ở quê không?
Sân trong hợp với gia đình có trẻ nhỏ và người già, vì kín gió, an toàn, nhìn được từ nhiều phòng. Ở vùng mưa nhiều cần tính kỹ đường thoát nước của sân trong, vì nước mưa từ nhiều mái dồn xuống cùng một chỗ.
Bao nhiêu phần khu đất nên để vườn và rừng tự nhiên?
Không có tỷ lệ chuẩn. Nhiều trang viên để phần lớn đất cho vườn, cây và nước, công trình chỉ chiếm một phần nhỏ. Điều cần giữ là đủ đất cho vườn nhiều tầng và những cây có sẵn đáng giữ, cùng với giới hạn của phần đất ở trên giấy tờ.