Về hưu ở nhà thứ hai là chuyển căn nhà từ nơi nghỉ vài ngày thành nơi sống quanh năm, nên cần chuẩn bị bốn việc: nơi khám chữa bệnh và thuốc men đều đặn, cư trú và giấy tờ, cách đi lại khi không còn tự lái xe, và một căn nhà an toàn cho tuổi già. Thêm một việc thường bị bỏ quên: những người sẽ trò chuyện với mình mỗi ngày, vì cô đơn ở quê đến nhanh hơn người ta nghĩ.
Nhiều người đã yêu căn nhà ở quê qua hàng chục lần về cuối tuần, nhưng sống quanh năm, nhất là qua mùa mưa và những lúc ốm, lại là chuyện khác. Bài này giúp vợ chồng sắp về hưu, hoặc con cái đang lo cho cha mẹ, nhìn lại căn nhà và vùng quê bằng con mắt của người sẽ ở đó mười, hai mươi năm.
Khác biệt giữa về chơi và về ở
Khi về chơi, mọi thứ có giới hạn thời gian: mưa ba ngày thì chịu được, mất điện một tối thì thành chuyện vui, đường lầy thì đợi khô rồi về. Khi sống quanh năm, những thứ đó lặp lại liên tục. Mùa mưa kéo dài nhiều tháng ở Tây Nguyên, đợt nồm ở miền Bắc, mùa bão ở miền Trung trở thành một phần đời sống, không còn là trải nghiệm.
Khi về chơi, người ta mang theo thuốc đủ vài ngày. Khi sống quanh năm, cần một nơi lấy thuốc định kỳ, một bác sĩ theo dõi bệnh mạn tính, một chỗ xét nghiệm. Khi về chơi, chợ xa không sao vì đã mua sẵn từ thành phố. Khi sống quanh năm, mỗi lần đi chợ, đi ngân hàng, đi bưu điện đều là một chuyến đi.
Và khi về chơi, căn nhà đầy người: con cháu, bạn bè. Khi về ở, phần lớn thời gian chỉ có hai vợ chồng, rồi có khi chỉ còn một người. Đó là lý do nhiều người khuyên nên ở thử một mùa xấu nhất trước khi bán nhà thành phố hay chuyển hẳn về.
Sức khoẻ: bác sĩ, thuốc men và cấp cứu
Việc đầu tiên là biết rõ mạng lưới y tế quanh nhà: trạm y tế xã, phòng khám gần nhất, bệnh viện có khoa cấp cứu, bệnh viện tuyến tỉnh có chuyên khoa mình cần. Với người có bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh tim, nên nói chuyện với bác sĩ đang điều trị trước khi chuyển, để có hồ sơ bệnh án, đơn thuốc và lời khuyên về việc theo dõi ở nơi mới.
Người có thẻ bảo hiểm y tế có thể đăng ký lại nơi khám chữa bệnh ban đầu cho phù hợp với nơi ở mới theo quy định hiện hành. Thủ tục và thời điểm được đổi nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc trạm y tế nơi về. Có nơi khám ban đầu gần nhà giúp việc lấy thuốc định kỳ, khám định kỳ thuận tiện hơn rất nhiều.
Về cấp cứu, nên chuẩn bị sẵn: số điện thoại cấp cứu, số của người hàng xóm gần nhất, số của người có xe có thể chở đi ngay trong đêm. Một túi giấy tờ để sẵn gần cửa gồm căn cước, thẻ bảo hiểm y tế, danh sách thuốc đang dùng và bệnh nền, giúp tiết kiệm nhiều phút quý khi có chuyện.
Cũng nên nghĩ tới việc khám định kỳ, khám mắt, khám răng. Ở thành phố những việc này dễ, ở quê có khi phải đi xa. Gộp chúng vào những lần lên thành phố thăm con là cách nhiều người làm.
Căn nhà cho tuổi già: những thay đổi đáng làm
Sống ở một tầng. Phòng ngủ, nhà vệ sinh, bếp, chỗ ngồi chính nên ở tầng trệt. Cầu thang nhiều bậc là nơi té ngã thường gặp ở người cao tuổi; tầng trên có thể để cho con cháu khi về.
Nhà vệ sinh an toàn. Sàn chống trơn, tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, chỗ ngồi khi tắm, đèn sáng, cửa mở ra ngoài để dễ vào giúp khi có người ngã bên trong.
Ánh sáng ban đêm. Đèn nhỏ dọc lối từ giường tới nhà vệ sinh, công tắc ở đầu giường, đèn tự bật khi có người đi qua ở hành lang, hiên.
Lối đi trong vườn. Đường đi bằng phẳng, không rêu trơn, có tay vịn ở chỗ dốc, không có bậc đột ngột. Vườn có thể vẫn đẹp mà không có những chỗ dễ trượt chân.
Bếp vừa tầm. Đồ dùng thường xuyên đặt ở tầm từ hông tới vai, không phải trèo ghế hay cúi sát đất. Bếp có chế độ tự ngắt giúp giảm nguy cơ quên tắt.
Chuông gọi và liên lạc. Một chuông gọi từ phòng ngủ ra nhà người trông nhà hoặc hàng xóm, điện thoại để ở chỗ dễ với, và sóng điện thoại ổn định trong nhà.
Đi lại khi không còn tự lái xe
Phần lớn nhà thứ hai được chọn khi còn tự lái xe được: ra chợ huyện cũ, lên bệnh viện tỉnh, về thành phố thăm con đều dựa vào xe riêng. Đến một tuổi nào đó, thị lực, phản xạ, sức khoẻ khiến việc tự lái trở nên rủi ro. Khi đó, một căn nhà nằm sâu trong vườn, cách đường lớn vài cây số đường đất, có thể biến thành nơi bị cô lập.
Nên tính trước ai sẽ chở mình đi khi cần: người trông nhà có xe, hàng xóm, dịch vụ xe công nghệ hay xe ôm ở vùng đó, tuyến xe khách về thành phố. Thử đi một lần bằng phương tiện công cộng từ nhà quê về thành phố để biết mất bao lâu, đón ở đâu, có tiện cho người già không.
Nếu đang chọn đất hoặc chọn giữa hai căn nhà, đây là lúc nên ưu tiên căn gần trung tâm xã, gần chợ, gần trạm y tế hơn căn có cảnh đẹp hơn nhưng xa mọi thứ. Cảnh đẹp vẫn còn đó khi đi dạo; nhưng mỗi lần đi chợ, đi khám thì khoảng cách lặp lại hàng trăm lần mỗi năm.
Cư trú, giấy tờ và những thủ tục khi về ở hẳn
Khi chuyển về ở hẳn, nên đăng ký cư trú tại nơi ở mới theo Luật Cư trú 2020: thường trú nếu chuyển hẳn, tạm trú nếu vẫn giữ thường trú ở thành phố. Việc đăng ký giúp nhận các chế độ tại địa phương, làm giấy tờ, nhận thông báo, và được tính vào các hoạt động của thôn, xã. Hỏi công an cấp xã nơi về để biết hồ sơ cần chuẩn bị.
Người hưởng lương hưu có thể cần cập nhật nơi nhận lương hoặc tài khoản, thông tin liên lạc với cơ quan bảo hiểm xã hội. Nếu nhận lương qua tài khoản ngân hàng, nên kiểm tra xem gần nhà có điểm giao dịch hay máy rút tiền không.
Giấy tờ nhà đất cũng nên được rà soát lại: căn nhà đã được ghi nhận trên giấy chứng nhận chưa, nếu xây sau chưa đăng ký thì nên làm thủ tục đăng ký biến động tài sản gắn liền với đất. Nếu có ý định để lại nhà cho con cháu, việc lập di chúc khi còn minh mẫn giúp tránh nhiều phiền phức về sau.
Bạn bè, việc làm và nhịp sống mỗi ngày
Người về hưu ở quê thường lo về sức khoẻ, nhưng điều làm nhiều người quay lại thành phố lại là cô đơn. Ở thành phố có bạn cũ, có câu lạc bộ, có con cháu ghé thăm; ở quê, nếu không có mối quan hệ nào, một ngày có thể trôi qua mà không nói chuyện với ai ngoài người trong nhà.
Cách gắn bó nhanh nhất là tham gia vào đời sống chung: hội người cao tuổi của xã, sinh hoạt ở đình làng, nhóm tập thể dục buổi sáng, các buổi họp thôn. Người từ thành phố về thường có kỹ năng mà làng cần: dạy chữ, dạy ngoại ngữ cho trẻ, hướng dẫn dùng điện thoại, tư vấn sức khoẻ cơ bản nếu từng làm y tế. Góp sức một cách khiêm tốn giúp được nhận vào cộng đồng nhanh hơn.
Mảnh vườn cũng là một việc làm tốt cho tuổi hưu, miễn là vừa sức. Một vườn rau nhỏ gần bếp, vài cây ăn trái, một ao cá nhỏ có rào an toàn đủ cho mỗi ngày có việc để làm, có thứ để chờ đợi. Vườn quá lớn sẽ thành gánh nặng khi sức khoẻ giảm; nên thiết kế sao cho có thể thu hẹp dần mà không bỏ hoang.
Ở thử trước khi về hẳn: một năm làm phép thử
Cách chắc chắn nhất để biết mình có hợp với đời sống quanh năm ở quê không là ở thử một năm, hoặc ít nhất là qua mùa xấu nhất của vùng, trước khi bán nhà thành phố hay chuyển hết đồ đạc. Trong năm đó, giữ nguyên chỗ ở thành phố, nhưng ở quê là chính, chỉ lên thành phố khi có việc.
Ghi lại những gì xảy ra: bao nhiêu lần phải đi khám, mỗi lần mất bao lâu; bao nhiêu ngày cúp điện, cúp nước; có tuần nào không nói chuyện với ai ngoài vợ chồng không; mùa mưa cảm thấy thế nào; con cháu về thăm bao nhiêu lần. Những ghi chép ấy giúp quyết định dựa trên trải nghiệm thật thay vì trên ký ức về những cuối tuần đẹp trời.
Nếu sau một năm cả hai vợ chồng đều muốn ở lại, đó là tín hiệu tốt để chuyển hẳn. Nếu một người hào hứng còn người kia gắng chịu, nên nói chuyện thẳng thắn. Nhiều cặp chọn cách ở quê vài tháng mùa đẹp và ở thành phố mùa mưa, một nhịp chia đôi vẫn giữ được niềm vui của cả hai nơi.
Kế hoạch cho những năm sau: khi sức yếu dần
Về hưu ở quê lúc sáu mươi khác hẳn ở quê lúc tám mươi. Nghĩ trước về giai đoạn sau giúp cả nhà đỡ bối rối khi nó đến:
- Bàn với con cái từ sớm: khi nào thì cần có người ở cùng, khi nào thì cân nhắc về ở gần con.
- Chuẩn bị chỗ cho một người chăm sóc ở cùng nhà: phòng riêng, nhà vệ sinh gần.
- Giữ hồ sơ sức khoẻ, giấy tờ quan trọng ở một chỗ, để con cái biết nơi tìm khi cần.
- Lập di chúc hoặc thoả thuận rõ trong gia đình về căn nhà, khi còn minh mẫn.
- Giữ một chỗ ngủ ở thành phố, nhà con hoặc nhà mình, cho những đợt điều trị dài ngày.
- Định kỳ mỗi năm, cả nhà ngồi lại xem căn nhà và cuộc sống ở quê còn hợp không.
Không có gì sai khi sau mười năm, cha mẹ quyết định trở về thành phố gần con cháu. Căn nhà ở quê khi đó lại trở thành nhà thứ hai, nơi cả nhà về dịp lễ Tết, và vòng đời của nó tiếp tục theo một cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bán nhà thành phố khi về hưu ở quê?
Nên thận trọng. Nhiều người giữ một chỗ ở thành phố trong vài năm đầu, ở thử quê qua đủ các mùa rồi mới quyết định. Chỗ ở thành phố cũng hữu ích cho những đợt điều trị dài ngày hoặc khi sức yếu cần gần con cháu.
Đổi nơi khám chữa bệnh ban đầu khi về quê thế nào?
Người có thẻ bảo hiểm y tế có thể đăng ký đổi nơi khám chữa bệnh ban đầu cho phù hợp với nơi ở theo quy định hiện hành. Nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc trạm y tế nơi về về thời điểm được đổi và giấy tờ cần mang theo.
Về hưu ở quê có cần đăng ký thường trú không?
Không bắt buộc chuyển thường trú, nhưng nên đăng ký tạm trú nếu ở lâu, hoặc chuyển thường trú nếu về hẳn, theo Luật Cư trú 2020. Việc đăng ký giúp làm giấy tờ tại địa phương và tham gia sinh hoạt của thôn, xã thuận tiện hơn.
Làm sao tránh cô đơn khi về hưu ở quê?
Tham gia hội người cao tuổi, sinh hoạt ở thôn, nhóm tập thể dục, giúp các việc chung của làng. Mời bạn bè cũ về chơi, giữ lịch gọi điện với con cháu, và chọn nhà gần xóm thay vì quá biệt lập. Có việc để làm mỗi ngày, như chăm vườn nhỏ, cũng giúp nhiều.
Nhà hai tầng có nên sửa lại khi về hưu?
Nên chuyển các phòng dùng hằng ngày xuống tầng trệt: phòng ngủ, nhà vệ sinh, chỗ ngồi chính. Tầng trên dùng cho con cháu khi về. Nếu phải sửa kết cấu để thêm phòng tầng trệt, cần kỹ sư đánh giá và hỏi UBND cấp xã về giấy phép.
Con cái ở xa nên chuẩn bị gì cho cha mẹ về hưu ở quê?
Biết rõ ai là người ở gần có thể đến ngay khi cần, lưu số của trạm y tế, bệnh viện gần nhất, thăm cha mẹ đều đặn và gọi điện theo lịch. Giúp cha mẹ sửa nhà cho an toàn, và bàn trước về kế hoạch khi sức khoẻ cha mẹ thay đổi.