Một khuôn nhà cổ ở làng Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) thường gồm cổng nhà mở ra ngõ đá ong, sân gạch ở giữa, nhà chính bằng gỗ ba hoặc năm gian quay về phía nam, nhà ngang vuông góc, bếp và chuồng ở góc cuối gió, giếng, bể nước mưa, và phía sau là vườn, có nhà có ao. Tường bao, cổng và nhiều phần tường nhà xây bằng đá ong khai thác ngay trong vùng.
Đường Lâm thường được nhắc là làng cổ đầu tiên ở Việt Nam được xếp hạng di tích cấp quốc gia, và đến nay vẫn có người ở trong những khuôn nhà trăm tuổi. Đọc một khuôn nhà ở đây giống như đọc một trang viên thu nhỏ của đồng bằng Bắc Bộ: mỗi công trình có vị trí của nó theo nắng, gió, nước, và cả khu đất nuôi được một gia đình nhiều thế hệ.
Làng đá ong của xứ Đoài
Đường Lâm là một làng cổ gồm nhiều thôn, nằm ở vùng đất xứ Đoài phía tây Hà Nội, gần sông Hồng và sông Tích. Đất ở đây là đất đồi gò, bên dưới có lớp đá ong. Người dân từ lâu đã đào đá ong để xây tường, cổng, giếng, và chính vật liệu này làm nên vẻ riêng của làng: những con ngõ hai bên là tường màu nâu đỏ, lỗ chỗ như tổ ong.
Làng giữ được nhiều nhà cổ một phần vì nhịp phát triển ở đây chậm hơn ven nội đô, một phần vì cộng đồng và chính quyền đã sớm xác định đây là di sản cần giữ. Trong làng có đình, chùa, nhà thờ họ, cổng làng, giếng làng, và nhiều nhà ở có tuổi đời hàng trăm năm theo lời các gia đình.
Với người yêu kiến trúc, giá trị lớn nhất của Đường Lâm không nằm ở một công trình riêng lẻ mà ở cả một hệ thống: làng, ngõ, khuôn nhà, sân, ao, vườn ăn khớp với nhau. Đi vài con ngõ là hiểu một ngôi làng Bắc Bộ được tổ chức thế nào, và một khuôn nhà nằm trong làng ra sao. Nên đi bộ hoặc đạp xe chậm, vì nhiều chi tiết như rãnh nước dọc chân tường, bậc đá mòn trước cổng, cây cau đứng góc sân chỉ thấy được khi đi chậm. Những con ngõ hẹp cũng không hợp để ô tô đi vào.
Đá ong: vật liệu lấy ngay dưới chân
Đá ong là lớp đất giàu sắt và nhôm hình thành qua quá trình phong hoá lâu dài. Khi còn nằm dưới đất, nó tương đối mềm, có thể cắt thành khối bằng dụng cụ cầm tay; khi lấy lên và phơi ra không khí, nó cứng dần lại. Đặc tính này cho phép người xưa khai thác và đẽo đá ong mà không cần máy móc.
Ở Đường Lâm, đá ong được xếp thành tường bao khuôn nhà, tường ngõ, trụ cổng, thành giếng, có khi cả tường hồi nhà. Khối đá xếp khan hoặc xếp với vữa, mặt ngoài để thô. Tường đá ong dày, giữ mát mùa hè, đứng được rất lâu, và theo thời gian rêu, dương xỉ mọc trên mặt đá tạo nên màu sắc đặc trưng của làng.
Ngày nay đá ong không còn khai thác tự do như xưa, và việc lấy đá ong ở nhiều nơi cần tuân theo quy định về khoáng sản, đất đai. Người làm nhà vườn ở vùng có đá ong có thể dùng lại đá từ công trình cũ, hoặc chỉ dùng đá ong cho tường rào, bồn cây, lối đi. Tường đá ong xếp cao dùng làm tường chịu lực cho nhà ở cần kỹ sư kiểm tra, vì khối đá không đồng đều và vữa xưa không chịu được tải như kết cấu hiện nay.
Từ ngõ xương cá tới cổng nhà
Nhiều xóm ở Đường Lâm có kiểu ngõ mà người ta gọi là ngõ xương cá: một đường trục chính chạy qua xóm, từ đó tách ra các ngõ nhỏ hai bên như xương cá, mỗi ngõ dẫn vào vài khuôn nhà. Cách tổ chức này cho mỗi gia đình một lối đi riêng tương đối yên tĩnh, đồng thời giữ được sự liên kết với cả xóm.
Cổng nhà thường xây đá ong hoặc gạch, có mái ngói nhỏ, cánh gỗ. Cổng ít khi mở thẳng vào gian giữa nhà chính mà lệch sang một bên hoặc nhìn vào sân, có khi có một bức tường ngắn che tầm nhìn. Từ ngõ bước qua cổng là vào sân, nơi mọi công trình của khuôn nhà quay mặt vào.
Cổng nhà ở làng Bắc Bộ không chỉ là lối vào. Nó đánh dấu ranh giới giữa đời sống chung của xóm và đời sống riêng của gia đình, là nơi tiễn khách, nơi trẻ con ngồi chơi, nơi người già ngồi nhìn ra ngõ. Nhà vườn lớn hôm nay ở ven đô có thể học cách làm cổng vừa đủ kín mà không trở thành một bức tường lạnh lùng với hàng xóm.
Bố cục một khuôn nhà: mỗi thứ một chỗ
Khuôn nhà Bắc Bộ không lớn so với trang viên các nước, nhưng được sắp xếp chặt chẽ. Bảng dưới mô tả vị trí và lý do của từng thành phần ở một khuôn nhà điển hình; từng nhà có thể khác tuỳ hình dạng mảnh đất.
| Thành phần | Vị trí thường gặp | Lý do |
|---|---|---|
| Nhà chính | Phía bắc sân, quay mặt về nam hoặc đông nam | Đón gió nồm mùa hè, tránh gió bấc mùa đông, nắng không chiếu sâu vào nhà |
| Nhà ngang | Một bên sân, vuông góc nhà chính | Chỗ ở con cháu, kho, làm việc; che bớt nắng chiều cho sân |
| Sân gạch | Giữa khuôn nhà | Phơi thóc, làm cỗ, đón khách đông; hắt sáng vào nhà |
| Bếp, chuồng | Góc khuôn nhà, cuối hướng gió | Khói, mùi không vào nhà chính, giảm nguy cơ cháy |
| Giếng, bể nước mưa | Gần bếp, gần sân | Tiện lấy nước nấu ăn, tắm giặt |
| Ao | Trước hoặc bên khuôn nhà | Lấy đất đắp nền, trữ nước, thả cá, làm mát gió |
| Vườn | Sau nhà và hai bên | Cây ăn trái, rau, tre làm hàng rào chắn gió |
Bố cục này lặp lại ở rất nhiều làng Bắc Bộ, không chỉ ở Đường Lâm, vì nó trả lời đúng khí hậu nóng ẩm mùa hè, rét mùa đông và cách làm nông nghiệp của vùng.
Trong khuôn nhà hôm nay, ao và giếng là hai chỗ cần để ý nhất khi có trẻ nhỏ: giếng phải có nắp, ao phải có rào thấp hoặc bờ thoải, và trẻ cần được dạy không ra gần mép nước một mình.
Nhà chính: năm gian hai dĩ và gian thờ
Nhà chính ở Đường Lâm thường là nhà gỗ, ba hoặc năm gian, hai đầu có dĩ (chái) hoặc tường hồi xây kín. Bộ khung gỗ lim, gỗ xoan hay các loại gỗ tốt khác, lắp mộng, kê chân cột trên đá. Mái lợp ngói ta, hai mái trước sau. Mặt trước nhà là hiên, phía trong là cửa bức bàn nhiều cánh, có thể tháo ra khi nhà có giỗ, cưới.
Gian giữa là gian thờ tổ tiên với bàn thờ, hương án, hoành phi, câu đối. Hai gian bên tiếp khách và là chỗ ngủ của người cao tuổi; gian trong cùng, buồng kín, là nơi cất đồ quý và chỗ ở của phụ nữ trong nhà. Bố cục theo trục giữa và đối xứng hai bên giúp nhà vừa trang trọng khi có việc lớn vừa dễ ở hằng ngày. Hiên trước rộng vừa đủ để che mưa hắt, còn mái hai đầu kéo thấp giữ cho các gian bên không bị nắng chiều.
Nhiều nhà ở Đường Lâm đã được con cháu tu sửa nhiều lần, thay ngói, thay cột, xây thêm công trình phụ. Những nhà giữ được bộ khung và cửa bức bàn nguyên gốc là tư liệu quý cho người muốn hiểu nhà gỗ Bắc Bộ. Khi được chủ nhà mời vào, khách nên chú ý tới chạm khắc trên các đầu bẩy, cánh cửa và cách các gian được chia, hơn là chỉ chụp ảnh ở sân.
Một ngày quanh cái sân
Trong khuôn nhà Bắc Bộ, sân là trái tim của đời sống. Sáng sớm, người trong nhà quét sân, gánh nước, cho gà ăn ở góc sân. Ngày mùa, sân thành nơi phơi thóc, phơi rơm, ai cũng phải qua lại sân để làm việc. Trưa hè, cả nhà nghỉ dưới hiên, gió nồm thổi qua sân vào nhà; chiều tối trẻ con chơi đùa ở sân, người lớn tưới cây, tắm rửa bên giếng.
Những ngày lớn của gia đình như giỗ, cưới, mừng thọ cũng diễn ra ở sân. Cửa bức bàn nhà chính được tháo ra, sân trải chiếu hoặc kê bàn, dựng rạp, và cả khuôn nhà thành một phòng tiệc ngoài trời nối thẳng với gian thờ. Mùa đông, sân lát gạch hứng nắng là chỗ ấm nhất trong ngày cho người già ngồi phơi lưng.
Nhìn như vậy mới thấy một khuôn nhà Bắc Bộ không cần nhiều phòng, vì sân, hiên và các gian thông nhau đảm nhận phần lớn sinh hoạt. Nhà vườn mới thường làm ngược lại: nhiều phòng kín, sân nhỏ hoặc biến sân thành chỗ đỗ xe. Giữ được một cái sân đủ rộng, có nắng, có bóng cây ở một góc, là giữ được cái phần dễ sống nhất của nhà quê xưa.
Sống trong làng di sản và bài học cho nhà vườn ven đô
Sống trong một làng được xếp hạng di tích không đơn giản. Nhà cổ cần sửa chữa thường xuyên, gia đình đông lên cần thêm chỗ ở, trong khi việc xây mới, sửa chữa trong khu di tích chịu nhiều quy định để giữ cảnh quan. Nhiều gia đình ở Đường Lâm đã tìm cách cân bằng: giữ nhà chính, xây thêm nhà phụ thấp tầng ở phía sau, dùng vật liệu và màu sắc hài hoà với làng. Mọi việc xây sửa ở đây cần hỏi chính quyền địa phương và cơ quan quản lý di tích trước.
Với một gia đình đang làm nhà vườn ở ven đô Hà Nội hay các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, khuôn nhà Đường Lâm gợi ý vài điều cụ thể. Lấy sân làm trung tâm, để các công trình quay mặt vào sân. Đặt nhà chính đón gió mát, bếp và công trình phụ cuối gió. Giữ hoặc làm một mặt nước để điều hoà không khí và trữ nước mưa. Trồng tre hoặc cây bụi chắn gió phía bắc.
Cũng cần nhớ rằng khuôn nhà xưa nằm trên đất thổ cư của làng, còn ruộng nằm ngoài. Nhà vườn mới cũng phải đặt phần nhà ở trên đúng phần đất được phép làm nhà ở theo Luật Đất đai 2024; phần đất nông nghiệp dùng để trồng trọt. Hỏi UBND cấp xã về loại đất và quy hoạch trước khi vẽ mặt bằng sẽ tránh được nhiều rắc rối về sau.
Câu hỏi thường gặp
Đường Lâm nay thuộc đơn vị hành chính nào?
Làng cổ Đường Lâm thuộc vùng Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, thị xã Sơn Tây cũ không còn là một đơn vị hành chính riêng, tên phường xã có thể đã đổi; khi đi, hỏi theo tên làng cổ Đường Lâm là người dân đều chỉ được.
Vì sao tường ở Đường Lâm có màu nâu đỏ và lỗ chỗ?
Đó là màu của đá ong, loại vật liệu giàu sắt và nhôm khai thác trong vùng. Bề mặt đá có nhiều lỗ nhỏ như tổ ong, nên mới có tên gọi đá ong. Theo thời gian, rêu và dương xỉ mọc trên mặt đá làm tường thêm màu xanh sẫm.
Có thể vào thăm nhà cổ trong làng không?
Một số gia đình mở cửa cho khách tham quan nhà cổ, có nơi phục vụ bữa ăn hoặc giới thiệu nghề truyền thống. Phần lớn nhà vẫn là nhà ở riêng, nên chỉ vào khi được mời, giữ yên lặng ở gian thờ và hỏi trước khi chụp ảnh người trong nhà.
Nhà năm gian hai dĩ là gì?
Đó là nhà gỗ có năm gian chính nằm giữa các hàng cột, hai đầu có thêm hai dĩ, tức phần chái thấp hơn ở hai đầu hồi. Kiểu nhà này phổ biến ở các gia đình khá giả vùng đồng bằng Bắc Bộ, gian giữa thờ tự, các gian bên tiếp khách và ở.
Ao trong khuôn nhà Bắc Bộ có còn cần thiết với nhà vườn hôm nay không?
Ao giúp trữ nước mưa, điều hoà không khí, nuôi cá, tưới vườn, và từng là nơi lấy đất đắp nền. Nhà vườn hôm nay có thể làm một mặt nước nhỏ hơn với cùng mục đích. Nếu nhà có trẻ nhỏ, cần bờ thoải, rào chắn và không để trẻ chơi gần ao một mình.
Muốn xây nhà mới giống nhà cổ Đường Lâm ở quê có được không?
Được, nếu xây trên đất ở hợp pháp và theo quy định xây dựng tại địa phương. Nên làm nhà theo tinh thần khuôn nhà Bắc Bộ (sân giữa, nhà chính đón gió nam, công trình phụ cuối gió) với kết cấu được kỹ sư tính theo chuẩn hiện nay, không nhất thiết chép y từng chi tiết.