Nhà chính thân thiện với ông bà là nhà mà người cao tuổi có thể tự đi từ giường ra phòng tắm, ra gian sinh hoạt chung, ra hiên và xuống vườn mà không phải bước qua bậc nào không có tay vịn. Bốn việc quan trọng nhất là đặt phòng ông bà ở tầng trệt gần gian chung, làm sàn liền mạch không bậc, làm phòng tắm chống trơn có tay vịn, và có ánh sáng ban đêm dọc lối đi.
Người cao tuổi ngã trong nhà là chuyện thường gặp và có thể để lại hậu quả nặng; phần lớn cú ngã xảy ra ở phòng tắm, cầu thang, bậc thềm và lối đi tối. Một trang viên rộng, nhiều cấp nền, nhiều mặt nước, có thêm rủi ro riêng. Phần dưới đi qua từng khu vực trong và quanh nhà chính, với kích thước tham khảo và những điều nên làm ngay từ lúc vẽ, vì sửa sau tốn kém hơn nhiều. Với người có bệnh lý cụ thể, nên hỏi thêm bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng.
Vì sao nên tính cho ông bà ngay từ đầu
Nhà chính trang viên thường được dựng khi chủ nhà ở tuổi trung niên, còn khoẻ, leo cầu thang và bậc thềm không thấy gì khó. Nhưng một ngôi nhà định ở hai, ba chục năm sẽ đi cùng chủ nhà sang tuổi già, và rất thường sẽ đón ông bà, cha mẹ về ở. Thiết kế không tính trước, đến lúc cần lại phải đục bậc, phá tường mở cửa, đập phòng tắm, vừa tốn kém vừa thường không đạt.
Điều đáng nói là những thiết kế tốt cho người già cũng tốt cho mọi người: sàn không bậc tiện cho xe đẩy em bé, xe chở đồ ngày cỗ; cửa rộng dễ khiêng đồ đạc; phòng tắm có tay vịn an toàn cho cả người lớn khi trơn, cho người vừa bị thương ở chân. Kiến trúc gọi đây là thiết kế phổ quát: làm một lần, dùng cho mọi lứa tuổi.
Với trang viên, rủi ro còn nhiều hơn nhà phố: khu đất rộng, nhiều cấp nền theo địa hình, lối đi lát đá ngoài trời ướt rêu mùa mưa, hồ, ao, giếng, và khoảng cách xa tới bệnh viện. Vì thế tiếp cận cho người cao tuổi nên là một tiêu chí thiết kế chính, ngang với gió, nắng, mưa.
Ví dụ giả định: một gia đình dựng nhà chính hai tầng, phòng chủ nhà ở tầng trên vì thoáng và nhìn được xa. Mười lăm năm sau, chủ nhà mổ khớp gối, mỗi lần lên xuống cầu thang là một thử thách, trong khi phòng tầng trệt duy nhất lại là phòng khách nhỏ không có phòng tắm riêng. Nếu lúc thiết kế đã có một phòng ngủ tầng trệt kèm phòng tắm, cửa rộng, ngày hôm đó gia đình chỉ cần chuyển phòng, không phải sửa nhà.
Phòng ông bà: vị trí và kích thước
Tầng trệt, gần gian sinh hoạt chung. Ông bà ở gần nơi con cháu qua lại thì không cô đơn, khi cần giúp có người nghe thấy. Nhưng phòng cũng không nên mở thẳng vào gian chung ồn ào; một đoạn hành lang ngắn hoặc một cửa trượt là đủ tách.
Phòng tắm riêng liền phòng ngủ. Đi vệ sinh ban đêm là thời điểm dễ ngã nhất. Phòng tắm cửa nằm ngay cạnh giường, không phải đi qua hành lang, giảm đáng kể rủi ro.
Đủ chỗ quanh giường. Chừa khoảng trống ở ít nhất một bên giường đủ cho người dùng khung tập đi hoặc xe lăn xoay, và cho người chăm sóc đứng giúp. Giường cao vừa phải để ngồi xuống, đứng lên dễ.
Cửa ra hiên riêng. Một cửa từ phòng ông bà mở ra hiên có mái, sàn cùng cao độ, cho ông bà ra ngồi hóng gió, nhìn vườn mà không phải đi qua cả nhà.
Phòng cho người chăm sóc gần đó. Khi ông bà cần người chăm lâu dài, một phòng nhỏ cạnh bên cho người chăm sóc hoặc con cháu ngủ lại là rất cần. Có thể dùng phòng khách linh hoạt cho việc này.
Kích thước tham khảo cho lối đi, cửa và dốc
Các con số dưới lấy theo những hướng dẫn tiếp cận phổ biến cho người dùng xe lăn và người đi lại khó khăn, ghi ở mức "khoảng" để tham khảo khi bàn với kiến trúc sư. Quy chuẩn xây dựng hiện hành về tiếp cận có thể quy định chi tiết hơn.
| Bộ phận | Kích thước tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cửa đi | Khoảng 90 cm thông thủy trở lên | Tay nắm dạng gạt, không dùng núm xoay |
| Hành lang trong nhà | Khoảng 1,2 m trở lên | Đủ cho xe lăn và người đi cạnh |
| Dốc thay bậc | Độ dốc khoảng 1:12 hoặc thoải hơn | Có tay vịn hai bên, chiếu nghỉ nếu dốc dài |
| Khoảng xoay xe lăn | Khoảng 1,5 m đường kính | Trong phòng tắm và cạnh giường |
| Tay vịn | Cao khoảng 85–90 cm | Tròn, cầm vừa tay, liên tục, chắc chắn |
| Ngưỡng cửa | Không có, hoặc rất thấp có vát | Kể cả cửa ra hiên và cửa phòng tắm |
Dốc 1:12 nghĩa là mỗi 1 cm chênh cao cần 12 cm chiều dài dốc. Chênh 36 cm giữa sân và nền nhà đòi hỏi dốc dài hơn 4 mét. Vì vậy cách hiệu quả nhất là thiết kế ngay từ đầu để cốt nền nhà, hiên và lối đi chính chênh nhau càng ít càng tốt, dùng thoát nước tốt thay cho nâng nền cao.
Phòng tắm: nơi cần làm kỹ nhất
Sàn liền, không bậc, không gờ. Khu tắm đứng làm phẳng với sàn phòng tắm, dốc nhẹ về rãnh thoát, không có gờ chắn nước phải bước qua. Nước được giữ bằng độ dốc và rãnh, không bằng bậc.
Gạch chống trơn thật. Chọn gạch có bề mặt nhám ngay cả khi ướt có xà phòng. Thử bằng chân trần ướt trước khi mua. Tránh gạch bóng, đá mài bóng.
Tay vịn ở bồn cầu và chỗ tắm. Tay vịn bắt vào tường đặc hoặc có gia cố sẵn trong tường, chịu được sức nặng một người tì vào. Nên chừa sẵn gia cố khi xây, kể cả nếu chưa lắp ngay.
Ghế tắm và vòi sen cầm tay. Người già tắm ngồi an toàn hơn đứng. Chỗ tắm đủ rộng để đặt ghế, vòi sen cầm tay trên thanh trượt điều chỉnh độ cao.
Cửa mở ra ngoài hoặc cửa trượt. Nếu người bên trong ngã chắn sau cửa, cửa mở vào trong sẽ không mở được. Cửa trượt hoặc mở ra ngoài cho phép người nhà vào giúp. Khoá cửa loại mở được từ bên ngoài khi khẩn cấp.
Nước nóng có kiểm soát nhiệt độ. Người già có thể kém nhạy với nhiệt độ. Bình nóng lạnh hoặc vòi trộn có giới hạn nhiệt giúp tránh bỏng.
Khi không tránh được cầu thang và bậc thềm
Bậc thấp, mặt bậc rộng. Bậc cao và mặt bậc hẹp là nguyên nhân hay gặp của trượt chân. Bậc thềm ngoài trời và cầu thang trong nhà nên thấp, mặt bậc đủ rộng để đặt trọn bàn chân, các bậc đều nhau tuyệt đối, vì người già bước theo nhịp, một bậc lệch là hụt chân.
Tay vịn hai bên, chạy liên tục. Tay vịn ở cả hai bên để người yếu một tay vẫn bám được, kéo dài qua bậc đầu và bậc cuối một đoạn để có chỗ tì khi bắt đầu và kết thúc. Tay vịn tròn, cầm vừa tay, không bị gián đoạn bởi trụ trang trí.
Mép bậc nhìn rõ. Dải màu tương phản hoặc vật liệu khác ở mép mỗi bậc giúp người mắt kém nhận ra cạnh bậc. Mặt bậc ngoài trời phải nhám, không đọng nước, cạo rêu định kỳ.
Chiếu nghỉ và đèn. Cầu thang dài nên có chiếu nghỉ ở giữa để ngồi nghỉ khi cần. Đèn chiếu sáng cả đầu và chân cầu thang, công tắc ở cả hai đầu, hoặc đèn cảm biến.
Không bậc lẻ một hai cấp. Một bậc đơn lẻ giữa hai phòng hay giữa nhà và hiên là bậc nguy hiểm nhất vì dễ bị quên. Nếu buộc phải có chênh cốt nhỏ, làm dốc thoải ngắn thay cho một bậc.
Ánh sáng, công tắc và chuông gọi
Mắt người cao tuổi cần nhiều ánh sáng hơn và chỉnh theo sáng tối chậm hơn. Phòng ông bà nên có ánh sáng tự nhiên tốt ban ngày, đèn chung đủ sáng, không loá, và đèn đọc sách riêng ở đầu giường. Ban đêm, một dải đèn thấp, dịu dọc từ giường tới phòng tắm, hoặc đèn cảm biến chuyển động bật khi chân chạm sàn, là chi tiết rẻ nhưng hiệu quả nhất để giảm ngã.
Công tắc đặt ở độ cao vừa tầm tay khi ngồi hoặc đứng, ngay cạnh cửa và ở đầu giường, loại bấm to, có đèn báo vị trí trong bóng tối. Ổ cắm đặt cao hơn mặt sàn một chút để không phải cúi sâu.
Một hệ chuông gọi đơn giản, nút bấm ở đầu giường và trong phòng tắm, chuông kêu ở gian sinh hoạt chung và phòng người chăm sóc, giúp ông bà gọi người khi cần mà không phải cố đứng dậy. Với khu đất rộng, khi con cháu có thể đang ở vườn xa, chuông cần đủ to hoặc có thêm thiết bị cầm tay.
Màu sắc tương phản giúp người mắt kém nhận ra mép bậc, mép bàn, tay vịn. Mép bậc thềm nên có dải màu khác hẳn mặt bậc, tay vịn khác màu với tường, công tắc khác màu với mặt tường.
Lối ra vườn, hồ nước và đường cho xe cấp cứu
Ông bà ở trang viên muốn ra vườn, ra hồ, ra chòi. Ít nhất một lối đi chính từ nhà chính ra những chỗ đó nên được làm phẳng, không bậc hoặc có dốc thoải, mặt lát nhám, rộng đủ cho hai người đi cạnh nhau, có ghế nghỉ dọc đường và có đèn. Lối đi sỏi rời, đá tảng đặt cách nhau, cỏ trơn đều khó đi với người dùng gậy hoặc khung tập đi. Lối đi đẹp kiểu bước đá giữa cỏ vẫn có thể giữ cho con cháu, miễn là song song có một lối phẳng cho ông bà.
Hồ, ao, giếng cần rào chắn hoặc bờ thoải, mép rõ ràng, không có lối đi chạy sát mép nước. Đây cũng là biện pháp an toàn cho trẻ nhỏ. Những đoạn lối đi dốc, cầu gỗ qua hồ phải có tay vịn chắc và mặt chống trơn.
Trang viên thường xa bệnh viện. Đường nội bộ từ cổng đến cửa nhà chính phải cho xe cấp cứu vào được và đỗ sát cửa; lối từ phòng ông bà ra xe đủ rộng cho cáng hoặc xe lăn, không qua bậc. Gia đình nên biết trước cơ sở y tế gần nhất, quãng đường và thời gian đi, và để thông tin ấy ở chỗ mọi người trong nhà, kể cả người giữ nhà, đều biết.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm thang máy trong nhà chính hai tầng?
Thang máy gia đình giúp người già lên tầng, nhưng tốn chỗ, cần bảo trì và có thể hỏng khi mất điện. Với trang viên có đất rộng, đặt toàn bộ sinh hoạt của ông bà ở tầng trệt thường đơn giản và bền hơn. Nếu nhà buộc phải hai tầng, có thể chừa sẵn một hộp kỹ thuật để lắp thang về sau.
Phòng ông bà nên quay về hướng nào?
Nên đón nắng sáng để phòng sáng và ấm sớm, tránh nắng chiều gắt hướng tây làm phòng nóng về đêm. Phòng cần gió xuyên tốt và nhìn ra được vườn hoặc sân trong. Ở vùng lạnh, chọn phía khuất gió lạnh và có thể bố trí sưởi an toàn.
Sàn gỗ hay sàn gạch tốt hơn cho người già?
Sàn gỗ ấm chân và đỡ đau hơn khi ngã, nhưng có thể trơn nếu phủ lớp bóng và cong vênh ở vùng ẩm. Sàn gạch nhám dễ lau, bền, nhưng cứng và lạnh hơn. Điều quan trọng nhất là liền mạch, không gờ, không trơn khi ướt, và không có thảm nhỏ dễ trượt.
Làm dốc thay bậc ở cửa chính có khó không?
Khó khi nền nhà đã đắp cao so với sân, vì dốc thoải cần chiều dài lớn. Cách tốt nhất là từ lúc thiết kế giữ cốt nền nhà chênh với sân ít nhất có thể, đảm bảo chống ngập bằng thoát nước tốt. Nếu nhà có sẵn bậc cao, có thể làm dốc gấp khúc có chiếu nghỉ dọc hiên.
Có cần phòng riêng cho người chăm sóc không?
Khi ông bà cần chăm sóc thường xuyên, người chăm cần một chỗ nghỉ riêng gần phòng ông bà, có cửa sổ, có chỗ cất đồ, để họ được nghỉ ngơi tử tế. Phòng khách linh hoạt ở tầng trệt có thể dùng cho việc này, ngày thường làm phòng đọc hoặc phòng khách.
Nhà cũ có bậc nhiều, sửa thế nào cho ông bà?
Ưu tiên theo thứ tự: phòng tắm chống trơn và tay vịn, đèn đêm dọc lối từ giường, tay vịn ở mọi bậc trong nhà, bỏ ngưỡng cửa, rồi mới đến làm dốc ở lối vào. Sửa kết cấu, đục tường mở cửa nên có kỹ sư xem trước.