Không nên san phẳng cả khu đất khi làm trang viên, vì san gạt diện rộng xoá mất lớp đất mặt màu mỡ, giết cây lớn qua rễ, phá đường nước tự nhiên và tạo ra mái dốc trơ dễ sạt. Cách làm đúng là chỉ san nền ở đúng chỗ đặt công trình và đường, bóc riêng lớp đất mặt để dùng lại, khoanh rào vùng rễ cây giữ lại trước khi xe máy vào, và để phần còn lại giữ dáng đất tự nhiên.
Thói quen "ủi bằng cho dễ làm" rất phổ biến ở các khu đất mới mua, nhất là vùng đồi. Bài này giải thích vì sao nó tốn kém về lâu dài, và đưa ra một quy trình thi công giữ được đất, cây và địa hình.
Lớp đất mặt: thứ quý nhất mà máy ủi lấy đi đầu tiên
Lớp đất mặt là mấy chục phân trên cùng, sẫm màu, tơi xốp, nhiều mùn, nơi sống của phần lớn rễ cây nhỏ, giun đất, nấm và vi sinh vật. Bên dưới là lớp đất cái nghèo dinh dưỡng, chặt hơn, sáng màu hơn. Khi máy ủi gạt phẳng một khu đất, lớp đất mặt bị đẩy ra mép, trộn lẫn với đất cái, hoặc bị chở đi, và cái còn lại để trồng cây là lớp đất cái trơ.
Đất mặt hình thành rất chậm. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), trong các tài liệu cho Năm Quốc tế về Đất 2015, nhấn mạnh rằng có thể mất tới hàng trăm, thậm chí cả nghìn năm để hình thành một centimet đất. Con số cụ thể khác nhau theo khí hậu và loại đá mẹ, nhưng điều chắc chắn là không gia đình nào chờ được để đất tự phục hồi sau khi bị ủi mất.
Hậu quả thấy rõ trong vài năm đầu: cỏ không lên, cây trồng mới còi cọc dù bón nhiều, mưa xuống thì nước chảy tràn thay vì ngấm, đất đóng váng khi khô. Gia đình phải mua đất màu chở từ nơi khác về rải lại, trong khi đất màu tốt nhất từng nằm ngay trên khu đất của mình.
Năm cái giá của việc san phẳng diện rộng
Mất đất mặt. Như đã nói ở trên, vườn trên đất cái cần nhiều năm cải tạo mới cho cây phát triển bình thường.
Mất cây lớn. Cây không bị chặt cũng có thể chết vì máy ủi cắt rễ, đất quanh gốc bị hạ thấp hoặc bị đắp cao. Cây chết dần trong hai ba năm, đến lúc đó ít người còn nhớ nguyên nhân.
Phá đường nước tự nhiên. Khu đất bị gạt phẳng mất những rãnh, gò nhỏ vốn dẫn nước đi một cách êm. Nước mưa giờ chảy tràn thành lớp, gom lại ở chỗ không ai tính trước.
Tạo mái dốc trơ. Trên đất đồi, san một mặt bằng lớn tạo ra mái đào phía trên và mái đắp phía dưới, cả hai đều trơ đất và cao, dễ sạt khi mưa nếu không có kỹ sư tính và không có cây giữ.
Mất dáng của trang viên. Những gò nhỏ, chỗ trũng, mép đồi chính là thứ làm khu đất có cá tính. Một trang viên trên nền phẳng tắp trông như khu công nghiệp có trồng cây.
Vùng rễ cây: lớn hơn tán và nằm nông hơn ta nghĩ
Nhiều người nghĩ rễ cây cắm sâu xuống như một củ cà rốt lật ngược. Thực tế, với phần lớn cây gỗ, rễ hút nước và dinh dưỡng nằm khá nông, chủ yếu trong vài chục phân đến khoảng một mét đất trên cùng, và lan rộng ra ngoài mép tán, có khi rất xa. Đó là lý do một chiếc xe nặng chạy qua cách gốc cây mười mét vẫn có thể làm cây yếu đi: đất bị nén chặt, rễ không thở được.
Giới chăm sóc cây ở nhiều nước dùng khái niệm vùng bảo vệ rễ quanh mỗi cây giữ lại. Một cách tính phổ biến, được dùng trong tiêu chuẩn của Anh về cây trong thiết kế và xây dựng, lấy bán kính khoảng 12 lần đường kính thân đo ở độ cao 1,5 m. Ví dụ giả định: một cây thân rộng 60 cm có vùng bảo vệ rễ bán kính khoảng 7,2 m. Đây là con số tham khảo; người chuyên chăm cây sẽ điều chỉnh theo loài, tuổi và tình trạng thực tế.
Trong vùng này, các việc phải tránh gồm: đào rãnh, hạ cốt đất, đắp thêm đất lên gốc, đổ vật liệu, để xe chạy, đốt lửa, đổ nước rửa xi măng. Đắp đất lên gốc là lỗi rất phổ biến khi tôn nền sân quanh cây cổ thụ; rễ bị vùi sâu thiếu khí và cây chết từ từ, có khi phải vài năm mới lộ ra.
Quy trình thi công giữ đất và cây
Quy trình dưới đây áp dụng được cho mọi đợt thi công trong trang viên, từ làm đường tới xây nhà chính. Nên ghi rõ vào thoả thuận với nhà thầu, không chỉ dặn miệng:
- Trên mặt bằng tổng thể, khoanh rõ vùng được phép thi công: chân công trình, đường, bãi tập kết. Mọi chỗ khác là vùng cấm xe.
- Rào cứng vùng bảo vệ rễ của mọi cây giữ lại trước khi máy vào, bằng cọc và lưới hay dây, giữ rào suốt quá trình thi công.
- Bóc lớp đất mặt ở vùng sẽ đào, đắp thành đống thấp riêng, không cao quá để đất không bị ngạt, phủ kín chống mưa trôi.
- Đào đắp đúng cao độ thiết kế, chỉ ở trong vùng cho phép; đất đào thừa dùng đắp ở chỗ đã định hoặc chở đi, không gạt bừa ra vườn.
- Làm thoát nước tạm cho công trường trước mùa mưa, không để nước từ khu đào chảy tràn qua vùng rễ.
- Xong việc, xới tơi lớp đất bị nén ở khu tập kết, rải lại đất mặt đã giữ, gieo cỏ hoặc trồng cây phủ ngay.
Mỗi bước đều đơn giản, nhưng chỉ hiệu quả khi có người giám sát tại chỗ. Một buổi chiều vắng chủ là đủ để một xe tải đổ đống cát lên gốc cây cổ thụ.
Khi buộc phải san nền: chọn cách ít hại nhất
Không phải lúc nào cũng tránh được san nền. Nhà, đường, sân cần mặt bằng. Câu hỏi là san thế nào cho đào đắp ít nhất. Bảng dưới so sánh vài cách thường gặp, mọi cách trên đất dốc đều cần kỹ sư tính:
| Cách làm | Đào đắp | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| San một mặt bằng lớn | Nhiều | Đơn giản cho thiết kế | Mái đào, mái đắp cao; mất đất mặt diện rộng |
| Chia nhiều bậc theo đường đồng mức | Vừa | Giữ dáng đất, mỗi bậc một khu | Cần tường chắn hoặc mái taluy giữa các bậc |
| Giật cấp nền ngay trong nhà | Ít | Nhà ôm theo dốc | Có bậc trong nhà, cần lối cho người già |
| Nhà sàn hoặc sàn trên cột | Rất ít | Gần như không chạm đất | Kết cấu cột, móng do kỹ sư tính |
| Sàn gỗ, sàn nổi cho hiên, lối dạo | Rất ít | Đi qua vùng rễ mà không hại cây | Chọn vật liệu chịu ẩm, bảo trì định kỳ |
Nguyên tắc chung: đặt công trình vào chỗ đất đã gần bằng, thay vì làm cho đất bằng ở chỗ mình muốn đặt công trình. Câu này nghe hiển nhiên, nhưng là điều bị vi phạm nhiều nhất.
Dùng lại đất đào và đất mặt cho đúng chỗ
Mọi công trình đều sinh ra đất đào: móng nhà, bể nước, hồ, rãnh. Thay vì chở đi, đất này thường dùng được ngay trong khu đất, miễn là được phân loại. Đất mặt dùng lại cho vườn, luống rau, phủ mái taluy để cỏ lên nhanh. Đất cái sạch có thể đắp gò nhỏ che tầm nhìn, nâng nền lối đi, đắp bờ cho hồ theo thiết kế của kỹ sư.
Một gò đất thấp, trồng cây bụi và cây bóng mát, đắp từ đất đào móng có thể vừa chắn gió, vừa che con đường làng, vừa tạo một điểm nhấn trong vườn. Ở các trang viên Anh thế kỷ mười tám, các nhà làm vườn cảnh quan thường nắn lại địa hình bằng đất đào hồ để tạo những triền cỏ thoải; nguyên lý dùng đất tại chỗ ấy vẫn còn giá trị.
Không trộn phế thải xây dựng, gạch vỡ, bao xi măng vào đất đắp. Đất đắp có rác xây dựng lún không đều, cây trồng lên không lớn, và về sau đào xuống sửa ống sẽ gặp toàn mảnh vụn. Phế thải phải được thu gom và chở đến nơi đổ hợp pháp.
Ví dụ giả định: hai cách làm trên cùng một sườn đồi
Ví dụ giả định: hai gia đình mua hai khu đất liền nhau trên cùng một sườn đồi thoải ở Lâm Đồng, mỗi khu có vài cây thông lớn và một con rạch nhỏ chảy mùa mưa.
Gia đình thứ nhất thuê máy ủi gạt phẳng gần hết khu đất trong một tuần mùa khô để "dễ thiết kế". Lớp đất mặt bị đẩy ra mép, hai cây thông lớn còn đứng nhưng đất quanh gốc bị hạ thấp, con rạch bị lấp. Mùa mưa đầu tiên, nước không còn lối cũ, tràn qua mặt bằng và khoét mép đắp phía dưới; hai năm sau một cây thông khô ngọn. Cỏ trồng trên đất cái mọc lưa thưa, gia đình phải chở đất màu về rải lại.
Gia đình thứ hai khoanh rào hai cây thông, giữ nguyên con rạch làm trục của một rãnh cỏ, chỉ đào nền ở một dải bằng tự nhiên cho nhà và một nhánh đường chéo theo sườn. Đất mặt ở chỗ đào được bóc riêng, sau đó rải lại cho vườn bếp. Đất cái đào móng đắp thành một gò thấp che con đường làng. Công trường nhỏ hơn, thời gian làm nền ngắn hơn, và khi nhà xong, khu đất đã có cây lớn, có rãnh nước, có đất tốt để trồng.
Khác biệt giữa hai khu đất không nằm ở tiền hay ở kiến trúc, mà ở một quyết định được đưa ra trước khi máy vào: cho máy làm gì, ở đâu.
Phục hồi đất đã bị nén và đất đã lỡ san
Nhiều gia đình nhận khu đất đã bị chủ cũ san gạt, hoặc chỉ nhận ra sai lầm sau đợt thi công đầu. Đất vẫn phục hồi được, chỉ là cần thời gian và kiên nhẫn. Bước đầu là xới tơi lớp đất bị nén chặt, ở mức sâu vừa phải, tránh khi đất quá ướt. Sau đó bổ sung chất hữu cơ: phân chuồng hoai, phân ủ, lá mục, trộn vào lớp trên cùng.
Gieo cây phủ đất ngay, như các loại cây họ đậu phủ đất, cỏ, để rễ của chúng tiếp tục làm tơi đất và che đất khỏi mưa nắng. Phủ thêm rơm, lá khô, mạt gỗ trên mặt. Sau một hai mùa, đất bắt đầu sẫm màu hơn, có giun trở lại, nước mưa ngấm tốt hơn. Đó là dấu hiệu đất đang hồi.
Với cây cổ thụ đã bị đắp đất lên gốc, nên mời người chuyên chăm cây xem sớm. Có trường hợp có thể bới bỏ phần đất đắp quanh gốc, trả lại cao độ cũ, làm thoáng vùng rễ. Với cây bị cắt rễ do đào rãnh, tỉa bớt tán cân đối, tưới đủ trong mùa khô và không làm thêm gì trong vùng rễ thường giúp cây qua được giai đoạn khó.
Câu hỏi thường gặp
Khu đất mới mua đầy cỏ dại, có nên cho máy ủi dọn sạch?
Không nên ủi cả mặt đất. Phát cỏ, cắt cây bụi dại ở mặt đất, giữ nguyên lớp đất và rễ là đủ để khảo sát và bắt đầu trồng. Máy ủi gạt cỏ thường gạt theo cả lớp đất mặt. Chỉ dùng máy ở đúng chỗ sẽ đào móng hay làm đường.
Đắp thêm đất quanh gốc cây cổ thụ để làm sân có sao không?
Rất dễ làm cây chết dần. Rễ hút nước và khí nằm nông; vùi thêm đất làm rễ thiếu khí. Nếu cần sân quanh cây, nên làm sàn gỗ nổi trên cột nhỏ, hoặc giữ nguyên cao độ đất trong vùng rễ và chỉ đổi mặt phủ bằng sỏi, lá, mạt gỗ.
Đất mặt bóc ra giữ được bao lâu?
Đống đất mặt giữ được nhiều tháng nếu đắp thấp, không nén chặt, phủ kín chống mưa trôi và cỏ dại. Đống quá cao hay bị xe cán qua sẽ ngạt, mất vi sinh vật. Nên dùng lại càng sớm càng tốt sau khi xong phần thi công.
Cây cổ thụ đứng đúng chỗ định xây nhà thì làm sao?
Trước hết thử dời nhà. Một ngôi nhà có thể xê dịch vài mét, còn một cây trăm năm thì không thay được. Nếu không dời được, có thể đổi hình khối nhà ôm quanh cây, hoặc nhờ người chuyên chăm cây xem xét khả năng bứng cây, việc này tốn kém và rủi ro.
Đất bị nén chặt nhận biết bằng cách nào?
Nước mưa đọng lâu trên mặt, cỏ mọc thưa, đất cứng khó cắm xẻng, rễ cây trồng mới bò ngang thay vì đâm xuống. Có thể thử bằng cách cắm một thanh sắt nhỏ xuống đất ẩm: chỗ đất tơi cắm sâu dễ dàng, chỗ bị nén dừng lại ngay ở lớp trên.
Tạo gò, đào trũng trong vườn có cần xin phép không?
Nắn địa hình nhẹ trong vườn thường là việc chăm sóc đất. Nhưng đào đắp khối lượng lớn, làm hồ có bờ đắp, làm thay đổi đường thoát nước chung hay thực hiện trên đất nông nghiệp có thể chịu quy định riêng. Nên hỏi UBND cấp xã trước khi làm.