Nhà chính bằng gỗ hợp với vùng đồi cao mát như Lâm Đồng và nhiều nơi ở Tây Nguyên vì gỗ nhẹ, giữ ấm, dựng được trên móng trụ theo địa hình mà không phải san gạt nhiều. Nhưng để ngôi nhà ấy sống lâu cần giải bốn bài toán: móng trên đất dốc, mái chịu mưa lớn mùa mưa, ẩm do sương và mây, và an toàn cháy, từ lò sưởi trong nhà đến cháy rừng thông mùa khô.
Vùng cao Lâm Đồng (nay gồm cả Đắk Nông và Bình Thuận cũ) và các cao nguyên Tây Nguyên có hai mùa rõ: mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 5 đến tháng 10, 11, mưa nặng hạt nhiều ngày liền; mùa khô hanh, lá thông và cỏ khô dễ bắt lửa. Ở những nơi cao như quanh Đà Lạt, đêm lạnh gần như quanh năm và sương mù dày. Phần dưới đi qua từng quyết định khi làm nhà gỗ trong khí hậu đó, xếp theo thứ tự từ dưới đất lên mái.
Vì sao gỗ hợp với vùng đồi, và giới hạn của nó
Gỗ dẫn nhiệt kém hơn nhiều so với bê tông và gạch, nên một vách gỗ dày cảm giác ấm tay và ít "lạnh hắt" vào người ngồi gần. Nhà gỗ nhẹ, đặt được trên móng trụ nhỏ, nên tránh được việc đào sâu, san nền rộng trên đất dốc. Gỗ cũng làm được nhanh, phần lớn gia công sẵn rồi lắp tại chỗ, đỡ được những tháng mưa dài không đổ được bê tông.
Giới hạn của gỗ cũng rõ. Gỗ hút ẩm, co ngót, cong vênh theo mùa; gỗ cháy; gỗ bị nấm mốc và côn trùng tấn công nếu thường xuyên ẩm. Một ngôi nhà gỗ bền ở vùng đồi là ngôi nhà được thiết kế để gỗ luôn khô: nâng khỏi đất, che kỹ khỏi mưa, có không khí lưu thông quanh mọi bề mặt.
Nhiều gia đình chọn giải pháp lai: phần móng, tầng trệt sát đất, bếp và khu vệ sinh làm bằng bê tông hoặc đá; phần ở phía trên và các phòng ngủ làm bằng khung gỗ. Cách này đưa gỗ ra xa nguồn ẩm và nguồn lửa, mà vẫn giữ được cảm giác của nhà gỗ ở những không gian quan trọng nhất.
Gỗ dùng làm nhà phải có nguồn gốc hợp pháp. Gỗ thông, keo và các loại gỗ rừng trồng đã sấy, xử lý chống mối mọt là lựa chọn phổ biến; gỗ ghép công nghiệp cho dầm, sàn nhịp lớn có độ ổn định tốt hơn gỗ xẻ nguyên khối. Không nên tìm gỗ rừng tự nhiên không giấy tờ, vừa trái luật vừa làm mất chính khung cảnh rừng mà ngôi nhà muốn hướng tới.
Móng trên đất dốc: phần phải giao cho kỹ sư
Khảo sát đất trước. Đất đỏ bazan vùng Tây Nguyên thoát nước tốt khi khô nhưng sũng nước và giảm sức chịu tải khi mưa dài; sườn dốc có thể có lớp đất đắp cũ. Khảo sát địa chất và đánh giá ổn định sườn là bước đầu tiên, không thay bằng kinh nghiệm.
Móng trụ đứng theo địa hình. Nhà gỗ thường đặt trên các trụ bê tông hoặc trụ thép ở các cao độ khác nhau, sàn nằm ngang phía trên. Cách này giữ nguyên mặt đất, giữ cây và đường nước tự nhiên, ít gây sạt hơn đào giật cấp lớn.
Giằng chống xô ngang. Nhà trên trụ cao chịu gió và tải lệch nhiều hơn nhà đặt sát đất. Hệ giằng chéo giữa các trụ và liên kết chân cột gỗ với trụ cần được tính, không làm theo cảm tính.
Nước mặt phía trên nhà. Mương cắt nước ở phía trên sườn, dẫn nước vòng qua nhà, quan trọng không kém bản thân móng. Nước dồn xuống chân trụ mỗi trận mưa là nguyên nhân hay gặp của lún và nghiêng.
Kè và tường chắn. Bất kỳ đoạn đào đắp nào cao hơn tầm người, kè đá, tường chắn đất, đường nội bộ lên nhà đều cần kỹ sư kết cấu và địa kỹ thuật tính toán. Đây là phần tuyệt đối không nên tiết kiệm.
Mái cho mùa mưa dài
Mái vùng đồi phải thoát nước nhanh trong những trận mưa nặng hạt kéo dài nhiều giờ, nên mái dốc là lựa chọn tự nhiên. Ngói đất nung hoặc ngói xi măng lợp trên khung gỗ cho cảm giác đẹp và êm khi mưa; tấm lợp kim loại nhẹ, lợp nhanh, nhưng cần lớp cách âm, cách nhiệt bên dưới để tiếng mưa không thành tiếng trống suốt đêm.
Mái nên đua xa khỏi vách gỗ để nước mưa tạt không chạm vào mặt gỗ thường xuyên. Phần chân vách sát nền, nơi nước mưa bắn ngược lên, có thể làm bằng đá hoặc bê tông cao khoảng một gang tay đến nửa mét trước khi bắt đầu phần gỗ.
Dưới mái cần có khoảng thông gió: một lớp không khí lưu thông giữa tấm lợp và trần giúp hơi ẩm thoát ra, tránh đọng sương mặt dưới mái làm mục rui mè. Lỗ thông gió ở hai đầu hồi hoặc dọc nóc mái phải có lưới chắn chim, dơi và côn trùng.
Máng xối vùng rừng thông nhanh tắc vì lá kim. Chọn máng lớn, có lưới chắn lá, và lên lịch dọn vào đầu mùa mưa. Nước từ máng dẫn xuống đất bằng ống, xa chân trụ, không đổ tự do xuống sát móng. Nếu muốn trữ nước mưa cho vườn, bồn chứa đặt trên nền chắc, có nắp kín để không thành chỗ muỗi đẻ và an toàn cho trẻ.
Chống ẩm và giữ ấm: lớp nào làm việc gì
Ẩm và lạnh ở vùng đồi đi cùng nhau: không khí lạnh chứa ít hơi nước, gặp mặt vách lạnh là đọng thành sương. Một vách gỗ tốt là một hệ nhiều lớp, mỗi lớp một việc.
| Lớp (từ ngoài vào) | Việc của nó | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ván ốp ngoài | Che mưa, chịu nắng | Để khe thoát nước, sơn dầu hoặc dầu bảo vệ ngoài trời |
| Khe không khí | Cho mặt sau ván ngoài khô | Hở dưới chân và trên đỉnh, có lưới chắn côn trùng |
| Màng chống nước thoát hơi | Chặn nước lọt, cho hơi ẩm thoát ra | Chồng mí đúng chiều nước chảy |
| Lớp cách nhiệt | Giữ ấm, giảm đọng sương | Bông khoáng hoặc vật liệu tương đương, không để ướt |
| Ván hoặc tấm ốp trong | Bề mặt sống | Gỗ để mộc hoặc phủ dầu mỏng cho gỗ thở |
Sàn treo trên trụ cũng cần cách nhiệt phía dưới, vì gió lùa dưới gầm làm sàn lạnh nhanh. Cửa sổ ở vùng lạnh nên là kính hai lớp hoặc có cửa chớp gỗ bên ngoài để đóng ban đêm. Phòng ngủ đặt ở phía đón nắng sáng, ấm lên nhanh vào buổi sáng.
Bố trí phòng theo nắng, gió lạnh và tầm nhìn
Ở vùng đồi mát, ánh nắng là thứ quý chứ không phải thứ cần chắn như ở đồng bằng. Gian sinh hoạt chung và phòng ngủ nên quay về phía nhận nắng buổi sáng, thường là phía đông và đông nam, để nhà ấm lên sớm sau đêm lạnh. Phía hứng gió lạnh mùa khô, tuỳ thung lũng mà có thể là hướng đông bắc hoặc hướng gió đổ từ đỉnh đồi xuống, nên đặt kho, cầu thang, khu vệ sinh để làm lớp đệm.
Tầm nhìn ra thung lũng, hồ hay rừng thông thường là lý do người ta chọn khu đất, nhưng cửa kính lớn ở vùng lạnh cũng là chỗ mất nhiệt lớn nhất. Thay vì mở kính cả mặt nhà, hãy chọn một vài khung nhìn lớn ở gian sinh hoạt chung, có rèm dày hoặc cửa chớp gỗ đóng ban đêm, còn phòng ngủ dùng cửa sổ vừa phải.
Một hiên có mái, quay về phía nắng chiều và khuất gió, là chỗ ngồi ấm áp nhất của nhà vùng cao trong những buổi chiều se lạnh. Hiên phía đón gió nên hẹp hoặc có vách kính gấp để che những ngày gió mạnh. Lối từ bãi đỗ xe lên nhà nên có mái che hoặc ít nhất đủ đèn và tay vịn, vì đường dốc ướt sương buổi sáng rất trơn.
Bếp và khu giặt phơi cần một chỗ phơi đồ có mái và thông gió tốt, vì nhiều tuần mùa mưa không có nắng. Một phòng sấy nhỏ, hoặc góc phơi đặt gần nguồn nhiệt của bếp, giúp đồ đạc và giày dép không ẩm mốc.
Lò sưởi và an toàn cháy trong nhà gỗ
Lò sưởi là hình ảnh quen thuộc của nhà vùng cao, nhưng trong nhà gỗ nó cũng là nguồn rủi ro lớn nhất. Lò đốt củi cần nền và tường bao bằng vật liệu không cháy, khoảng cách an toàn tới vách gỗ theo hướng dẫn của loại lò, và ống khói đi xuyên mái qua một ống bọc cách nhiệt. Ống khói phải vượt khỏi nóc mái đủ cao để không đọng khói, có chụp chắn tia lửa, và được vệ sinh muội định kỳ vì muội tích tụ có thể tự bốc cháy trong ống.
Đốt củi hay than trong phòng kín sinh ra khí CO không màu, không mùi. Không bao giờ đốt than, đốt lò không có ống khói trong phòng ngủ đóng kín. Một thiết bị báo khói và báo khí CO ở hành lang phòng ngủ là đồ nên có.
Bình chữa cháy đặt ở bếp, gần lò sưởi và ở lối ra; dây điện trong nhà gỗ đi trong ống, có thiết bị đóng ngắt khi rò hoặc quá tải. Nhà gỗ nên có ít nhất hai lối thoát từ khu phòng ngủ, và cả nhà biết lối nào.
Với trẻ nhỏ, lò sưởi cần tấm chắn cố định phía trước, củi và dụng cụ cời lửa để ngoài tầm với. Nhiều gia đình chọn đặt lò sưởi ở gian sinh hoạt chung có người lớn qua lại thường xuyên thay vì trong phòng ngủ, vừa an toàn hơn vừa thành chỗ cả nhà quây quần những tối lạnh.
Phòng cháy rừng thông mùa khô
Dải an toàn quanh nhà. Trong vòng vài chục mét quanh nhà, dọn lá thông và cỏ khô thường xuyên trong mùa khô, tỉa cành thấp của cây thông, không để cành vươn chạm mái.
Không chất củi sát nhà. Củi xếp ở nhà kho cách nhà chính, có mái che. Đống củi sát vách gỗ là mồi lửa sẵn.
Mái và máng không tích lá. Lá thông khô trên mái và trong máng có thể bắt tàn lửa bay từ đám cháy xa. Dọn trước mùa khô và sau mỗi đợt gió lớn.
Nước dự trữ và đường xe vào. Một bể nước hoặc hồ có thể lấy nước khi cần, vòi tưới đủ dài, và đường nội bộ cho xe cứu hoả. Hồ, bể phải có nắp hoặc rào để an toàn cho trẻ em.
Đốt rác, đốt cỏ. Không đốt cỏ, đốt rác vườn trong mùa khô hanh. Nhiều đám cháy rừng bắt đầu từ một đống lửa nhỏ tưởng là đã tắt.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ ở vùng đồi bền được bao lâu?
Tuổi thọ phụ thuộc nhiều vào thiết kế giữ khô và bảo trì hơn là loại gỗ. Nhà gỗ nâng khỏi đất, mái đua tốt, được kiểm tra và sơn dầu lại định kỳ có thể dùng nhiều chục năm. Nhà gỗ chạm đất, mái ngắn, không bảo trì có thể hỏng chân vách chỉ sau vài mùa mưa.
Nhà gỗ có bị mối ở vùng lạnh không?
Vùng cao mát có ít mối hơn đồng bằng nhưng không phải không có, nhất là ở độ cao thấp hơn và ở những chỗ gỗ ẩm sát đất. Nấm mốc và mục do ẩm thường là vấn đề lớn hơn. Gỗ đã xử lý, nâng cao khỏi đất và kiểm tra hằng năm là cách phòng hiệu quả.
Có thể làm sàn bê tông, vách gỗ không?
Được, và đây là cách nhiều nhà chọn cho tầng trệt: sàn bê tông có lớp chống ẩm, chân tường bằng bê tông hoặc đá cao hơn nền, rồi mới đến vách gỗ. Cách này giảm ẩm và mối ở phần chân nhà, lại dễ lau chùi.
Mái tôn hay mái ngói tốt hơn cho nhà gỗ trên đồi?
Ngói nặng hơn, êm hơn khi mưa, mát hơn khi nắng, nhưng đòi khung mái chắc hơn. Tôn nhẹ, lợp nhanh, hợp với mái độ dốc thấp và vùng gió mạnh nếu được bắt vít đúng cách, nhưng cần lớp cách âm, cách nhiệt. Kỹ sư sẽ chọn theo khung, gió và độ dốc cụ thể.
Nhà gỗ có cần xin phép xây dựng như nhà gạch không?
Có. Vật liệu không thay đổi quy định: nhà gỗ vẫn là nhà ở, phải nằm trên đất ở, đúng quy hoạch và theo Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020) về giấy phép hoặc miễn phép tuỳ khu vực. Nhà gỗ lắp ghép đặt trên đất nông nghiệp cũng không được coi là ngoại lệ. Hỏi UBND cấp xã trước khi làm.
Làm sao giữ nhà gỗ khi vắng chủ nhiều tháng?
Mở cửa thông gió định kỳ, nhất là mùa mưa; để máy hút ẩm hoặc túi hút ẩm trong tủ; dọn máng và mái trước mùa mưa, dọn lá khô quanh nhà trước mùa khô. Nhờ người giữ nhà đi kiểm tra sau mỗi đợt mưa lớn hoặc gió mạnh, tìm chỗ dột và dấu hiệu côn trùng.