Gian sinh hoạt chung là trái tim của nhà chính trang viên: nơi gộp phòng khách, bàn ăn và bếp thành một không gian liền, đủ chỗ cho cả đại gia đình ngồi chung một bàn vào dịp Tết, giỗ, hè. Nó nên được tính theo dịp đông người nhất cho phần bàn ăn, nhưng chia thành vài góc nhỏ để ngày thường hai ba người ngồi vẫn ấm cúng; bếp chính nhìn ra bàn ăn, còn việc nấu cỗ, nấu lớn đẩy sang một bếp phụ riêng.
Ở nhà thành phố, phòng khách, bếp, bàn ăn thường tách rời và nhỏ. Ở trang viên, cách sống ngược lại: mọi người muốn ở cùng nhau, người nấu không bị tách khỏi câu chuyện, trẻ con chạy giữa bàn và sân. Phần dưới đi qua cách tính kích thước, bố trí bàn ăn dài, tổ chức bếp, chỗ cho nếp nhà, và cách làm cho một gian lớn không bị vang, nóng hay trống trải.
Tính kích thước theo người và theo dịp
Cách tính bắt đầu từ bàn ăn. Theo thói quen bố trí phổ biến, mỗi người ngồi cần khoảng 60 cm chiều dài bàn để ăn thoải mái, và phía sau ghế cần chừa lối đi đủ cho người bưng mâm qua lại. Ví dụ giả định: đại gia đình về đông nhất khoảng hai mươi người. Một bàn dài ngồi hai bên, mỗi bên chín người và hai đầu bàn mỗi đầu một người, cần bàn dài khoảng năm mét rưỡi. Cộng lối đi quanh bàn, riêng khu bàn ăn đã cần một khoảng dài bảy, tám mét.
Nhưng ngày đông người chỉ vài chục ngày mỗi năm. Vì thế bàn ăn nên là loại ghép được: hai hoặc ba bàn rời, ngày thường dùng một bàn, các bàn còn lại kê làm bàn làm việc, bàn trà ở hiên hay góc khác; ngày đông mới ghép thành một dãy. Ghế rời xếp chồng được hoặc ghế băng dài cất dưới hiên giúp chỗ ngồi co giãn theo số người.
Ngoài bàn ăn, gian sinh hoạt chung thường có một góc ngồi thấp với ghế dài, sofa, chiếu hoặc phản cho người lớn tuổi nghỉ sau bữa ăn, và một khoảng trống cho trẻ con. Tổng diện tích phụ thuộc số người và cách sống của từng nhà; con số cụ thể nên do kiến trúc sư đề xuất sau khi nghe gia đình kể về những ngày đông người nhất.
Bố trí: một gian lớn, nhiều góc nhỏ
Bàn ăn ở giữa, gần bếp. Bàn ăn là điểm neo của cả gian, đặt gần bếp để đưa món nhanh và gần cửa ra hiên để ngày đông có thể kéo dài bàn ra ngoài.
Góc ngồi thấp ở phía yên. Bộ ghế hoặc phản cho ông bà, khách lớn tuổi đặt ở phía ít người qua lại, nhìn được ra vườn và nhìn được bàn ăn, để người ngồi nghỉ vẫn thấy mình ở trong câu chuyện.
Góc trẻ con trong tầm mắt. Một khoảng sàn trống có thảm hoặc chiếu, kệ thấp đựng sách, đồ chơi, đặt ở chỗ người trong bếp và người ở bàn ăn đều thấy. Tránh đặt sát cửa ra hồ, ao hay bậc cao.
Lối đi thông, không xuyên qua bàn. Lối từ cửa chính vào các cánh nhà khác nên chạy dọc mép gian, không cắt ngang chỗ ngồi. Người đi lại không làm phiền người đang ăn, đang nghỉ.
Trần cao nhưng có điểm hạ thấp. Trần cao giúp gian mát, nhưng toàn bộ trần cao khiến phòng lạnh lẽo. Hạ thấp trần hoặc treo đèn thấp ở khu bàn ăn và góc ngồi tạo cảm giác ấm cúng trong một gian rộng.
Bếp chính và bếp nấu cỗ
Bếp của nhà chính trang viên phải phục vụ hai nhịp rất khác nhau. Ngày thường là bữa cơm năm bảy người; dịp giỗ, Tết, cưới hỏi có thể là vài mâm cỗ, nồi luộc lớn, mẻ bánh chưng, nhiều người cùng làm một lúc. Một căn bếp tính cho cả hai nhịp sẽ hoặc quá to cho ngày thường, hoặc quá chật cho ngày cỗ.
Cách nhiều gia đình chọn là tách hai bếp. Bếp chính nằm trong gian sinh hoạt chung, mở ra bàn ăn, đủ cho nấu hằng ngày, gọn gàng, có đảo bếp hoặc bàn chuẩn bị để người khác ngồi phụ, trò chuyện. Bếp phụ đặt ở khối riêng phía sau hoặc dưới mái hiên sau, có bếp lớn, có thể có bếp củi hoặc bếp than, bồn rửa lớn, sàn dễ xối nước, chỗ để nồi to, mâm, chõ, và nối với vườn rau, giếng hoặc bể nước.
Bếp phụ nhận phần việc ồn, khói, nhiều dầu mỡ và nước: luộc gà, nấu bánh chưng, rửa lá, mổ cá. Nhờ vậy gian sinh hoạt chung không ám khói, không ướt sàn ngày cỗ. Khoảng cách giữa hai bếp nên ngắn, có mái che để mưa vẫn bưng đồ qua lại được.
Kho thực phẩm khô, chạn hoặc phòng đựng đồ ăn nằm giữa hai bếp là chi tiết rất được việc. Trang viên có vườn thì có mùa thu hoạch: gạo, đậu, trái cây, đồ muối, đồ phơi đều cần chỗ cất khô, thoáng, có lưới chắn chuột và côn trùng.
Về an toàn, bếp phụ có lửa củi cần cách xa các cấu kiện gỗ, có ống khói hoặc chụp hút đủ, bình chữa cháy trong tầm tay. Bình gas đặt ở nơi thoáng, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và tránh nắng trực tiếp.
Chỗ cho nếp nhà
Với nhiều gia đình Việt, gian giữa của nhà chính còn là nơi đặt bàn thờ gia tiên và là chỗ cả nhà tề tựu trong ngày giỗ, ngày Tết. Đây là phần của nếp nhà, cần được tính ngay từ đầu chứ không xếp vào chỗ còn thừa sau cùng. Trong nhà rường hay nhà ba gian, vị trí này thường ở gian giữa, phía trong, nhìn ra cửa chính; trong nhà hiện đại, nhiều gia đình dành một gian hoặc một hốc tường riêng, trang nghiêm, tách khỏi khu bàn ăn ồn ào.
Điều quan trọng về mặt kiến trúc là vị trí ấy có khoảng trống phía trước đủ cho nhiều người đứng cùng lúc, có ánh sáng tự nhiên dịu, không nằm trên lối đi chính, không đối diện trực tiếp với bếp hay khu vệ sinh. Chọn vị trí cụ thể theo thói quen và mong muốn của mỗi gia đình.
Ngoài ra, gian sinh hoạt chung nên có chỗ treo ảnh gia đình, kệ để những món đồ có kỷ niệm: chiếc đồng hồ của ông, bộ ấm của bà, tấm ảnh cưới cũ. Những thứ ấy làm nên tính cách của ngôi nhà nhiều hơn mọi đồ trang trí mua sẵn.
Ánh sáng và gió cho một gian sâu
Gian sinh hoạt chung thường là khối sâu nhất của nhà chính, lại có hiên rộng che phía trước, nên phần giữa gian dễ tối. Cách đơn giản nhất là cho gian hai mặt mở: mặt trước ra hiên và vườn, mặt sau ra sân trong hoặc vườn sau. Hai hàng cửa đối diện vừa đưa ánh sáng vào từ hai phía, vừa tạo gió xuyên mát suốt chiều sâu gian.
Nếu mặt sau bị khối bếp hoặc kho chắn, có thể lấy sáng từ trên cao: dải cửa sổ cao giữa hai cấp mái, vài tấm ngói kính, hoặc một giếng sáng nhỏ trên khu bàn ăn. Ánh sáng từ trên rơi xuống bàn ăn ban ngày rất đẹp, nhưng cần che bớt vào buổi trưa để không nóng và loá.
Ban đêm, gian chung cần ánh sáng chia lớp: đèn thả thấp trên bàn ăn đủ sáng để nhìn món, đèn dịu ở góc ngồi, đèn hắt nhẹ lên trần để gian không thành hố tối phía trên. Đèn bếp sáng trắng hơn ở mặt bàn làm việc. Tách công tắc theo từng góc để ngày ít người chỉ bật đúng chỗ đang dùng.
Quạt trần cánh lớn ở khu bàn ăn và góc ngồi giữ không khí chuyển động trong những tối oi, giúp hơi nóng từ món ăn và từ người đông không tụ lại. Cửa chớp hoặc rèm phía tây chặn nắng chiều chiếu thẳng vào bàn vào giờ chuẩn bị bữa tối.
Giữ cho gian lớn không vang, không nóng, không trống
Một gian rộng, trần cao, nhiều mặt cứng như sàn gạch, tường vôi, kính dễ gặp ba vấn đề: tiếng vang khi đông người, khó làm mát bằng máy, và cảm giác trống trải ngày ít người. Bảng dưới là cách xử lý từng vấn đề.
| Vấn đề | Nguyên nhân | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Vang, ồn khi đông người | Nhiều mặt cứng phản xạ âm | Trần gỗ có khe, rèm vải, thảm ở góc ngồi, kệ sách, ghế bọc vải; tránh để cả tường lẫn sàn lẫn trần đều nhẵn cứng |
| Nóng, máy lạnh chạy không xuể | Thể tích lớn, nhiều kính, trần cao | Ưu tiên gió xuyên và quạt trần; nếu cần máy lạnh, chia gian thành vùng có cửa trượt, chỉ làm lạnh vùng đang dùng |
| Trống trải ngày ít người | Kích thước tính theo dịp đông | Bàn rời thu gọn, nhiều góc nhỏ, đèn theo từng góc chứ không bật cả gian |
| Tối ở giữa gian | Gian sâu, hiên rộng che sáng | Sân trong hoặc ô lấy sáng trên mái, tường sáng màu, cửa hai phía |
Âm thanh thường bị quên khi thiết kế. Một bữa cơm hai mươi người trong gian toàn gạch, kính, bê tông trơn có thể ồn đến mức người già không nghe được ai nói gì. Tính từ đầu các bề mặt hút âm rẻ hơn nhiều so với sửa về sau.
Cất đồ và phục vụ cho ngày đông người
Kho bàn ghế gấp. Bàn ghế phụ, mâm, khay, bát đĩa ngày cỗ chiếm rất nhiều chỗ. Một kho gần gian sinh hoạt chung hoặc ở khối phụ, cửa rộng, sàn phẳng để đẩy xe chở đồ, giúp ngày thường gian luôn gọn.
Bồn rửa đôi và máy rửa bát lớn. Sau bữa cỗ, rửa bát là việc lớn. Hai bồn rửa ở bếp phụ, kệ úp bát lớn và chỗ phơi khăn giúp công việc chia cho nhiều người cùng làm.
Nhà vệ sinh cho khách gần gian chung. Khách đông không nên phải đi qua khu phòng ngủ để vào nhà vệ sinh. Một khu vệ sinh khách gần lối vào, cửa không mở thẳng vào bàn ăn.
Chỗ để giày dép và áo mưa. Ngày Tết, ngày mưa, hàng chục đôi dép, áo mưa ở cửa chính là cảnh quen. Một kệ dài và móc treo ở hiên trước hoặc một tiền sảnh nhỏ giữ gian sinh hoạt sạch.
Ổ cắm và đèn đủ cho dịp lớn. Nồi cơm, nồi lẩu, quạt phụ, đèn trang trí ngày lễ đều cần điện. Bố trí sẵn ổ cắm ở hiên, ở mép bàn ăn, trên mạch riêng có thiết bị chống giật, tránh dây nối kéo khắp sàn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gộp phòng khách và bàn ăn thành một gian?
Với nhà chính trang viên, gộp thường hợp hơn vì đại gia đình muốn ở cùng nhau, người nấu không bị tách khỏi câu chuyện. Nếu gia đình hay tiếp khách trang trọng, có thể làm thêm một phòng khách nhỏ riêng hoặc dùng hiên trước làm nơi tiếp khách, còn gian chung để dành cho người nhà.
Bếp mở trong gian sinh hoạt có làm ám mùi không?
Có thể, nếu nấu nhiều món chiên xào. Một máy hút mùi đủ công suất có ống thoát ra ngoài, cửa sổ đối diện tạo gió xuyên, và việc đẩy các món nhiều khói sang bếp phụ sẽ giảm đáng kể mùi ám vào rèm, ghế vải.
Bàn ăn dài bằng gỗ nguyên tấm hay bàn ghép tốt hơn?
Bàn gỗ nguyên tấm đẹp và bền nhưng nặng, cố định, khó thay đổi theo số người. Bàn ghép từ hai ba bàn rời linh hoạt hơn, ngày thường dùng một phần, ngày đông ghép lại. Chọn theo tần suất đông người của gia đình.
Gian sinh hoạt chung nên lát sàn gì?
Gạch nung, gạch xi măng, gỗ hoặc đá có bề mặt mờ đều hợp. Cần chống trơn khi ướt, dễ lau sau bữa ăn đông người, chịu được kéo ghế. Thảm chỉ nên đặt ở góc ngồi thấp để giảm vang, không trải dưới bàn ăn.
Làm sao để ngày thường gian lớn không lạnh lẽo?
Chia thành nhiều góc có đèn riêng, chỉ bật đèn góc đang dùng; thu gọn bàn ăn; đặt cây xanh, kệ sách, đồ kỷ niệm để không gian có điểm dừng mắt. Cửa trượt hoặc vách gỗ có thể ngăn bớt phần gian không dùng vào những ngày chỉ có ông bà ở.
Có cần bếp phụ nếu gia đình ít khi nấu cỗ?
Nếu chỉ vài dịp mỗi năm, bếp phụ có thể rất đơn giản: một mái che phía sau, sàn xối nước được, bồn rửa lớn và chỗ đặt bếp di động. Phần này vẫn đáng có vì giữ cho gian chính sạch và an toàn trong những ngày đông người.