Một hiên đủ dùng cho nhà chính trang viên là hiên sâu từ khoảng 2,4 đến 3 mét trở lên, đủ kê bàn ăn hoặc bộ ghế mà người ngồi trong vẫn khô khi mưa tạt; mái hiên thấp vừa phải và vươn qua mép hiên để chặn mưa xiên. Nguyên tắc tính đơn giản: với mưa tạt góc khoảng 45 độ, mái vươn ra bao nhiêu thì che được phần tường hoặc phần sàn hiên bấy nhiêu tính từ mép mái.
Ở xứ nóng ẩm, hiên và mái không phải chi tiết trang trí mà là bộ phận làm việc nhiều nhất của nhà: che nắng cho tường, che mưa cho cửa gỗ, tạo ra vùng bóng mát nơi đời sống hằng ngày diễn ra. Phần dưới giải thích cách tính chiều sâu hiên, độ vươn mái theo nắng và mưa, chiều cao, độ dốc, và những điều phải tính thêm ở vùng có bão.
Hiên là căn phòng thứ hai của nhà nhiệt đới
Nhìn vào nếp sống ở các nhà vườn xưa, từ Bắc Bộ đến Nam Bộ, phần lớn sinh hoạt ban ngày không diễn ra trong phòng mà ngoài hiên: ông bà ngồi uống trà, phụ nữ nhặt rau, trẻ con ngủ trưa trên chõng tre, khách đến ngồi chơi không cần vào nhà. Hiên là vùng đệm, không hẳn trong cũng không hẳn ngoài, mát nhờ bóng mái và gió vườn.
Với nhà chính trang viên, hiên càng quan trọng vì nhà có nhiều dịp đông người. Một hiên dài chạy suốt mặt trước có thể kê bàn tiệc cho mười mấy người mà không cần dựng rạp. Khi trời mưa, hiên là nơi duy nhất trẻ con chạy chơi được, người lớn ngồi được mà vẫn nhìn thấy vườn.
Vì thế khi thiết kế, nên coi hiên như một phòng thật, có kích thước tính theo đồ đạc và số người, chứ không phải phần dư ra sau khi xếp xong các phòng. Hiên cũng là nơi đặt những thứ cần cho đời sống trang viên: chỗ treo áo mưa, kệ để ủng và giày làm vườn, ghế ngồi thay giày, vòi rửa chân ở bậc lên.
Chiều sâu hiên theo cách dùng
Chiều sâu hiên tính từ tường nhà ra mép sàn hiên. Các con số dưới là mức tham khảo hay dùng; kích thước cụ thể tuỳ nhịp cột, độ cao mái và hướng mưa.
| Cách dùng | Chiều sâu hiên tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lối đi có mái che | Khoảng 1,2–1,5 m | Đủ cho hai người tránh nhau, chưa ngồi được thoải mái |
| Ghế ngồi dọc tường | Khoảng 1,8–2,1 m | Một hàng ghế và lối đi phía trước |
| Bộ bàn trà hoặc bàn ăn nhỏ | Khoảng 2,4–3 m | Kê bàn giữa, ghế hai bên, vẫn còn lối đi |
| Bàn ăn dài cho đại gia đình | Khoảng 3–3,6 m trở lên | Bàn dọc theo hiên, có lối đi và chừa phía ngoài cho mưa tạt |
Hiên càng sâu thì phòng phía trong càng tối. Cách cân bằng là chỉ làm sâu ở một đoạn (gian giữa, nơi kê bàn ăn), phần còn lại hẹp hơn; hoặc mở cửa sổ mái, ngói kính ở phía sau phòng để lấy thêm sáng.
Tính độ vươn mái theo mưa tạt
Mưa có gió không rơi thẳng mà xiên. Nếu coi góc tạt khoảng 45 độ so với phương thẳng đứng, một mái vươn ra 1 mét khỏi mép tường sẽ che được khoảng 1 mét tường tính từ mép mái trở xuống; vươn 2 mét che được khoảng 2 mét. Gió mạnh hơn, góc tạt lớn hơn thì phần được che ngắn lại. Đây là phép tính hình học đơn giản, giúp hình dung chứ không thay cho quan sát hướng mưa thực tế ở khu đất.
Từ đó có hai cách để hiên khô: làm mái vươn xa hơn mép sàn hiên, hoặc hạ thấp mái hiên. Ví dụ giả định: hiên sâu 3 mét, mép mái cao 2,6 mét so với sàn hiên. Nếu mái chỉ vươn tới đúng mép sàn, mưa tạt 45 độ sẽ ướt khoảng nửa hiên phía ngoài. Nếu hạ mép mái xuống 2,2 mét và vươn thêm nửa mét ra ngoài mép sàn, phần ướt chỉ còn một dải hẹp ở mép.
Hạ thấp mái hiên thì che mưa tốt nhưng hiên tối và chắn tầm nhìn ra vườn. Nhà xưa thường giải quyết bằng mái hiên thấp, cột hiên mảnh, và nền hiên cao hơn sân vài bậc để tầm mắt người ngồi vẫn vượt qua được mép mái. Một cách khác là thêm lớp che phụ có thể kéo xuống khi mưa: mành tre, rèm vải dày, cửa chớp gấp, để mùa nắng mở hết, mùa mưa che phía gió.
Đầu hồi và các mặt hứng gió mùa cần được tính riêng. Ở miền Trung, mưa lớn mùa thu đông thường đi kèm gió mạnh từ phía biển; ở Nam Bộ, mưa giông chiều mùa hè hay theo hướng tây nam. Hiên đặt ở mặt khuất gió sẽ khô hơn nhiều so với hiên cùng kích thước ở mặt đón gió.
Tính độ vươn mái theo nắng
Việt Nam trải từ khoảng vĩ độ 8 đến 23 độ bắc, nên mặt trời giữa trưa lên rất cao, nhiều ngày gần như trên đỉnh đầu. Vì vậy mái đua ở mặt nam và mặt bắc che nắng trưa khá dễ. Mùa đông, mặt trời trưa thấp hơn: ở Hà Nội, góc cao mặt trời giữa trưa ngày đông chí khoảng 45 độ, ở TP.HCM khoảng 55 độ. Với góc 45 độ, mái vươn 1 mét che được khoảng 1 mét tường phía dưới mép mái.
Điều đó có lợi ở miền Bắc: mái đua vừa phải ở mặt nam cho nắng đông xiên vào sưởi ấm nhà, nhưng che được nắng hè gắt. Ở miền Nam, nơi không có mùa lạnh, nên che sâu hơn quanh năm.
Nắng sáng hướng đông và nắng chiều hướng tây xiên rất thấp, có lúc gần nằm ngang, nên mái đua dài mấy cũng không che hết. Mặt tây cần thêm lớp che đứng: lam, giàn cây leo, hàng cây lớn hoặc một khối phụ như kho, nhà để xe đặt chắn. Hiên phía tây nếu có, nên coi là hiên dùng buổi sáng, buổi chiều cần mành hoặc rèm che.
Một cách kiểm tra rẻ tiền trước khi xây là cắm cọc và căng bạt ở vị trí mái dự kiến, quan sát bóng đổ vào vài thời điểm trong ngày và vài mùa. Bóng thật trên đất nói nhanh hơn mọi bản vẽ.
Độ dốc mái, chiều cao và chuyện thoát nước
Độ dốc theo vật liệu lợp. Ngói đất nung truyền thống cần mái khá dốc, thường từ khoảng 30 độ trở lên tuỳ loại ngói và theo khuyến cáo của nơi sản xuất, để nước chảy nhanh không thấm ngược qua mí. Tấm lợp kim loại cho phép dốc thấp hơn. Mái hiên có thể thoải hơn mái chính một chút nhưng không được dưới mức tối thiểu của vật liệu.
Mái hiên tách hay liền mái chính. Mái hiên liền mái chính kéo dài một độ dốc cho dáng nhà thấp, rộng, rất đẹp ở nhà một tầng. Mái hiên tách, gắn thấp hơn mái chính, cho phép mở ô thoáng hoặc cửa sổ cao giữa hai mái để lấy sáng cho phòng trong.
Máng xối hay để nước rơi tự do. Nước rơi tự do từ mái tạo màn mưa đẹp nhưng bắn ngược vào hiên và làm xói đất dưới mép mái. Nếu không làm máng, cần một rãnh sỏi hoặc đá dọc mép mái để đón nước và dẫn đi. Máng xối thì phải đủ lớn, dễ vệ sinh, nhất là khi gần cây lớn.
Sàn hiên dốc ra ngoài. Sàn hiên nên có độ dốc nhỏ ra phía sân để nước mưa tạt tự thoát, và thấp hơn sàn trong nhà một chút để nước không tràn vào cửa.
Vật liệu sàn không trơn. Sàn hiên hay bị ướt, nên chọn gạch nung, đá có bề mặt nhám, gỗ ngoài trời có rãnh. Tránh đá bóng và gạch men bóng, đặc biệt khi nhà có người già và trẻ nhỏ.
Đồ đạc và đời sống trên hiên
Hiên chỉ thật sự thành căn phòng thứ hai khi có đồ đạc hợp với nó. Bàn ghế ngoài hiên phải chịu ẩm, mưa tạt và nắng xiên, nên chọn gỗ đặc chịu thời tiết, kim loại sơn tĩnh điện, đá hoặc tre già đã xử lý. Đệm ngồi nên là loại tháo được, cất vào trong khi mưa lớn hoặc khi chủ nhà vắng lâu.
Chõng tre, phản gỗ hay chiếc giường tre thấp ở góc hiên là món đồ cũ mà nhiều nhà vườn đang làm lại, vì nó đa dụng: ban trưa nằm nghỉ, chiều ngồi nhặt rau, tối trẻ con trải chiếu chơi. Võng mắc giữa hai cột hiên cần cột đủ chắc và móc neo bắt vào kết cấu chứ không bắt vào lớp ốp.
Quạt trần treo dưới mái hiên giúp hiên dễ chịu trong những trưa oi gió lặng và đuổi bớt muỗi. Đèn hiên nên là ánh vàng ấm, đặt thấp hoặc hắt lên mặt dưới mái, đủ sáng cho bữa tối mà không chói mắt người ngồi và không hút quá nhiều côn trùng.
Cây trồng sát hiên nên là cây bụi thấp, cây thơm, chậu hoa có thể dời đi, giữ khoảng hở để gió vào. Giàn cây leo ở đầu hồi hiên phía tây là lớp che nắng chiều rất hiệu quả, chỉ cần tỉa để không đè lên mái và máng xối.
Mái lớn ở vùng có bão
Mái vươn xa và hiên rộng hứng gió như một cánh buồm. Khi bão, gió luồn dưới mái hiên tạo lực bốc mái lên, và phần lớn thiệt hại nhà ở vùng bão bắt đầu từ việc tốc mái hiên rồi kéo theo mái chính. Ở các vùng hay có bão như duyên hải miền Trung, liên kết mái với tường, cột và móng cần được kỹ sư tính toán, không để mái hiên chỉ gác lên mà không neo.
Một số cách làm giúp mái hiên chịu bão tốt hơn: tách mái hiên thành từng đoạn ngắn để một đoạn hỏng không kéo theo cả dãy; dùng mái hiên dốc hơn và thấp hơn; neo cột hiên xuống móng; bắt vít tấm lợp đủ mật độ ở mép mái và góc mái, nơi lực gió lớn nhất. Ngói lợp ở mép và góc mái cũng cần được cố định, không chỉ gác.
Trước mùa bão, kiểm tra mái hiên, tỉa cành cây lớn vươn qua mái, buộc hoặc cất đồ đạc ngoài hiên. Sau bão, kiểm tra lại liên kết, ngói xô, máng xối trước khi để người ngồi dưới hiên. Nếu thấy cột hiên nghiêng, mái võng hoặc vết nứt ở chỗ mái gối lên tường, cần mời kỹ sư xem trước khi sửa, vì đó là dấu hiệu kết cấu đã chịu lực quá mức.
Câu hỏi thường gặp
Hiên nhà nên quay về hướng nào?
Hiên chính dùng nhiều nhất nên quay về phía có gió mát mùa hè và tránh nắng chiều, ở phần lớn đồng bằng là hướng nam hoặc đông nam. Hiên phía tây chỉ dễ chịu buổi sáng, buổi chiều cần mành che. Hướng cụ thể còn tuỳ tầm nhìn ra vườn và hướng mưa ở khu đất.
Mái hiên làm bằng kính hoặc tấm lấy sáng có tốt không?
Mái hiên trong suốt cho hiên sáng nhưng mất tác dụng che nắng, hiên nóng như nhà kính vào trưa và bám bụi, rêu nhanh. Nếu cần lấy sáng, chỉ làm một dải hẹp sát tường nhà, phần ngoài vẫn là mái đặc che bóng.
Hiên sâu có làm phòng trong tối không?
Có, hiên càng sâu thì phòng phía trong càng thiếu sáng. Có thể khắc phục bằng cửa sổ cao hoặc ô thoáng giữa mái hiên và mái chính, ngói kính ở mái phía sau, sân trong phía sau phòng, và tường trong sơn màu sáng.
Có nên làm hiên quanh bốn mặt nhà không?
Hiên bốn mặt giữ tường mát và bảo vệ toàn bộ nhà khỏi mưa, rất hợp với nhà một tầng ở vùng nóng. Nhược điểm là tốn mái, phòng tối hơn và diện tích sàn tăng. Nhiều nhà chọn hiên sâu ở mặt trước và mặt sau, hiên hẹp hoặc lam che ở hai đầu hồi.
Cột hiên bằng gỗ hay bê tông bền hơn?
Cột bê tông hoặc đá bền với mưa nắng và không lo mối. Cột gỗ đẹp, ấm nhưng chân cột cần kê trên đế đá hoặc bê tông cao khỏi sàn, có mái che đủ để mặt gỗ ít ướt, và được bảo dưỡng lớp dầu định kỳ. Cột gỗ ở hiên đón mưa hỏng nhanh hơn cột ở hiên khuất gió.
Hiên có tính vào diện tích xây dựng khi xin phép không?
Hiên có mái che và sàn là một phần công trình nên thường được thể hiện trong hồ sơ và tính theo quy định về diện tích xây dựng, mật độ xây dựng của địa phương. Cách tính cụ thể nên hỏi bộ phận xây dựng thuộc UBND cấp xã hoặc kiến trúc sư làm hồ sơ.